Carbon Tierra Biennale II: Η Πτολεμαΐδα αναζητά ανάσα μέσα από την τέχνη από αύριο

Πριν από δύο χρόνια, γράφοντας για την πρώτη Carbon Tierra Biennale στην Πτολεμαΐδα, είχα κλείσει το άρθρο μου με μια μικρή υπόσχεση: «Θα μείνουμε κοντά τους». Ήταν μια υπόσχεση στους ανθρώπους που είχαν αποφασίσει να μετατρέψουν τις πληγές της γης σε αφορμή καλλιτεχνικής δημιουργίας. Δύο χρόνια αργότερα, η υπόσχεση εκείνη με φέρνει ξανά στην Πτολεμαΐδα. Όχι αυτοπροσώπως, δυστυχώς. Για ακόμη μία φορά θα χρειαστεί να ταξιδέψω μέσα από τις εικόνες, τις αφηγήσεις και τις σκέψεις των δημιουργών.

Η δεύτερη Carbon Tierra Biennale, με τίτλο Breath in the Ashes – Ανάσα μέσα στις στάχτες, εγκαινιάζεται στις 23 Οκτωβρίου. Κι αν η πρώτη διοργάνωση μάς καλούσε να κοιτάξουμε κατάματα το πληγωμένο τοπίο, η δεύτερη μάς ζητά κάτι δυσκολότερο: να αναλογιστούμε τι συμβαίνει όταν οι πληγές της γης περνούν μέσα στο ίδιο μας το σώμα.

Γιατί ο αέρας δεν γνωρίζει σύνορα. Δεν σταματά στις περιφράξεις των εργοστασίων, δεν αναγνωρίζει ιδιοκτησίες, δεν διακρίνει εκείνους που αποφασίζουν από εκείνους που υφίστανται τις συνέπειες των αποφάσεών τους. Μεταφέρει σκόνη, σωματίδια, κατάλοιπα. Κι εμείς τα εισπνέουμε, συχνά χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς μπαίνει μέσα μας. Η φύση παύει έτσι να είναι ένα τοπίο που παρατηρούμε από απόσταση. Γίνεται μέρος της ίδιας μας της ύπαρξης.

Η Πτολεμαΐδα γνωρίζει καλά αυτή τη σχέση. Για δεκαετίες, τα λιγνιτωρυχεία και οι μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας έδιναν φως σε σπίτια, εργασία και εισόδημα σε χιλιάδες ανθρώπους. Η πόλη αναπτύχθηκε γύρω από αυτή τη δραστηριότητα, διαμόρφωσε την ταυτότητά της, έμαθε να ζει μαζί της. Μόνο που το τίμημα δεν κατανεμήθηκε ισότιμα. Και σήμερα, καθώς επιχειρεί τη μετάβασή της στη μεταλιγνιτική εποχή, έρχεται αντιμέτωπη με ένα παράδοξο: η δραστηριότητα που τη συγκρότησε μπορεί να υποχωρεί, οι συνέπειές της όμως παραμένουν.

Μια βιομηχανία μπορεί να κλείσει. Μπορούν να σβήσουν οι καμινάδες, να σταματήσουν τα μηχανήματα, να εγκαταλειφθούν οι εγκαταστάσεις. Δεν κλείνουν όμως μαζί τους οι πληγές που άνοιξαν στο έδαφος, στα νερά, στον αέρα. Ούτε σβήνουν οι μνήμες των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν εκεί.

Αυτήν ακριβώς την αθέατη συνέχεια επιχειρεί να φωτίσει η φετινή Μπιενάλε, φέρνοντας στην Πτολεμαΐδα 35 καλλιτέχνες από περισσότερες από 30 χώρες —από την Ευρώπη και την Ασία μέχρι την Αφρική και την Αμερική— με έργα βιντεοτέχνης, ντοκιμαντέρ, εγκαταστάσεις και περφόρμανς. Διαφορετικοί τόποι και διαφορετικές ιστορίες συναντιούνται, αναζητώντας όσα συνδέουν τις ανθρώπινες κοινωνίες με τη γη που τις συντηρεί και που οι ίδιες συχνά πληγώνουν.

Στο Oil Is Not Water του Ινδού Ravi Agarwal, δύο χέρια πλένονται με πετρέλαιο. Η πιο συνηθισμένη πράξη καθαρισμού μετατρέπεται σε πράξη μόλυνσης. Δίπλα της, το πετρέλαιο απλώνεται πάνω στο νερό, αρνούμενο να αναμειχθεί μαζί του. Μια εικόνα απλή, σχεδόν καθημερινή, που ανατρέπει όσα θεωρούμε αυτονόητα. Πόσο καθαρά μπορούν να είναι τα χέρια μας όταν ο τρόπος ζωής μας στηρίζεται σε δραστηριότητες που επιβαρύνουν τον κόσμο γύρω μας;

Η Κύπρια Κλίτσα Αντωνίου, στο States of Exception, μας μεταφέρει σε ένα εγκαταλελειμμένο αεροδρόμιο κοντά στην Πτολεμαΐδα. Χειρονομίες προσανατολισμού και σηματοδότησης επαναλαμβάνονται σε έναν χώρο που έχει χάσει την αρχική του λειτουργία. Κινήσεις που κάποτε είχαν συγκεκριμένο σκοπό μοιάζουν να αναζητούν μια καινούργια χρησιμότητα. Πόσο δύσκολο είναι για έναν τόπο να αποχωριστεί όσα καθόρισαν τη ζωή του! Κι ακόμη δυσκολότερο να φανταστεί τον εαυτό του διαφορετικό.

Η Θένια Αντωνιάδου και η Shekine Naïdi, στο Terra Nera – Μαύρη Γη, επιστρέφουν στα λιγνιτωρυχεία της Δυτικής Μακεδονίας. Το ανθρώπινο σώμα συναντά το έδαφος, τις ανωμαλίες του, τα ίχνη της εξόρυξης. Και μαζί αναδύεται μια γνώση που δεν αποκτάται στα πανεπιστήμια ούτε καταγράφεται πάντοτε στα αρχεία. Η γνώση του ανθρώπου που εργάστηκε σε έναν τόπο, που έμαθε να αναγνωρίζει τις αλλαγές του, που κουβαλά στο σώμα και στη μνήμη του την ιστορία του.

Αυτή τη γνώση αναζητά και ο Αντώνης Βολανάκης στο Blind Date: Ό,τι δεν είναι Αδρανές. Στο παλιό μεταλλείο του Αγίου Σώστη στη Σίφνο, ένας αρχαιολόγος συνομιλεί με έναν άνθρωπο που εξερευνά τον χώρο εδώ και χρόνια. Ο ένας φέρνει την επιστημονική γνώση, ο άλλος τη γνώση που γεννήθηκε από τη μακρόχρονη επαφή με τον τόπο. Κανένας δεν κατέχει μόνος του ολόκληρη την ιστορία.

Κι ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα της διοργάνωσης: ποιος αποφασίζει τι θα γίνει ένας τόπος όταν τελειώσει η εκμετάλλευση του πλούτου του; Εκείνοι που έζησαν από αυτήν και πλήρωσαν το τίμημά της; Ή εκείνοι που διαθέτουν τα μέσα να επενδύσουν στη νέα του μορφή;

Δεν είναι, βέβαια, τόσο απλά τα πράγματα. Οι άνθρωποι που εργάστηκαν στα ορυχεία δεν ήταν οι εχθροί της φύσης. Ήταν άνθρωποι που έπρεπε να ζήσουν, να μεγαλώσουν παιδιά, να δημιουργήσουν ένα καλύτερο αύριο. Ακριβώς γι’ αυτό το ζήτημα δεν εξαντλείται σε μια εύκολη καταδίκη του παρελθόντος. Απαιτεί να αναγνωρίσουμε τις αντιφάσεις του και να αναλάβουμε την ευθύνη για το μέλλον.

Και τότε, μέσα σε όλη αυτή τη συζήτηση για την καταστροφή, εμφανίζεται μια λέξη που μοιάζει σχεδόν παράταιρη: ουτοπία.

Η Αγγελική Αυγητίδου, στο Recipe for Utopia – Συνταγή για την Ουτοπία, μας μεταφέρει στον Άγιο Ευστράτιο. Μέσα από χειρονομίες, εικόνες του νησιού και ανθρώπινες συναντήσεις, αναζητά όχι μια έτοιμη συνταγή για την ιδανική κοινωνία, αλλά τη δυνατότητα να την επινοήσουμε συλλογικά. Η ουτοπία δεν είναι ένας τόπος που υπάρχει κάπου μακριά και μας περιμένει. Είναι κάτι που μπορεί να αρχίσει να διαμορφώνεται ανάμεσά μας, όταν αποφασίζουμε να ακούσουμε ο ένας τον άλλον.

Μου αρέσει αυτή η σκέψη. Γιατί μας επιτρέπει να κοιτάξουμε την Πτολεμαΐδα όχι μόνο ως έναν τόπο που έχασε κάτι, αλλά και ως έναν τόπο που μπορεί ακόμη να δημιουργήσει.

Η τέχνη, βέβαια, δεν έχει έτοιμες απαντήσεις. Δεν μπορεί να καθαρίσει τον αέρα, να αποκαταστήσει τα εξαντλημένα εδάφη ή να επιστρέψει στους ανθρώπους όσα έχασαν. Μπορεί όμως να διαταράξει τη βολική μας αδιαφορία. Να δώσει μορφή σε όσα δεν βλέπουμε, φωνή σε όσα δεν ακούμε, διάρκεια σε όσα συνηθίζουμε να ξεχνάμε.

Η δεύτερη Carbon Tierra Biennale διοργανώνεται από την kilowArt platform σε συνεργασία με το CUT Contemporary Fine Arts Lab του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, με καλλιτεχνικό διευθυντή τον Γιώργο Λάζογλου και συνδιοργανώτρια την Κλίτσα Αντωνίου.

Πριν από δύο χρόνια, οι καλλιτέχνες μάς έδειξαν μια γη πληγωμένη. Φέτος μάς καλούν να ακούσουμε την αναπνοή της. Και μαζί τη δική μας. Γιατί μπορεί να έχουμε μάθει να ζούμε πάνω στις στάχτες του παρελθόντος. Το ερώτημα είναι αν θα εξακολουθήσουμε να τις παραδίδουμε ως κληρονομιά στο μέλλον. Ή αν θα καταφέρουμε, επιτέλους, να πάρουμε μια διαφορετική ανάσα.