200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου μέσα από τον φακό του Βασίλη Αρτίκου

Στο Μεσολόγγι, εκεί όπου η λιμνοθάλασσα αντανακλά το φως και η ιστορία μοιάζει να αναπνέει μέσα στο τοπίο, ο φωτογράφος Βασίλης Αρτίκος έχει αφιερώσει δεκαετίες καταγράφοντας ανθρώπους, μνήμες και στιγμές της καθημερινότητας. Γεννημένος στη Γαβαλού και με σπουδές στα οικονομικά, βρέθηκε τελικά να ακολουθεί τον δρόμο της φωτογραφίας, δημιουργώντας ένα προσωπικό έργο που κινείται ανάμεσα στην ποίηση του τοπίου και τη δύναμη του ανθρώπινου βλέμματος. Με εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, έξι φωτογραφικά λευκώματα και με πρωτοβουλίες όπως το Φεστιβάλ Φωτογραφίας Μεσολογγίου, συνεχίζει να φωτογραφίζει τον τόπο του με την ίδια επιμονή. Με αφορμή τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου, μιλά στην Athens Voice για τη μνήμη, τους ανθρώπους και τη σχέση του με τη φωτογραφία.

Μεγαλώσατε στο Μεσολόγγι, έναν τόπο όπου η ιστορία και το τοπίο μοιάζουν αξεχώριστα. Πότε νιώσατε για πρώτη φορά ότι θέλετε να φωτογραφίσετε αυτή τη σχέση ανάμεσα στον τόπο και το παρελθόν του;

Είναι αναπόφευκτο. Εδώ, όπου κι αν περπατήσεις και όπου κι αν σταθείς, ο τόπος αναβλύζει την ιστορία της Εξόδου. Κάθε ματιά συναντά έναν σταυρό, ένα μνημείο, ένα κανόνι, ένα τοπωνύμιο που φανερώνει από την πρώτη στιγμή ότι πρόκειται για έναν ιερό τόπο.
Οι ψαράδες ακόμη και σήμερα αποκαλούν την Κλείσοβα νεκρή, ονομασία που δόθηκε από τους ανθρώπους της Εξόδου, καθώς η λίμνη γέμισε με χιλιάδες νεκρούς εχθρούς λίγες ημέρες πριν από την Έξοδο στην περίφημη μάχη της  Κλείσοβας. Εδώ η ιστορία παραμένει ζωντανή.

Όταν φωτογραφίζατε το Μεσολόγγι για την έκθεση «Της Εξόδου άνθρωποι και τόποι», τι προσπαθούσατε να αποτυπώσετε, την ιστορία του τόπου ή τη σχέση των σημερινών ανθρώπων με αυτήν;

Επιλέγοντας τις φωτογραφίες για την έκθεση, επιθυμία μου ήταν να συνθέσω ένα έργο με σύγχρονες εικόνες που να αναδεικνύουν την επίδραση της Εξόδου μέχρι σήμερα στους κατοίκους της πόλης, τόσο στην καθημερινότητα όσο και στις γιορτές. Στις 10 Απριλίου του 1826 το Μεσολόγγι από περικαλλέα λίμνη όπως πρώτη φορά την αναφέρει ο Όμηρος, έγινε η Ιερά Πόλη της Εξόδου.

Στις φωτογραφίες σας βλέπουμε όχι μόνο τα τοπία της λιμνοθάλασσας αλλά κυρίως τους ανθρώπους της. Πόσο σημαντικό είναι για εσάς το ανθρώπινο στοιχείο;

Είμαι ανθρωποκεντρικός φωτογράφος. Σπάνια θα βρει κανείς εικόνα μου χωρίς την παρουσία ανθρώπου. Πιστεύω ότι αυτή προσδίδει συναίσθημα και δίνει τη δυνατότητα για μια πιο ουσιαστική ανάγνωση της εικόνας.

Πολλοί φωτογράφοι αποτυπώνουν το Μεσολόγγι μέσα από τα έντονα χρώματα των ηλιοβασιλεμάτων. Εσείς επιμένετε στο ασπρόμαυρο. Τι σας προσφέρει αυτή η επιλογή;

Έτσι ξεκίνησα κι εγώ. Είναι δύσκολο να αντισταθείς στην πανδαισία των χρωμάτων που προσφέρουν η αυγή στην Κλείσοβα και το ηλιοβασίλεμα στην Πλώσταινα.
Γρήγορα όμως διαπίστωσα ότι είναι μάταιο να περιορίσεις τόση ομορφιά σε μία εικόνα, ενώ υπάρχει και ο κίνδυνος του εντυπωσιασμού μέσω των χρωμάτων. Έτσι επέλεξα να απολαμβάνω τα χρώματα, αλλά να αποδίδω το τοπίο ασπρόμαυρα, δίνοντας έμφαση στο περιεχόμενο και αναζητώντας γραμμές και σχήματα σε αυτό το λιτό τοπίο.

Η λιμνοθάλασσα, οι πελάδες, οι αλυκές, οι ψαράδες, τα πουλιά εμφανίζονται στο έργο σας με έναν σχεδόν ποιητικό τρόπο. Τι σας συγκινεί περισσότερο;

Με την ερώτησή σας περιγράφετε το σκηνικό στο οποίο έχω την ευλογία να ζω. Είναι ένα απέραντο στούντιο που προσφέρει φως και γεωμετρία. Ο ήλιος ανατέλλει και δύει μέσα στη λιμνοθάλασσα, ενώ η ήρεμη και ρηχή λίμνη ανταποδίδει το φως δημιουργώντας καθρεφτίσματα και αντανακλάσεις. Αποτελεί για μένα μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης.

Έχετε φωτογραφίσει πολλές φορές τις γιορτές της Εξόδου αλλά και πανηγύρια της περιοχής. Πώς βιώνετε αυτές τις στιγμές πίσω από τον φακό;

Είναι δύσκολο να κρατήσεις απόσταση και να αποδώσεις τις σκηνές με καθαρά φωτογραφικούς όρους. Ακροβατώ ανάμεσα στο συναίσθημα που προκαλούν και στην ανάγκη να ανταποκριθώ δημιουργικά. Η γνώση της τελετουργίας μου δίνει τη δυνατότητα να προσεγγίσω και λιγότερο εμφανείς πλευρές, που συχνά έχουν μεγαλύτερη αξία.

Τα πορτρέτα σας έχουν ιδιαίτερη δύναμη. Πώς δημιουργείται η σχέση εμπιστοσύνης με το πρόσωπο που φωτογραφίζετε;

Στη φωτογράφιση ενός ανθρώπου μεγαλύτερο ρόλο παίζει η σχέση φωτογράφου και φωτογραφιζόμενου παρά η τεχνική. Είναι στοιχείο προσωπικότητας. Ο τρόπος προσέγγισης και το βλέμμα είναι καθοριστικά για να κερδίσεις την εμπιστοσύνη του άλλου.

Σε πολλές εικόνες σας συνυπάρχουν ιστορικοί τόποι και σύγχρονα πρόσωπα. Είναι μια συνειδητή σύνδεση παρελθόντος και παρόντος;

Όταν βρίσκομαι σε τόπους με έντονη ιστορική φόρτιση, επιδιώκω κάδρα που δημιουργούν μια αίσθηση χρονικής ασάφειας. Παράλληλα αναρωτιέμαι αν η φωτογραφία σταματά ή παρατείνει τον χρόνο.

Πόσο επηρεάζει τη ματιά σας το γεγονός ότι φωτογραφίζετε έναν τόπο στον οποίο ζείτε;

Την επηρεάζει και προσπαθώ να περιορίζω αυτή την επίδραση μέσω συνεχούς αυτοκριτικής και μελέτης της δουλειάς μου. Είναι μια δύσκολη αλλά απαραίτητη διαδικασία.

Στο έργο σας εμφανίζονται συχνά θρησκευτικά σύμβολα και στοιχεία παράδοσης. Τι ρόλο παίζει η πνευματικότητα στη φωτογραφική σας αφήγηση;

Μεγάλωσα στην επαρχία τη δεκαετία του 60, σε ένα περιβάλλον έντονα επηρεασμένο από την εκκλησιαστική ζωή. Ο πατέρας μου ήταν ιερέας με αγάπη για τα βιβλία και την τέχνη.Παρότι τα υλικά μέσα ήταν περιορισμένα, το περιβάλλον ήταν πλούσιο σε πνευματικότητα και αγάπη. Αυτό διαμόρφωσε τη ματιά μου.

Εκτός από φωτογράφος, διδάσκετε και φωτογραφία. Πώς βιώνετε την εξέλιξη των μαθητών σας;

Ποτέ δεν δήλωσα δάσκαλος και απορώ όταν με προσφωνούν έτσι. Ίσως είναι θέμα σεβασμού ή επειδή έχουν επηρεαστεί από τη δουλειά μου, ποιος ξέρει. Εγώ πάντως νιώθω μαθητής. Χαίρομαι όταν βλέπω ανθρώπους να προχωρούν και να εξελίσσονται, συνήθως εκείνους που δουλεύουν με ταπεινότητα. Αντίθετα, με τους βιαστικούς και καιροσκόπους που συνήθως χάνονται στη ματαιοδοξία τους.

Έχετε εργαστεί σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Αλλάζει η ματιά σας;

Δεν πιστεύω ότι αλλάζει. Μεταφέρω τον δικό μου τρόπο, απλώς προσαρμόζομαι στις συνθήκες. Μου αρέσει να επισκέπτομαι νέους τόπους χωρίς πολλές πληροφορίες, ώστε να διατηρώ το στοιχείο της έκπληξης.

Ιδρύσατε το Φεστιβάλ Φωτογραφίας Μεσολογγίου. Ποιο ήταν το όραμά σας;

Το 2010, επιστρέφοντας από την Αρλ, οραματίστηκα το Μεσολόγγι ως μια μικρή εκδοχή της. Ξεκίνησε με μια ομάδα ερασιτεχνών φωτογράφων και γνώρισε μεγάλη ανταπόκριση. Μεγάλωσε σημαντικά, αλλά κάποια στιγμή κουράστηκα και αποχώρησα. Ωστόσο άφησε το αποτύπωμά του ως μια γιορτή της φωτογραφίας.

Με αφορμή τα 200 χρόνια από την Έξοδο, τι μπορεί να πει σήμερα αυτός ο τόπος;

Η πόλη βρίσκεται σε έντονη προετοιμασία για τις επετειακές εκδηλώσεις. Έχουν προγραμματιστεί δράσεις πολιτιστικού, ιστορικού και καλλιτεχνικού χαρακτήρα. Ξεχωρίζει η παρουσίαση του πίνακα «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» από το Μουσείο Καλών Τεχνών του Μπορντώ στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μεσολογγίου - Ξενοκράτειο. Το γεγονός αυτό με γεμίζει χαρά, καθώς συνέβαλα κι εγώ στην πραγματοποίησή του, έστω και στην αθέατη πλευρά του εγχειρήματος. Η Ιερά Πόλη υπενθυμίζει τα διαχρονικά μηνύματα της Εξόδου, ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Έχετε αφιερώσει μεγάλο μέρος του έργου σας στο Μεσολόγγι. Είναι επιλογή ζωής ή κάτι που σας επέλεξε;

Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς. Το Μεσολόγγι αποτελεί έναν φωτογραφικό παράδεισο. Προσπάθησα μέσα από τη δουλειά μου να το αποδώσω όπως το βλέπω και θέλω να πιστεύω ότι στάθηκα αντάξιος αυτού του τόπου.