Χρύσα Βαρδέα-Μαυρομιχάλη: πέρα από την ελληνικότητα

Με αφορμή την έκθεση «Κιβωτός του λόγου. Τέχνη και γραφή», που εγκαινιάζεται στις 18 Οκτωβρίου στο Μέγαρο Χορού Καλαμάτας, επανέρχεται στο προσκήνιο το έργο της Χρύσας Βαρδέα-Μαυρομιχάλη (1933–2013). Η έκθεση, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Μπίας Παπαδοπούλου, διοργανώνεται από τον Εικαστικό Τομέα του Δήμου Καλαμάτας, με τη συμβολή του Ιδρύματος Ελληνική Διασπορά και της Πινακοθήκης Γιώργου Ν. Βογιατζόγλου. Με τη συμμετοχή 32 καλλιτεχνών από την Ελλάδα και τη Διασπορά, θέτει στο επίκεντρο τη σχέση γραφής και εικόνας. Στην περίπτωση της Χρύσας, αυτή η σχέση δεν αποτελεί απλώς ένα θεματικό στοιχείο, αλλά έναν βασικό άξονα της εικαστικής της σκέψης.

Η Χρύσα Βαρδέα-Μαυρομιχάλη γεννήθηκε στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη τη δεκαετία του 1950. Η μετακίνησή της δεν σήμαινε ότι άφησε πίσω της την ελληνική πολιτισμική εμπειρία. Ούτε, όμως, ότι το έργο της μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά μέσα από αυτήν. Η αρχαιότητα υπήρξε μία από τις αφετηρίες της, ενώ η Νέα Υόρκη τής έδωσε ένα νέο οπτικό πεδίο: εφημερίδες, εμπορικές επιγραφές, τυπογραφία, γράμματα και φωτεινά σήματα. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αυτά τα διαφορετικά ερεθίσματα μετασχηματίστηκαν σε μια προσωπική εικαστική γλώσσα.

Στα «Κυκλαδικά Βιβλία» του 1954–1955, η λιτότητα και η γεωμετρική αυστηρότητα των κυκλαδικών μορφών συναντούν την ιδέα του βιβλίου. Η αναφορά στην ελληνική αρχαιότητα είναι σαφής, αλλά δεν λειτουργεί ως αντιγραφή προτύπων. Τα «Κυκλαδικά Βιβλία» αποτελούν συγχρόνως μια πρώιμη έρευνα πάνω στο φως. Η Χρύσα ενδιαφερόταν για τον τρόπο με τον οποίο το φυσικό φως και η μετατόπιση των σκιών μεταβάλλουν την αντίληψη της ανάγλυφης επιφάνειας. Το φως δεν αποτελεί απλώς ένα εξωτερικό στοιχείο που φωτίζει το έργο. Συμμετέχει στην ίδια την οπτική εμπειρία του. Σε συνέντευξή της στη Μαρία Γιαγιάννου, η Χρύσα είχε εξηγήσει: «Τα Κυκλαδικά Βιβλία ήταν εμπνευσμένα από την Ελλάδα. Είχαν μια κλασικότητα. Μετά από αυτά, δεν ένιωσα την ανάγκη να κάνω κάτι ανάλογο». Η δήλωση αυτή είναι αποκαλυπτική: η ελληνική αφετηρία δεν μετατρέπεται σε υποχρέωση επανάληψης, αλλά γίνεται σημείο εκκίνησης για μια εικαστική έρευνα που συνεχώς διευρύνεται.

Στη σειρά Tablets, γύρω στο 1957, τα γράμματα αποκτούν ανάγλυφη παρουσία. Η επιφάνεια οργανώνεται μέσα από επαναλήψεις, γραμμές και ακολουθίες σημείων. Η γραφή απομακρύνεται από την αποκλειστικά επικοινωνιακή της λειτουργία και γίνεται μορφή, υλικό και ρυθμός. Αντίστοιχα, στα έργα που βασίζονται σε μεταφορές εφημερίδων, όπως το Dark Voyage (1970), οι τίτλοι, οι λέξεις και οι τυπογραφικές στήλες συγκροτούν ένα πυκνό οπτικό πεδίο. Η εφημερίδα εξακολουθεί να φέρει ίχνη της καθημερινότητας και της πληροφορίας της πόλης, αλλά ταυτόχρονα μετατρέπεται σε εικόνα.

Η Νέα Υόρκη δεν αποτελεί, επομένως, απλώς το σκηνικό της δημιουργίας της. Είναι ένα περιβάλλον που η Χρύσα παρατηρεί, αναλύει και ανασυνθέτει. Η εμπειρία της Chinatown, με τους χαρακτήρες και τις επιγραφές της, διευρύνει την έρευνά της πάνω στη γραφή ως οπτικό σύστημα. Τα γράμματα δεν χρειάζεται πλέον να διαβαστούν για να λειτουργήσουν: μπορούν να ιδωθούν ως σχήματα, να αποκτήσουν ρυθμό, όγκο και υλική υπόσταση. Οι μελέτες της για το γράμμα Β το 1965 αποκαλύπτουν αυτή τη μετάβαση από τον τυπογραφικό χαρακτήρα στη γεωμετρική κατασκευή και, τελικά, στη γλυπτική.

Η έρευνα αυτή κορυφώνεται στις Πύλες της Times Square (1964–1966), ένα από τα εμβληματικότερα έργα της. Η σύνθεση από μέταλλο, νέον και πλεξιγκλάς μεταφέρει στον τρισδιάστατο χώρο τον οπτικό παλμό της Times Square. Τα γράμματα και τα φωτεινά σήματα δεν αποτελούν πλέον επιφάνειες που απλώς μεταφέρουν μηνύματα. Εντάσσονται σε μια κατασκευή που ο θεατής συναντά σωματικά, καθώς το φως, οι γραμμές και η αρχιτεκτονική οργάνωση συνθέτουν ένα ενιαίο έργο. Οι μελέτες του 1965 αποκαλύπτουν ότι η μορφή δεν προέκυψε ως στιγμιαία εντύπωση, αλλά μέσα από επίμονη ανάλυση και σχεδιασμό.

Στις Πύλες συναντώνται διαφορετικές πολιτισμικές εμπειρίες, χωρίς να ανάγονται σε μια απλή αναφορά καταγωγής. Η οπτική γλώσσα της αμερικανικής μεγαλούπολης συνδέεται με την έρευνα της Χρύσας πάνω στην καλλιγραφία, αλλά και με μια διαφορετική αντίληψη του φωτός. Ο Pierre Restany καταγράφει μια χαρακτηριστική παρατήρηση της ίδιας της Χρύσας: «Στην Times Square, ο ουρανός είναι σαν το χρυσό των βυζαντινών ψηφιδωτών ή εικόνων». Η σύνδεση αυτή δεν σημαίνει ότι η Χρύσα αναπαράγει μια βυζαντινή αισθητική. Αναδεικνύει, αντίθετα, έναν ουσιαστικό άξονα της εικαστικής της σκέψης: το φως δεν φωτίζει απλώς μια ήδη υπάρχουσα μορφή, αλλά γίνεται το ίδιο γλυπτική ύλη, συγκροτώντας τον χώρο και την εμπειρία του θεατή.

Η σημασία του έργου της Χρύσας βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη δυνατότητα μετασχηματισμού. Δεν αναζητά μια εικόνα της Ελλάδας για να την αναπαραστήσει, ούτε υιοθετεί άκριτα τις εικόνες της Νέας Υόρκης. Επεξεργάζεται στοιχεία από διαφορετικά περιβάλλοντα και τα μετατρέπει σε μια νέα εικαστική γλώσσα. Η ελληνικότητα δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ως σταθερή ουσία που πρέπει να αποδειχθεί ή να διατηρηθεί αναλλοίωτη. Μπορεί να ιδωθεί ως μία από τις πολιτισμικές εμπειρίες που συμμετέχουν σε μια σύνθετη διαδρομή, μαζί με τις εικόνες, τις τεχνολογίες και τις γλώσσες της σύγχρονης μεγαλούπολης.

Η έκθεση στην Καλαμάτα προσφέρει την αφορμή να εξεταστεί αυτή η πορεία μέσα από τη σχέση γραφής και εικόνας. Το έργο της Χρύσας, ωστόσο, ξεπερνά τα όρια μιας θεματικής ενότητας. Από τα «Κυκλαδικά Βιβλία» έως τις Πύλες της Times Square, η γραφή μεταμορφώνεται από ίχνος σε ανάγλυφο, από τυπογραφικό στοιχείο σε γλυπτική κατασκευή και από φορέας πληροφορίας σε φως. Εκεί βρίσκεται η δύναμη της δουλειάς της: στην ικανότητά της να μετατρέπει τον κόσμο των σημείων σε τέχνη και να κινείται ανάμεσα σε πολιτισμούς χωρίς να περιορίζεται σε έναν μόνο από αυτούς.

Info
Εγκαίνια: Κυριακή 18 Οκτωβρίου 2026, στις 12:00 μ.
Διάρκεια: 18 Οκτωβρίου – 8 Νοεμβρίου 2026
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα - Κυριακή, 10:00-14:00 & 18:00-21:00
Τοποθεσία: Μέγαρο Χορού Καλαμάτας - Αίθουσα Black Box, Αρτέμιδος 124, Καλαμάτα