Ματίας Κλουμ: «Βλέπω τη φωτογραφία ως πρόκληση για να επαναξετάσουμε τη σχέση μας με τη φύση»

Ο Ματίας Κλουμ δεν χρειάζεται συστάσεις. Ως ένας από τους πιο σημαντικούς φωτογράφους και κινηματογραφιστές του National Geographic παγκοσμίως, έχει αφιερώσει τη ζωή του στην αποτύπωση της εύθραυστης ομορφιάς του πλανήτη μας, απότα βάθη του Αμαζονίου μέχρι τους παγετώνες της Αρκτικής. Σήμερα, η σχέση του με την Ελλάδα αποκτά επίσημο χαρακτήρα, καθώς αναλαμβάνει τον ρόλο του Πρεσβευτή του Εθνικού Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή. Σε μια εποχή που η κλιματική κρίση επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με το περιβάλλον, ο Κλουμ μιλά για τη δύναμη της εικόνας να θέτει «καλύτερες ερωτήσεις», την ανάγκη για ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων και το όραμά του για μια στενότερη συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Σουηδίας στον τομέα του πολιτισμού και της επιστήμης.

O διεθνής φωτογράφος Ματίας Κλούμ μιλά στην ATHENS VOICE

Πρόσφατα γίνατε Πρεσβευτής του Εθνικoύ Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή. Τι θα περιλαμβάνει ο ρόλος σας και πώς ελπίζετε να ενισχύσετε τους δεσμούς μεταξύ Ελλάδας και Σουηδίας στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής;
Mattias Klum: Για μένα, αυτός ο ρόλος αφορά το χτίσιμο γεφυρών ανάμεσα στην επιστήμη, την τέχνη και την κοινωνία. Τα μουσεία έχουν τη μοναδική ικανότητα να φέρνουν κοντά ανθρώπους από διαφορετικές γενιές και υπόβαθρα, και αυτό τα καθιστά σημαντικούς χώρους διαλόγου. Ελπίζω ότι οι εκθέσεις μου, οι ομιλίες, τα φωτογραφικά μου έργα και οι κινηματογραφικές μου εγκαταστάσεις μπορούν να ενθαρρύνουν τους ανθρώπους να δουν τη φύση όχι απλώς ως κάτι όμορφο, αλλά ως τη ζωντανή υποδομή που καθιστά δυνατή κάθε μορφή ζωής. Το κλίμα, η βιοποικιλότητα και τα υγιή οικοσυστήματα είναι αδιαχώριστα. Δεν μπορούμε να αποκαταστήσουμε το ένα επιτρέποντας στα άλλα να παρακμάζουν. Βλέπω επίσης αυτόν τον ρόλο ως μια ευκαιρία να ενισχύσω τις συνεργασίες μεταξύ Ελλάδας και Σουηδίας, όχι μόνο μεταξύ επιστημόνων, αλλά και μεταξύ καλλιτεχνών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών ιδρυμάτων. Οι μακροχρόνιες σχέσεις δημιουργούν συχνά την πιο ουσιαστική αλλαγή.

Πώς προέκυψε αυτή η συνεργασία και τι είδους πρωτοβουλίες ή δραστηριότητες θαπεριλαμβάνει; Ποια είναι τα μελλοντικά σας σχέδια ως Πρεσβευτής του Μουσείου;
Mattias Klum: Η σχέση μας ξεκίνησε πριν από πολλά χρόνια, όταν προσκλήθηκα να δώσω μια διάλεξη στο Μουσείο. Πιο πρόσφατα, επέστρεψα για να συμμετάσχω στο gala συγκέντρωσης πόρων του Μουσείου, και αυτές οι συζητήσεις εξελίχθηκαν σταδιακά σε ένα ευρύτερο όραμα για μελλοντική συνεργασία. Αυτό που με προσέλκυσε ήταν η φιλοδοξία του Μουσείου να κοιτάξει πέρα από τις παραδοσιακές εκθέσεις και να δημιουργήσει νέους τρόπους προσέγγισης των ανθρώπων μέσω της οπτικής αφήγησης. Ως Πρεσβευτής, ελπίζω να συνεισφέρω μέσω εκθέσεων, φωτογραφικών και κινηματογραφικών εγκαταστάσεων, διαλέξεων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και διεθνών συνεργασιών. Η φιλοδοξία μου είναι να δημιουργήσουμε μαζί εμπειρίες που θα παραμείνουν στους επισκέπτες για πολύ καιρό αφού φύγουν από τις αίθουσες.

Η κλιματική αλλαγή είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Έχοντας ταξιδέψει εκτενώς και φωτογραφίσει πολλά μέρη του κόσμου, ποιες είναι οι πιο σοκαριστικές περιβαλλοντικές σκηνές που έχετε δει, εκείνες που σας ανησύχησαν βαθιά και σας παρακίνησαν να ασχοληθείτε με την προστασία του περιβάλλοντος;
Mattias Klum: Αυτό που με έχει επηρεάσει περισσότερο δεν είναι ένα μεμονωμένο δραματικό γεγονός, αλλά το να γίνομαι μάρτυρας της σταδιακής εξαφάνισης μερών στα οποία έχω επιστρέψει καθ' όλη τη διάρκεια της καριέρας μου. Κοραλλιογενείς ύφαλοι που κάποτε έσφυζαν από χρώμα έχουν γίνει βουβά τοπία. Αρχέγονα δάση έχουν περιοριστεί σε θραύσματα. Παγετώνες που φωτογράφισα πριν από δεκαετίες συνεχίζουν να υποχωρούν. Αυτές οι εμπειρίες μένουν μαζί σου. Ταυτόχρονα, έχω γίνει μάρτυρας και μιας αξιοσημείωτης ανθεκτικότητας. Όταν της δίνεται η ευκαιρία, η φύση έχει μια εξαιρετική ικανότητα να ανακάμπτει.

Γι' αυτό προσπαθώ να μη δημιουργώ έργα που αφήνουν τους ανθρώπους να αισθάνονται ανίσχυροι. Στόχος μου είναι να προσκαλέσω σε στοχασμό, περιέργεια και, τελικά, σε μια αίσθηση ευθύνης. Πολλές από αυτές τις ιστορίες εμφανίζονται στις ταινίες και τα φωτογραφικά μου έργα από μέρη όπως το Βόρνεο, το Raja Ampat, η Αρκτική και ο Αμαζόνιος. Δεν αφορούν απλώς την περιβαλλοντική απώλεια, αλλά τη σχέση μας με τον ζωντανό κόσμο και τις επιλογές που έχουμε ακόμη μπροστά μας.

Πόσο ισχυρή είναι η φωτογραφία σήμερα ως εργαλείο ευαισθητοποίησης για κρίσιμα περιβαλλοντικά ζητήματα και έμπνευσης των ανθρώπων να αναλάβουν δράση;
Mattias Klum: Η φωτογραφία παραμένει απίστευτα ισχυρή, αλλά όχι επειδή δίνει απαντήσεις. Η δύναμή της έγκειται στο να θέτει καλύτερες ερωτήσεις. Μια φωτογραφία μπορεί να μας αναγκάσει να επιβραδύνουμε. Μπορεί να μας κάνει να κοιτάξουμε δύο φορές κάτι που διαφορετικά θα προσπερνούσαμε. Τα γεγονότα είναι απαραίτητα, αλλά τα γεγονότα από μόνα τους σπάνια αλλάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Οι εικόνες, η μουσική και η λογοτεχνία αγγίζουν ένα άλλο μέρος μας. Διαμορφώνουν τη μνήμη, την ενσυναίσθηση και τη φαντασία. Δεν βλέπω τις φωτογραφίες μου ως επιχειρήματα. Τις βλέπω ως προσκλήσεις: να δώσουμε μεγαλύτερη προσοχή, να γίνουμε περίεργοι και ίσως να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τον ζωντανό κόσμο. Αν μια εικόνα παραμείνει σε κάποιον για πολύ καιρό αφού φύγει από μια έκθεση ή κλείσει ένα βιβλίο, τότε έχει ήδη αρχίσει το έργο της.

Τι σας τράβηξε αρχικά στη φωτογραφία και τι σας οδήγησε να εστιάσετε ειδικά σε περιβαλλοντικά θέματα; Υπήρξε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός που έπαιξε καθοριστικό ρόλο;
Mattias Klum: Δεν νομίζω ότι αποφάσισα ποτέ να γίνω περιβαλλοντικός φωτογράφος. Έγινα περίεργος για την ίδια τη ζωή. Η φωτογραφία μού έδωσε έναν τρόπο να εξερευνώ μέρη και να συναντώ ανθρώπους που δεν θα είχα γνωρίσει ποτέ διαφορετικά. Με τον καιρό συνειδητοποίησα ότι κάθε ιστορία οδηγούσε τελικά στο ίδιο ερώτημα: πώς λειτουργούν τα ζωντανά συστήματα και τι συμβαίνει όταν αρχίζουν να καταρρέουν; Πάντα με ενδιέφερε το σημείο συνάντησης μεταξύ πολιτισμού και φύσης. Είτε εργάζομαι σε ένα τροπικό δάσος, σε έναν κοραλλιογενή ύφαλο ή σε μια πόλη, αναζητώ σχέσεις και όχι απομονωμένα θέματα. Αυτός είναι πιθανώς ο λόγος που το έργο μου σήμερα εκτείνεται πέρα από τη φωτογραφία, στον κινηματογράφο, τα βιβλία και τις καλλιτεχνικές εγκαταστάσεις. Απλώς μου επιτρέπουν να λέω πιο πλούσιες ιστορίες. Κατά κάποιο τρόπο πιστεύω ότι δεν επιλέγεις απαραίτητα εσύ την τέχνη, η τέχνη επιλέγει εσένα.

Φωτογραφία vs κινηματογράφου: ποιο μέσο σας επιτρέπει να εκφραστείτε πληρέστερα;
Mattias Klum: Δεν βλέπω τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως ανταγωνιστικές μορφές έκφρασης. Αλληλοσυμπληρώνονται. Μια φωτογραφία έχει την αξιοσημείωτη ικανότητα να αποστάζει μια περίπλοκη πραγματικότητα σε μια μοναδική στιγμή. Αφήνει χώρο για ερμηνεία και προσκαλεί τον θεατή να ολοκληρώσει την ιστορία. Ο κινηματογράφος, από την άλλη πλευρά, μου επιτρέπει να δουλεύω με τον ρυθμό, τον ήχο, την κίνηση και τον χρόνο. Δημιουργεί μια εντελώς διαφορετική συναισθηματική εμπειρία. Σήμερα σκέφτομαι συχνά με όρους «έργων» (projects) παρά μεμονωμένων μέσων. Μια ιστορία μπορεί να γίνει έκθεση, βιβλίο, ταινία ή μια καθηλωτική εγκατάσταση. Κάθε μορφή αποκαλύπτει κάτι διαφορετικό. Η φωτογραφία παραμένει το θεμέλιο της οπτικής μου γλώσσας, αλλά ο κινηματογράφος διεύρυνε τον τρόπο με τον οποίο μπορώ να επικοινωνήσω την ατμόσφαιρα, τις σχέσεις και το πέρασμα του χρόνου.

Πόσο εξειδικευμένο εξοπλισμό χρειάζεστε; Εργάζεστε και με αναλογική φωτογραφία; Είναι η υπομονή το κλειδί;
Mattias Klum: Με τα χρόνια έχω δουλέψει με πολλές διαφορετικές κάμερες και τεχνολογίες, αλλά ποτέ δεν πίστεψα ότι ο εξοπλισμός είναι αυτός που καθορίζει έναν φωτογράφο. Οι κάμερες είναι απλώς εργαλεία. Αυτό που μετράει είναι πώς βλέπεις, πώς σκέφτεσαι και πώς ανταποκρίνεσαι σε αυτό που ξετυλίγεται μπροστά σου. Φυσικά, ορισμένες αναθέσεις απαιτούν εξαιρετικά εξειδικευμένο εξοπλισμό για υποβρύχια λήψη ή ακραίες καιρικές συνθήκες. Αλλά μόλις η τεχνική πλευρά τεθεί υπό έλεγχο, θα πρέπει σχεδόν να εξαφανιστεί. Η τεχνολογία δεν πρέπει ποτέ να εμποδίζει την όραση. Οι άνθρωποι μιλούν συχνά για την υπομονή λες και η φωτογραφία είναι απλώς θέμα αναμονής. Δεν το βλέπω ακριβώς έτσι. Η αναμονή χωρίς σκοπό σπάνια παράγει ουσιαστικό έργο. Η φωτογραφία είναι μια ενεργή δημιουργική διαδικασία. Απαιτεί παρατήρηση, διαίσθηση, περιέργεια και συνεχείς αποφάσεις. Χρειάζεσαι υπομονή για να δουλέψεις με τους όρους της φύσης, αλλά χρειάζεσαι και πρόθεση. Πρέπει να ξέρεις τι ψάχνεις, παραμένοντας ταυτόχρονα αρκετά ανοιχτός για να ανακαλύψεις κάτι εντελώς απροσδόκητο. Αυτή η ισορροπία είναι που συνεχίζει να με γοητεύει. Και οι δύο καταστάσεις απαιτούν εγρήγορση και όχι απλώς υπομονή.

Βρεθήκατε ποτέ σε κίνδυνο; Για παράδειγμα, εργαστήκατε με δηλητηριώδη φίδια. Σας πρόσφερε η αδρεναλίνη μια άλλη διάσταση στις εικόνες σας;
Mattias Klum: Σίγουρα υπήρξαν στιγμές ρίσκου. Αλλά ποτέ δεν ενδιαφέρθηκα για τον κίνδυνο χάριν του κινδύνου. Μερικοί εξερευνητές αναζητούν ενεργά την αδρεναλίνη. Εγώ όχι. Για μένα, η αδρεναλίνη είναι συχνά κάτι που προσπαθώ να μειώσω παρά να επιδιώξω. Όσο πιο ήρεμος είμαι, τόσο καλύτερα παρατηρώ, τόσο καλύτερες αποφάσεις παίρνω και τόσο πιο χαλαρά γίνονται τα ζώα γύρω μου. Ο στόχος μου είναι πάντα ο ίδιος: να εργάζομαι εξ ολοκλήρου με τους όρους του ζώου. Αυτό απαιτεί υπομονή, ταπεινότητα και σεβασμό. Τα ζώα είναι εξαιρετικά ευαίσθητα στη συμπεριφορά μας.
Αν φέρω ένταση σε μια κατάσταση, γίνομαι αμέσως μέρος της διατάραξης και όχι ένας παρατηρητής. Η καλή δουλειά πεδίου αφορά λιγότερο το θάρρος και περισσότερο την παρουσία. Δεν πιστεύω ότι η αδρεναλίνη δημιουργεί ισχυρότερες φωτογραφίες. Η ηρεμία το κάνει. Όσο πιο ήσυχο γίνεται το μυαλό σου, τόσο πιο ολοκληρωμένα μπορείς να εισέλθεις στον κόσμο του ζώου. Εκεί βρίσκονται οι πιο αυθεντικές στιγμές.

Στα Ποσειδώνια 2026 μιλήσατε για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Πόσο κρίσιμο είναι αυτό το ζήτημα για την Ελλάδα;
Mattias Klum: Για την Ελλάδα, η θάλασσα είναι σίγουρα κάτι πολύ περισσότερο από γεωγραφία. Είναι ιστορία, ταυτότητα, πολιτισμός και βιοπορισμός. Για εκατομμύρια ανθρώπους, η άφιξη στα ελληνικά νησιά είναι σαν την άφιξη σε ένα μικρό κομμάτι παραδείσου. Αλλά αυτή η εμπειρία εξαρτάται από ζωντανές θάλασσες. Εάν τα θαλάσσια οικοσυστήματα υποβαθμιστούν, χάνουμε σταδιακά τις ίδιες τις ιδιότητες που οι άνθρωποι ταξιδεύουν από την άλλη άκρη του κόσμου για να βιώσουν. Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος δεν είναι, επομένως, μόνο μια περιβαλλοντική ευθύνη· είναι μια επένδυση στην πολιτιστική ταυτότητα, την οικονομία και το μέλλον της Ελλάδας. Οι περίοδοι γεωπολιτικής αβεβαιότητας μετατοπίζουν αναπόφευκτα την προσοχή προς την ενεργειακή ασφάλεια. Όμως, οι υγιείς οικονομίες εξαρτώνται τελικά από υγιή οικοσυστήματα. Κατά την άποψή μου, η ανθεκτικότητα πρέπει να καθοδηγεί κάθε μακροπρόθεσμη απόφαση. Όσο πιο ανθεκτικές γίνονται οι θάλασσές μας, τόσο πιο ισχυρές και ανθεκτικές θα είναι οι κοινωνίες μας.

Έχετε λάβει πολυάριθμα διεθνή βραβεία. Τι σημαίνουν για εσάς;
Mattias Klum: Τα βραβεία είναι τιμή, αλλά κανένα από αυτά δεν υπήρξε ποτέ ο λόγος για τον οποίο κάνω αυτό που κάνω. Αυτό που μετράει περισσότερο είναι αν μια φωτογραφία, μια ταινία ή μια έκθεση συνεχίζει να έχει απήχηση χρόνια αργότερα. Αν κάποιος αλλάξει τον τρόπο που βλέπει ένα τοπίο, επιλέξει μια διαφορετική καριέρα ή απλώς αφιερώσει λίγο περισσότερο χρόνο στην παρατήρηση του κόσμου γύρω του, αυτό είναι ένα πολύ μεγαλύτερο βραβείο από οποιοδήποτε τρόπαιο. Το πραγματικό προνόμιο είναι να σου εμπιστεύονται ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν.

Τι συμβουλή δίνετε στους φοιτητές που θέλουν να ακολουθήσουν καριέρα στη φωτογραφία ή να συμβάλουν στην προστασία του περιβάλλοντος;
Mattias Klum: Η πρώτη μου συμβουλή είναι απλή: μην προσπαθήσετε να γίνετε ο επόμενος «κάποιος». Γίνετε η πρώτη εκδοχή του εαυτού σας. Οι τεχνικές δεξιότητες έχουν σημασία, αλλά είναι μόνο η αρχή. Αυτό που τελικά διακρίνει έναν φωτογράφο είναι μια προσωπική οπτική γλώσσα, η ακεραιότητα και μια γνήσια αίσθηση σκοπού. Ο κόσμος είναι ήδη γεμάτος εικόνες· αυτό που χρειάζεται είναι νέοι τρόποι να βλέπουμε. Μην περιορίζεστε στη φωτογραφία. Διαβάστε λογοτεχνία. Επισκεφθείτε μουσεία. Ακούστε μουσική. Περάστε χρόνο με επιστήμονες, συγγραφείς, τεχνίτες. Κάθε ουσιαστική συζήτηση διευρύνει το οπτικό σας λεξιλόγιο. Τέλος, να έχετε υπομονή με τη φύση, με τους ανθρώπους και με τον εαυτό σας. Η καλή δουλειά σπάνια γίνεται βιαστικά. Μείνετε περίεργοι. Μείνετε φιλόδοξοι. Όταν η εργασία σας καθοδηγείται από ειλικρινή περιέργεια, οι άνθρωποι θα αναγνωρίσουν αυτή την αυθεντικότητα.