Σερ Ντον Μακάλιν: Καμία φωτογραφία δεν σταμάτησε ποτέ τον πόλεμο

Το Αμφιθέατρο «Μιλτιάδης Έβερτ» στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων γέμισε απο πολύ νωρίς. Η παρουσία του Σερ Ντον Μακάλιν στο πλαίσιο του Athens Photo World ήταν μεγάλο δέλεαρ, τόσο για επαγγελματίες ή ερασιτέχνες φωτογράφους, όσο και για τον υπόλοιπο κόσμο που ήθελε να ακούσει τις μαρτυρίες ενός φωτογράφου που, για 50 χρόνια, απεικόνισε τον πόλεμο και τη φρίκη του όσο λίγοι συνάδελφοί του. Μπορεί τα τελευταία χρόνια να έχει στραφεί σε «ειρηνικά» θέματα, φωτογραφίζοντας ως επί το πλείστον απομεινάρια παλαιοτέρων πολιτισμών, κυρίως της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, ωστόσο οι συγκρούσεις σε χώρες όπως το Βιετνάμ, η Βόρεια Ιρλανδία αλλά και η Κύπρος, οι οποίες αποθανατίστηκαν από τον φακό του, ήταν που τον έκαναν διάσημο στο ευρύ κοινό. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει τη φωτογραφία «εμμονή», βλέποντάς την ως κάτι παραμφερές με τη δημιουργία μιας εικόνας από την αρχή. Μέσα από τη δουλειά του, ο Σερ Ντον Μακάλιν έχει ξεπεράσει κατά πολύ την ιδιότητα του απλού φωτογράφου, όντας ουσιαστικά ένα είδος «ιστορικού» για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα, καταδεικνύοντας και βιώνοντας το ανθρώπινο κόστος των συγκρούσεων, που πολύς κόσμος γνώρισε μόνο μέσα από επικεφαλίδες.

Σερ Ντον Μακάλιν: Ο Βρετανός φωτορεπόρτερ μιλάει στην Athens Voice

Ο Σερ Ντον Μακάλιν βρέθηκε στην Αθήνα για τα εγκαίνια της έκθεσης «Life, Death & Everything in Between» στην Τεχνόπολη, μια έκθεση με επιλεγμένες εικόνες από το ομώνυμο βιβλίο του. Οι φωτογραφίες του μιλάνε ίσως πολύ περισσότερο από τα κείμενα εκείνης της εποχής, καθώς έχουν καταγράψει κάποιες από τις πλέον οδυνηρές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας. Αποτελούν αδιάψευστο τεκμήριο των συγκρούσεων, του θανάτου, αλλά και του πάθους ενός «παγκόσμιου» φωτογράφου να μη λείπει από τις στιγμές που καθορίζουν την πορεία της ανθρωπότητας. Τον συναντήσαμε το πρωί του Σαββάτου και σαν τη μεγαλύτερη ειρωνεία της τύχης, με το που τελείωσε η συνέντευξη ενημερωθήκαμε για την απαρχή των επιθέσεων στο Ιράν. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να τον φανταστούμε εκεί επί το έργο.

Η συνομιλία μας ξεκίνησε με μια σαφή παραδοχή εκ μέρους του. Σαν μια «αλήθεια» του, ένα είδος εξομολόγησης που ένιωθε την ανάγκη να κάνει: «Θέλω να μπω κατευθείαν στο θέμα, να είμαι ειλικρινής απέναντί σας, σε σχέση με τις περισσότερες ερωτήσεις σας. Θεωρώ πως η δουλειά μου εδώ και 70 χρόνια ήταν άσκοπη, καθώς δεν μπόρεσα να πείσω τους πολιτικούς να σταματήσουν τους πολέμους. Κάθε χρόνο έχουμε κι έναν νέο πόλεμο».

Λένε ότι το πιο μεγάλο ταξίδι ξεκινάει από ένα απλό μικρό βήμα. Για τον Σερ Ντον, το βήμα αυτό ήταν μια φωτογραφία των «The Guvnors», μιας τοπικής συμμορίας του Βόρειου Λονδίνου, όπου και μεγάλωσε φτωχικά. Μια γειτονιά μέσα στη βία και την ανέχεια, η οποία του έδωσε το κατάλληλο ερέθισμα ώστε να εξερευνήσει τον ανθρώπινο πόνο, καταλαβαίνοντας από νωρίς πως η στέρηση και η αδικία είναι σύμφυτες με τη ζωή. Προτιμούσε να παρατηρεί παρά να «διαβάζει», λόγω δυσλεξίας. Τον ρωτάμε για τους Guvnors, παρατηρώντας τον συμβολισμό και τη σημειολογία του κουστουμιού για την εποχή, μια δήλωση μετάβασης ίσως από την ιδιότητα του αγοριού σε αυτή του άνδρα.

«Μεγάλωσα μαζί με αυτά τα παιδιά στη φωτογραφία. Πηγαίναμε μαζί σχολείο, μισούσαμε την αστυνομία. Το κτίριο όπου τους φωτογράφησα ήταν στον ίδιο δρόμο με το πατρικό μου σπίτι, στο βόρειο Λονδίνο, κοντά στο γήπεδο της Άρσεναλ. Έμπλεκαν συχνά σε καυγάδες με άλλες συμμορίες και θυμάμαι πως είχαν δώσει ραντεβού για καυγά μια Κυριακή. Ένας αστυνομικός μαχαιρώθηκε εκείνο το βράδυ. Θα έλεγα πως η ζωή μου ξεκίνησε ως μια “συνέχεια” εκείνης της βίας. Μιλάμε για παιδιά κλέφτες, εγκληματίες. Ένα από τα παιδιά της φωτογραφίας έκανε οκτώ χρόνια φυλακή. Η αισθητική εκείνης της εποχής καθόρισε τη ζωή μου. Κανείς μας δεν είχε τη μόρφωση, ώστε να γνωρίζει πώς να ξεφύγει από αυτό. Το χειρότερο πράγμα που έχετε εδώ είναι τα graffitti, τα οποία σιχαίνομαι παρεμπιπτόντως. Εκείνα τα παιδιά μού περιέγραφαν τις διαρρήξεις που έκαναν και σκεφτόμουν πως δεν ήθελα να γίνω μέρος αυτού του πράγματος.

»Πήγα τη φωτογραφία στην εφημερίδα Observer και ο αρχισυντάκτης ήθελε να του δώσω παραπάνω υλικό. Αλλά όταν ξαναβγήκα έξω με τη φωτογραφική μηχανή μου, με σταμάτησε η αστυνομία γιατί νόμιζε πως ήταν κλεμμένη... Ευτυχώς είχα την απόδειξη αγοράς. Κι αντί να με χαστουκίσουν μου είπαν "Ευχαριστούμε, ΚΥΡΙΕ Μακάλιν". Κανονικά θα με είχαν χαστουκίσει. Ήμουν 23 ετών. Δεν είχα ιδιαίτερη εκπαίδευση αλλά είχα το "μάτι". Άνθρωποι σαν εσάς, δημοσιογράφοι, έγιναν οι ινστρούχτορές μου. Κι ας δυσκολευόμουν να διαβάσω λόγω δυσλεξίας».

Η αυτοβιογραφία του Σερ Ντον Μακάλιν φέρει τον ειρωνικό τίτλο «Unreasonable Behavior», δηλαδή παράλογη συμπεριφορά. Ο ίδιος θα παραδεχτεί πως το καταπονημένο σώμα του «δεν είναι πλέον κατάλληλο για χρήση στην πρώτη γραμμή». Και πώς να συμβεί αυτό, όταν μιλάμε για έναν άνθρωπο που βρισκόταν εκεί όταν κατασκευάστηκε το Τείχος του Βερολίνου, όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία και φυσικά όταν οι συγκρούσεις μεταξύ Προτεσταντών και Καθολικών στη Βόρεια Ιρλανδία έφταναν στο απόγειό τους. Μέσα από τον φακό του, οι αναγνώστες των μέσων όπου εργάστηκε (Sunday Times και Observer κατά κύριο λόγο) ταξίδευαν μακριά από την απομόνωση των σπιτιών τους στη μεταπολεμική Αγγλία, αποκτώντας συνείδηση και άποψη για τα τεκταινόμενα παγκοσμίως, σε χώρες όπως το Βιετνάμ, η Καμπότζη, το Μπαγκλαντές και αλλού. Οι φωτογραφίες του στην Αφρική ευαισθητοποίησαν πλήθος κόσμου για τις τραγωδίες των λιμών και της χολέρας (όντας ασθενής κατά καιρούς και ο ίδιος), αλλά και για την επιδημία του AIDS. Ενδιαφέρον για το έργο του Μακάλιν έδειξε και η βιομηχανία του θεάματος, καθώς πριν από μερικά χρόνια φημολογούταν πως η ζωή του θα γινόταν ταινία, την οποία θα σκηνοθετούσε η Αντζελίνα Τζολί, με πρωταγωνιστή τον Τομ Χάρντι. Αλλά η σύνδεση του Μακάλιν με την ποπ κουλτούρα δεν σταματά εκεί.

Πολλές φορές περνάνε αρκετά χρόνια μέχρι να μάθουμε τις ιστορίες πίσω από τα τραγούδια ή τα εξώφυλλα των δίσκων των αγαπημένων μας καλλιτεχνών. Κάτι ανάλογο συνέβη και με τον πρώτο δίσκο του δημοφιλούς post-punk συγκροτήματος Killing Joke, του οποίου το εξώφυλλο βασίστηκε σε μια φωτογραφία του Σερ Ντον Μακάλιν. Επρόκειτο για νεαρούς διαδηλωτές στο Derry της Βόρειας Ιρλανδίας που προσπαθούσαν να αποφύγουν τα δακρυγόνα των Βρετανών στρατιωτών. Ήταν μια φωτογραφία που τραβήχτηκε λίγους μόλις μήνες πριν από τη «Ματωμένη Κυριακή» του 1972. Ο Σερ Ντον δήλωσε άγνοια γι’ αυτό το εξώφυλλο, θυμήθηκε όμως μια αντίστοιχη ιστορία, την οποία και περιέγραψε με τον γνωστό φλεγματικό βρετανικό τρόπο.

«Μπορώ να σας πω τη χειρότερη ιστορία από εκείνη την περίοδο. Ο ένας γιος μου ήταν μοντέλο και μου τηλεφώνησε από τη Νέα Υόρκη για να μου πει πως μια από τις φωτογραφίες μου είχε γίνει στάμπα σε t-shirt. Επρόκειτο για σχέδιο του Βρετανού σχεδιαστή μόδας Αλεξάντερ ΜακΚουίν και έδειχνε μια νεαρή κοπέλα που λιμοκτονούσε στον πόλεμο της Μπιάφρα. Με τα πολλά, απευθύνθηκα στην εταιρεία του ΜακΚουίν και μου είπαν απλά πως ο ΜακΚουίν είχε βρει τη φωτογραφία σε κάποιο από τα βιβλία μου. Θυμάμαι αντίστοιχα να οδηγάω και να βλέπω μια φωτογραφία μου στο πίσω μέρος ενός λεωφορείου. Τέλος πάντων, κάποια χρόνια αργότερα συνάντησα τον Αλεξάντερ ΜακΚουίν, ο οποίος ντρεπόταν γι’ αυτό που είχε γίνει. Εγώ του είπα απλώς να προχωρήσουμε. Πήγαμε παρακάτω κι αυτός μάλλον το παράκανε, καθώς αυτοκτόνησε λίγους μήνες μετά...

»Στη Βόρεια Ιρλανδία, λοιπόν, βρισκόμουν σχεδόν κάθε Σαββατοκύριακo. Άγγλοι στρατιώτες έριχναν αέρια στα σπίτια των ανθρώπων, οι οποίοι ούρλιαζαν. Μια μέρα μάλιστα τυφλώθηκα προσωρινά από τέτοια αέρια, ενώ έχω χτυπηθεί κι από ελαστική σφαίρα. Ένας καθολικός με πήγε στο σπίτι του και με φρόντισε, τη στιγμή που ήταν Άγγλοι αυτοί που τύφλωναν αυτούς τους ανθρώπους. Δεν έχω τις απαντήσεις για όλα δυστυχώς, αλλά νομίζω πως το όλο θέμα είναι σαν ένα “ριζότο”, μια σούπα με πολλά συστατικά. Δεν πάω να υπερασπιστώ τον εαυτό μου, προσπαθώ να εξηγήσω το πώς λειτουργώ στη δουλειά μου. Είχα πάντα τον δικό μου αξιακό και ηθικό κώδικα. Η φωτογραφία στην οποία αναφέρεστε απαθανατίζει μια κατάσταση όπου ο κόσμος προσπαθούσε να ξεφύγει από τα αέρια και εγώ δεν μπορούσα να κάνω πολλά. Προσπαθώ να ευχαριστηθώ το επάγγελμά μου όπως κι εσείς, αλλά δεν είναι εύκολο. Κινείσαι σε μια πολύ λεπτή γραμμή. Σ' αυτή τη δουλειά κάνεις ένα λάθος και είσαι τελειωμένος».

Το σώμα του Σερ Ντον Μακάλιν δεν μπορεί προφανώς να ανταπεξέλθει πλέον στις απαιτήσεις τόσο δύσκολων φωτογραφιών. Στα 91 χρόνια ωστόσο, η διαύγεια του πνεύματός του είναι αξιοζήλευτη, όπως αντίστοιχα είναι και η εσωτερική ειρήνη που έχει αποκτήσει μετά από τόσα χρόνια έκθεσης στις δυσκολότερες συνθήκες και απάνθρωπες καταστάσεις. Τη στιγμή που συνάδελφοί του έχουν οδηγηθεί μέχρι και στην αυτοκτονία, αδυνατούν να αποκτήσουν μια ουσιαστική προσωπική ζωή, ενώ υποφέρουν πολύ συχνά από μετατραυματικό στρες, ο Μακάλιν αναπολεί το σύνολο της δουλειάς του, με ουσία αλλά χωρίς κυνισμό, σαν να έχει κάνει μια περίεργη «συμφωνία» με το concept του θανάτου. Τι είναι, άραγε, αυτό που λείπει από μια τόσο πλούσια καριέρα; Ο Σερ Ντον είναι σαφής:

«Δεν νιώθω ότι έχασα κάποιο άλλο σημαντικό event του 20ού αιώνα. Όταν απολύθηκα από τους Sunday Times ήταν ενός είδους "ευλογία", εξαιτίας της οποίας είμαι εδώ σήμερα. Στη συνέχεια είχαμε τον πόλεμο στην Τσετσενία, έναν από τους πιο επικίνδυνους πολέμους, φυσικά και τον πόλεμο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Δεν νομίζω ότι θα κρατούσε και πολύ η καριέρα μου στη συνέχεια. Από το 1961 κι έπειτα που ασχολούμαι με τη φωτογραφία, οι απώλειες σε πολέμους και συγκρούσεις ανέρχονται δυστυχώς πάρα πολλά εκατομμύρια. Θυμάμαι επίσης χαρακτηριστικά το 1973 να βρίσκομαι στα Υψώματα του Γκόλαν και να χτυπάει ένα πρωί η πόρτα μου, ήταν ένας άνθρωπος στον οποίο είχα υποσχεθείνα δανείσω το jacket μου. Λίγες ώρες αργότερα τον βρήκα στη μέση του δρόμου, με τα εντόσθιά του πάνω στο jacket... Άλλαξε τη διαδρομή ώστε να μην τον ανακαλύψουν, αλλά χτυπήθηκε από πύραυλο των Σύριων. Τον πλησίασα μήπως μπορούσε να ψελλίσει μια τελευταία κουβέντα. Ήταν μια στιγμή παραφροσύνης, όμως κάτι που συμβαίνει συχνά στους πολέμους. Το όνομά του ήταν Nicholas Tomalin και ήταν ένας γνωστός Άγγλος δημοσιογράφος.

» Επιστρέφοντας όμως στην αρχική μου σκέψη, τι σχέση έχει αυτό με τη φωτογραφία; Δεν έχει. Γίνεσαι κάτι ξεχωριστό, παίρνεις διαζύγιο από την εικόνα και γίνεσαι μέρος ενός "ψυχιατρικού ιδρύματος". Αυτό που προσπαθώ είναι να φύγω σήμερα από αυτό το δωμάτιο και να μη νιώθω ένοχος. Μπορεί ο καθένας να πει ό,τι θέλει για μένα, δεν με ενδιαφέρει».

Σε μια πορεία τόσων ετών είναι λογικό ο οποιοσδήποτε να κάνει τα λάθη του και να έχει τις παραλείψεις του. Ιστορική ωστόσο παραμένει μια εξαιρετικά αποτυχημένη πρόβλεψη του Σερ Ντον, την οποία μάλιστα έκανε κι ένας εξίσου δημοφιλής συνάδελφός του, ο Philip Jones Griffiths. Θεώρησαν αμφότεροι πως ο πόλεμος του Βιετνάμ θα ήταν ο τελευταίος... Πώς γίνεται ένας Άγγλος να γνωρίζει α πριόρι τα σχέδια και τις βλέψεις του αμερικανικού στρατού;

«Δεν θα ήμουν ευγνώμων αν δεν το έλεγα. Αν δεν ήταν οι Αμερικανοί θα ήμουν “παιδί του Χίτλερ”. Μας σώσανε. Πρέπει να δείξουμε ευγνωμοσύνη. Πάντως μετά υπήρχε μια προκατάληψη από την Ευρώπη στο θέμα του Βιετνάμ, ότι δεν έπρεπε να βρίσκονται οι Αμερικανοί εκεί. Όμως ήταν εκεί λόγω της “θεωρίας του Ντόμινο”. Όταν προσγειώθηκα στη Σαϊγκόν είχε απίστευτη ζέστη. Αναρωτιόμουν τι δουλειά είχα εκεί. Πίστευα πως οι στρατιώτες δεν θα αντέξουν τη ζέστη. Υπήρχε μόνο ένα ποτάμι για να δροσιστούν. Είχα τη διαίσθηση πως δεν θα κερδίσουν τον πόλεμο και στο τέλος δικαιώθηκα. Οι Βόρειοι Βιετναμέζοι δεν βίωναν την ανθρώπινη απώλεια όπως ο δυτικός κόσμος. Ήμουν εκεί στη μάχη του Χουέ, όπου τράβηξα τη φωτογραφία του στρατιώτη. Ωστόσο δεν θεωρώ πως είναι η καλύτερή μου».

Και φυσικά η απορία που προκύπτεια αβίαστα από τη θέαση τόσης δυστυχίας, μέσα από τον φακό του Μακάλιν. Αλήθεια, Σερ Ντον, φωτογραφίσατε ποτέ την «ελπίδα»;

«Ωραία ερώτηση. Μακάρι να είχα τραβήξει μια τέτοια φωτογραφία. Προσπάθησα, αλλά απέτυχα. Κοίταξε π.χ. τώρα το Σουδάν, τις Φιλλιππίνες, την Ινδονησία, τον φόβο μιας ρωσικής εισβολής. Όσο υπάρχουν όπλα, κάποιος θα τα χρησιμοποιήσει».

Info

Η έκθεση «Life, Death and Everything in Between» περιλαμβάνει 47 επιμελημένες φωτογραφίες από το ομώνυμο βιβλίο του Σερ Ντον Μακάλιν. Φιλοξενείται στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων, στην Αίθουσα «Παλαιοί Φούρνοι» και στο πλαίσιο του Athens Photo World, μέχρι και τις 12 Μαρτίου. Η είσοδος είναι ελεύθερη, καθημερινά από τις 10.00 έως τις 22.00 (Στις 12 Μαρτίου έως τις 15.00).