Thermia Project στην Κύθνο: Όταν η κοινωνική συνύπαρξη γίνεται τέχνη

To Thermia Project στην Κύθνο ξεκίνησε το 2022, με πρωτοβουλία της Οντέτ Κουζού, η οποία ήθελε να φέρει τη σύγχρονη τέχνη στο νησί της. Έκτοτε κάθε χρόνο 3 διαφορετικοί καλλιτέχνες έρχονται τον Μάιο στο νησί, γνωρίζονται με τους ντόπιους και μεταξύ τους και δημιουργούν στον ίδιο χώρο, με βάση τη θεματική που έχει θέσει η επιμελήτρια. Το Thermia 2026 έχει τίτλο Convivial Gestures (Χειρονομίες κοινωνικής συνύπαρξης). Και αυτό βγαίνει από τα έργα που θα δείτε στο Δημοτικό Σχολείο στη Χώρα της Κύθνου.

Βρέθηκα στα εγκαίνια του φετινού Thermia στην Κύθνο, όπου είχα την ευκαιρία να με ξεναγήσει στα έργα η επιμελήτρια και η ψυχή του όλου πρότζεκτ Οντέτ Κουζού αλλά και να μιλήσω με τους τρεις καλλιτέχνες, Κυβέλη Ζωή, Γιάννη Μαλινάκη και Πολίνα Μήλιου για το πώς εργάστηκαν και πώς ήταν η εμπειρία τους στο νησί.

Τhermia Project 2026 στην Κύθνο: Όλα όσα είδαμε και συζητήσαμε στα εγκαίνια

Πώς ξεκίνησαν όλα

Η ιδέα για αυτό το πρότζεκτ ανήκει στην επιμελήτρια και σύμβουλο τέχνης Οντέτ Κουζού, που έχει καταγωγή από το νησί της Κύθνου. Θέλοντας να κάνει κάτι πολιτιστικό στο νησί της, σκέφτηκε να εκμεταλλευτεί το σπίτι του παππού της στο νησί και να καλέσει για residency καλλιτέχνες, οι οποίοι θα έρθουν σε επαφή με την τοπική κοινωνία και στη συνέχεια θα εκθέσουν τα έργα τους στο νησί. «Κάθε χρονιά φιλοξενούμε τρεις καλλιτέχνες, έχουμε φτιάξει αυτοσχέδια στούντιο αλλά κυρίως εργάζονται όλοι μαζί στην ταράτσα. Αν κάποιος χρειάζεται περισσότερη ιδιωτικότητα ή θέλει να αποφύγει τον αέρα που φυσάει συχνά στο νησί, μπορεί να εργάζεται και στο εσωτερικό του σπιτιού. Φέτος εργάστηκαν πολύ μαζί οι τρεις καλλιτέχνες και νομίζω ότι αυτό βγαίνει και στα έργα που βλέπουμε στο Thermia Project 2026». Το πρότζεκτ αγκαλιάστηκε από την τοπική κοινότητα και βρέθηκαν και χορηγοί για να το στηρίξουν οικονομικά, οπότε φέτος διανύει την πέμπτη του χρονιά. Τη χρηματοδότησή του έχει αναλάβει το Thermia Project Patronage αλλά υπάρχουν και πολλοί ιδιώτες υποστηρικτές και χορηγοί, με μεγαλύτερη ή μικρότερη συμμετοχή, από το νησί ή μή. Ο χώρος τους παραχωρείται από την ντόπια κοινότητα και είναι το Δημοτικό Σχολείο της Χώρας. «Είναι πολύ συγκινητικό γιατί εδώ πήγαινε σχολείο ο παππούς μου», μας αναφέρει η Οντέτ. Το πρότζεκτ προσπαθεί να στηρίζει το Δημοτικό Σχολείο. Γι' αυτό και κάθε χρόνο τα έσοδα από τις τσάντες Thermia Project τα διαθέτουν για να αγοράσουν κάποιον εξοπλισμό που χρειάζεται το σχολείο.

Η θεματική που επέλεξε η Οντέτ Κουζού για φέτος είναι οι «Χειρονομίες κοινωνικής συνύπαρξης». Και υπό αυτό το πρίσμα έκανε τα φετινά καλέσματα καλλιτεχνών. «Επισκέφτομαι πολλά ατελιέ καλλιτεχνών, ώστε να αποφασίσω ποιοι θα μπορούσαν να ταιριάξουν μεταξύ τους ανάλογα με τη θεματική», μας λέει. Και πράγματι, αν δείτε τα έργα των τριών καλλιτεχνών, διαφαίνεται η κοινή τους χειρονομία μέσα από τη διαφορετικότητα του στιλ τους. Και βέβαια η τοποθέτησή τους στον χώρο του Δημοτικού Σχολείου από μουσειολογικής πλευράς έχει γίνει με πολύ προσεκτικό τρόπο, ώστε και να βρίσκονται μεταξύ τους σε διάλογο αλλά και να αγκαλιάζουν αρμονικά το κτίριο, τους χώρους του αλλά και τα υπάρχοντα σχέδια στους τοίχους του. 

Η ξενάγηση στην έκθεση από την Οντέτ Κουζού

​«Το Thermia Project είναι ένα πρόγραμμα φιλοξενίας καλλιτεχνών. Φέτος είναι η πέμπτη χρονιά που γίνεται στην Κύθνο. Κάθε άνοιξη προσκαλούμε τρεις νέους Έλληνες καλλιτέχνες και κάνουν έργα, μένουν στο νησί για τρεις εβδομάδες και δημιουργούν έργα που αντλούν έμπνευση από το μέρος. Οι τρεις καλλιτέχνες που φιλοξενήσαμε φέτος είναι η Πολίνα Μήλιου, ο Γιάννης Μαλινάκης και η Κυβέλη Ζωή».

Στη συνέχεια η επιμελήτρια αναφέρεται ξεχωριστά σε κάθε καλλιτέχνη. Καθώς βρισκόμαστε στην αίθουσα που είναι αριστερά όπως μπαίνουμε  εκεί δεσπόζει η μεγάλη ροζ-μοβ κούνια της Πωλίνας Μήλιου. Οπότε αναπόφευκτα ξεκινά να μιλάει για αυτό το έργο καθώς είναι το πρώτο που τραβά το βλέμμα. «Η Πολίνα κινείται μεταξύ design και γλυπτικής. Για το έργο αυτό εμπνεύστηκε από ένα έθιμο που υπάρχει ακόμη στο νησί και λέγεται η Κούνια της Λαμπρής. Στήνουν μια μεγάλη κούνια στην κεντρική πλατεία του νησιού και εκεί κάθονται ανύπαντρα ζευγάρια, φλερτάρουν και κάνουν κούνια. Παλιότερα μάλιστα υπήρχαν κούνιες σε πολλές πλατείες και σοκάκια. Οπότε θα λέγαμε ότι είναι ένα είδος παραδοσιακού φλερτ και μας ενδιαφέρει πολύ για τη φετινή μας θεματική καθώς μέσω αυτού οι άνθρωποι έρχονται πιο κοντά».

Στη συνέχεια μας μιλά για την Κυβέλη Ζωή: «Επίκεντρο της δουλειάς της είναι οι ανθρώπινες μορφές και οι σχέσεις τους με το περιβάλλον. Στα έργα της που βρίσκονται σε αυτή την αίθουσα βλέπουμε σκηνές από την καθημερινή ζωή της Κύθνου: άνθρωποι που κάθονται στα σοκάκια και λένε τα νέα τους ή κουτσομπολεύουν. Είναι ένας τρόπος να περνούν την καθημερινότητά τους». 

Από την άλλη, ο Γιάννης Μαλινάκης βγάζει έναν σουρεαλισμό στα έργα του. «Ο Γιάννης επισκέφτηκε την Κύθνο και άλλες φορές πριν τον Μάιο. Τα έργα του παίρνουν πολύ χρόνο για να γίνουν καθώς έχουν πολλά στρώματα λαδιού, οπότε έπρεπε να τα ξεκινήσει νωρίτερα για να τε έχει έτοιμα στην ώρα τους. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το πώς συνδυάζει το πραγματικό τοπίο της Κύθνου, με ένα δικό του φαντασιακό περιβάλλον, το οποίο είναι χαρακτηριστικό στα έργα του. 

Πηγαίνοντας στην επόμενη αίθουσα, βλέπουμε το πανέμορφο θεατράκι του σχολείου και το πώς ταίριαξαν τόσο αρμονικά τα έργα που εκτίθενται σε αυτό: είναι σαν να περιμένουμε κάποιους ανθρώπους να έρθουν να πάρουν τις θέσεις τους για κάποια περφόρμανς. Πάλι το βλέμμα πέφτει -αναπόφευκτα- στα έργα της Πωλίνας Μήλιου που εκτίθενται μέσα στο θεατράκι. Ωστόσο στο βάθος βλέπουμε ένα έργο της Κυβέλης Ζωή που βρίσκεται εντελώς σε αυτό το πνεύμα της γιορτής, του πανηγυριού, της μαγείας του νησιού και της αλλαγής των εποχών -ας μην ξεχνάμε ότι οι καλλιτέχνες ήρθαν εδώ τον Μάιο, σε μια περίοδο μετάβασης από την άνοιξη στο καλοκαίρι.

Η Κυβέλη Ζωή μας μιλά για τα έργα της

Η Κυβέλη Ζωή έχει φτιάξει τα περισσότερα έργα της έκθεσης. Έχει 2 μεγάλα -ένα σε κάθε αίθουσα- και οκτώ μικρά, διάσπαρτα στον χώρο. Όπως μου εξήγησε, της αρέσει να φτιάχνει μικρά έργα, τα οποία λειτουργούν ως «σπουδές» για να δει αν θα φτιάξει κάτι μεγαλύτερο. Και όντως, σκέφτεται ένα από τα έργα της έκθεσης να το μετατρέψει αργότερα σε μεγαλύτερο έργο. Και θα συμφωνήσω μαζί της. Χαρακτηριστικό της είναι ότι μεταφέρει στον καμβά ανθρώπινες μορφές σε διάδραση, συνήθως με έντονα χρώματα. Από την άλλη, στα μικρά της έργα, θα βρούμε συνήθως σκηνές καθημερινότητας του νησιού, από τις συζητήσεις και τα κουτσομπολιά στα σοκάκια μέχρι τις γιορτές και τα πανηγύρια.

Μιλώντας μαζί της, μου μετέφερε αυτήν την ατμόσφαιρα συνύπαρξης που βίωσαν στο νησί, η οποία θεωρώ ότι φαίνεται στα έργα τους. «Ξυπνούσαμε νωρίς, ζωγραφίζαμε από το πρωί, μαγειρεύαμε πολύ, συζητούσαμε, τε έργα μας, κάναμε βόλτες  στο νησί και μας ξεναγούσαν και οι ντόπιοι και έτσι δεθήκαμε πάρα πολύ».

Η Κυβέλη έχει καταγωγή από την Ικαρία, οπότε το θέμα της γιορτής και της ανθρώπινης συνύπαρξης είναι έντονο στο έργο της. «Αγαπώ πολύ τα παραδοσιακά μέρη και τα εκτιμώ περισσότερο γιατί πολλές παραδόσεις πεθαίνουν σιγά σιγά. Αυτό που μου άρεσε εδώ είναι ότι πολλά πράγματα κρατιούνται ακόμη ζωντανά εδώ. Γνωρίσαμε ωραίους ανθρώπους, μας κάνανε ενδιαφέρουσες ξεναγήσεις, μας έδειξαν το νησί». Όσον αφορά τα χρώματά της, μου εξηγεί ότι τον Μάιο βίωσαν τη μετάβαση της εποχής: «Τον Μάιο τα χρώματα της φύσης άλλαξαν σιγά σιγά και από πράσινα έγιναν κίτρινα. Και τώρα βρισκόμαστε περισσότερο προς το καφέ. Το μοβ είναι το αντίθετο του κίτρινου, οπότε κάπως έτσι κυριάρχησε στα έργα μου». 

Βρισκόμαστε στην αίθουσα που βρίσκεται στα αριστερά της εισόδου και μου δείχνει τον πίνακα, που μετά την κούνια - ή εξίσου με αυτή- τραβά τα βλέμματα. Είναι το ζευγάρι με τις έντονες μεγαλόσωμες μορφές: «Αυτήν την ονομάζω Περσεφόνη καθώς μου θυμίζει αυτό το κυνήγι των εποχών». Στη συνέχεια, στα αριστερά του μεγάλου πίνακα, έχουμε τρια μικρά της έργα, που έχουν τοποθετηθεί μαζί καθώς όντως διηγούνται μια ιστορία: «Εδώ έχω ζωγραφίσει τους γείτονες. Είχε σπάσει ένας σωλήνας μια μέρα και είχε δημιουργηθεί μεγάλος σαματάς στη γειτονιά. Τρέχανε τα νερά, δεν ήξεραν τι να κάνουν. Και το συζητούσαν όλοι μεταξύ τους. Κάπου εδώ βρίσκεται και η κυρία Μαρία (για την οποία όλοι μας μίλησαν -ήταν, θα λέγαμε η αγαπημένη όλων). Αλλά εμένα πιο πολύ μου άρεσαν τα σχήματα που έφτιαχναν τα σώματά τους στο τοπίο. Επειδή στις Κυκλάδες είναι όλα γεωμετρικά και λευκά, ενώ οι περισσότερες γιαγιάδες είναι μαυροφορεμένες και κάπως πιο "στρογγυλεμένες", δημιουργούσαν μια απίστευτη γεωμετρία, με κύκλους και τετράγωνα. Οπότε όλο αυτό δημιουργούσε στο μυαλό μου διαφορετικές φόρμες και υφές και ήθελα να το αποτυπώσω στον καμβά μου». 

Πώς δούλεψε στο residency; Έκανε τα περισσότερα μικρά της έργα εδώ στο νησί και όταν πήγε στην Αθήνα, έφτιαξε τα δυο μεγάλα της έργα. Το δεύτερο μεγάλο το βρίσκουμε στο θεατράκι, στην αίθουσα στα δεξιά της εισόδου. Εδώ έχουμε ακριβώς αυτή τη μετάβαση για την οποία μου μιλούσε νωρίτερα, που αποτυπώνεται με έναν σχεδόν σουρεαλιστικό-μαγικό τρόπο στον καμβά.

Ο Γιάννης Μαλινάκης μάς μιλά για τα έργα του

Ο Γιάννης μόλις αποφοίτησε από την ΑΣΚΤ, οπότε είναι ο πιο νέος καλλιτέχνης από τους τρεις. Γνώριζε την Κυβέλη από πριν, την Πολίνα την είχε ακουστά από τον χώρο αλλά όπως μου ανέφερε «την αγάπησε κι εκείνη πολύ μέσα από το πρότζεκτ». Επίσης όσο βρίσκονταν στο νησί, δεν τους έλειψε τίποτα, τους πρόσεχαν πολύ και οι ντόπιοι και οι διοργανωτές του Thermia: «Ήταν μια φοβερή εμπειρία. Αυτή η συνθήκη μας επέτρεψε να δουλέψουμε πάνω στο έργο μας χωρίς έννοιες και πιστεύω ότι προέκυψε κάτι πολύ ωραίο». 

Στην έκθεση θα δούμε 4 έργα του Γιάννη Μαλινάκη, τα οποία έχουν τοποθετηθεί αντικριστά το ένα στο άλλο και στις δυο αίθουσες. Έχουμε έναν καλλιτέχνη που ξεχωρίζει για το γήινο χρώμα που βάζει στις μορφές του που κυμαίνεται από το σκούρο ροζ μέχρι το βαθύ κεραμιδί ενώ από την άλλη τα έργα του κινούνται ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον έντονο σουρεαλισμό. Ο Γιάννης Μαλινάκης μελέτησε τον τόπο, τις λεπτομέρειές του, τις ιστορίες του και αποτύπωσε στιγμές, άλλοτε από μνήμης και άλλοτε με καθαρή αποτύπωση. Είναι ενδιαφέρον γιατί το έργο του ισορροπεί ανάμεσα σε αυτές τις δυο αντιθέσεις: την καθαρή αποτύπωση τοπίων και στιγμών και τα έντονα σουρεαλιστικά στοιχεία. Θα λέγαμε ότι στην πρώτη αίθουσα, αυτή που είναι αριστερά της εισόδου, έχουμε τα πιο σουρεαλιστικά του έργα και στη δεύτερη, αυτή που είναι στα δεξιά, τα πιο ρεαλιστικά -που πάντα ωστόσο έχουν λιγότερα ή περισσότερα σουρεαλιστικά στοιχεία.

Στην αίθουσα δεξιά της εισόδου έχουμε τα δυο πιο ρεαλιστικά του έργα. Μάλιστα έχουν δημιουργηθεί βάσει προσχεδίων και φωτογραφικών αναφορών, όπως μου ανέφερε. Μου μίλησε κι αυτός για την κυρία Μαρία, που την αποτύπωσε κιόλας σε έναν πίνακά του, χωρίς να αποκαλύπτει ποια είναι. Τού έργο που βρίσκεται από την πλευρά του παραθύρου αποτυπώνει τη θέα από το παράθυρο αλλά ενσωματώνοντας κάποια σουρεαλιστικά στοιχεία πάντα. Βλέπουμε τους γείτονες, ντυμένους με ρούχα που εμπνεύστηκε από τις παραδοσιακές φορεσιές που είδαν στο Λαογραφικό μουσείο. Υπάρχει ο γάιδαρος που έβλεπαν από το παράθυρο και ο κόκορας που άκουγαν. Επειδή ο Γιάννης ήρθε και τον Φεβρουάριο στην Κύθνο -όπως έχουμε αναφέρει πιο πάνω- ένιωσε πολύ στο πετσί του το στοιχείο της υγρασίας που αποτύπωσε μέσω του γυμνοσάλιαγκα. Στον απέναντι πίνακα βλέπουμε ένα τοπίο της Κύθνου, που στο background του είναι αποτυπωμένο με μεγάλη ακρίβεια. Στο πρώτο πλάνο όμως έχουμε μια φιγούρα που παίζει ασκομπαντούρα, ένα μουσικό όργανο που φτιάχνεται από την προβιά των προβάτων. Οπότε εδώ είναι μια έμμεση αναφορά για τα πρόβατα -που βλέπουμε επίσης στον πίνακα- που γίνονται ασκομπαντούρα.

Στην αίθουσα αριστερά της εισόδου, βλέπουμε αντικριστά από τη μια τα Λουτρά της Κύθνου, σε μια από μνήμης αποτύπωση και μια σκηνή από το λιμάνι του Μέριχα, που από ό,τι μου εξήγησε είναι για εκείνον ο ορισμός του έρωτα. Τα Λουτρά απεικονίστηκαν τη νύχτα και απεικονίζουν μια βραδιά χαλάρωσης και γιορτής μιας -με έντονα χρώματα και μια κυριαρχία του μπλε και του σκούρου κόκκινου- αφού πήγαν εκεί για να γιορτάσουν τα γενέθλια της Πολίνας. Έκατσαν εκεί 4 ώρες από ό,τι μου είπε και μεταφέρει το κλίμα της χαλάρωσης, της χαράς και της γιορτής. Ο απέναντι πίνακας, κινείται σε πιο ρομαντική διάθεση θα λέγαμε -μιας και για τον καλλιτέχνη αποτελεί τον ορισμό του έρωτα- και κινείται σε πιο ροζ και γαλάζιες αποχρώσεις. 

Αν παρατηρήσετε προσεκτικά όλα του τα έργα, θα δείτε ότι υπάρχει παντού ένα ή περισσότερα μουσικά όργανα: «Όταν ζωγραφίζω ακούω πολλή μουσική, οπότε και την ενσωματώνω στα έργα μου με διαφορετικούς τρόπους κάθε φορά, όπως ταιριάζουν σε κάθε περίσταση». 

Η Πολίνα Μήλιου μάς μιλά για τα έργα της

Η μόνη γλύπτρια της παρέας, η Πολίνα Μήλιου, έχει φιλοτεχνήσει τέσσερα έργα που βλέπουμε στην έκθεση, τα οποία αποτυπώνουν αυτήν την ατμόσφαιρα ζεστασιάς και όμορφης συνύπαρξης που βίωσαν στο νησί κατά τη διάρκεια του residency. Όλα τα αντικείμενά της είναι προορισμένα για να λειτουργούν ως καθίσματα, οπότε από μόνη της αυτή η συνθήκη προυποθέτει την ύπαρξη μιας παρέας. Επειδή τα έργα της χρειάζονται δουλειά εργαστηρίου, κατά τη διάρκεια του residency, δούλεψε στη συλλογή των υλικών της και σε επιμέρους κατασκευές, ενώ οι τελικές εργασίες πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα. Στη δουλειά της ασχολείται πολύ με την ανακύκλωση υλικών, είτε είναι έπιπλα είτε άλλα αντικείμενα, τα οποία επεξεργάζεται και δημιουργεί ένα εντελώς διαφορετικό αντικείμενο. Ένα από τα βασικά της υλικά είναι ο χαρτοπολτός, τον οποίο χρωματίζει με σκόνες χρώματος. Αυτό το χαρακτηριστικό ροζ-μοβ που βλέπουμε στα έργα της έκθεσης, προέκυψε -όχι εύκολα- έπειτα από πολλές δοκιμές. Εδώ χρησιμοποίησε πολλά χαρτόκουτα γιατί ήθελε να δώσει ένα γήινο χρώμα στις κατασκευές της αλλά το ξάνοιγε με λευκό χαρτί. Μια ολόκληρη συνταγή, όπως μου είπε, ενώ οι σκόνες που χρησιμοποιεί αφήνουν και κάποια στίγματα που κάνουν τον χρωματισμό πιο φυσικό. 

Ένα άλλο στοιχείο που βλέπουμε σε όλα της τα έργα είναι τα λουλούδια. Είναι και αυτά μαζεμένα από το νησί και τα εντάσσει στη... συνταγή της ώστε να γίνονται μέρος του γλυπτού. 

Η συζήτησή μας ξεκίνησε στην αίθουσα που βρίσκεται το θεατράκι. Επί σκηνής δεσπόζουν τρία έργα της. Τα δυο πρώτα δημιουργήθηκαν από καφάσια που ανακάλυψαν στον δρόμο. «Ήμασταν στο αμάξι με την Οντέτ και τα βλέπω από μακριά σε μια αλάνα. Δεν ήταν πολύ συνηθισμένα καφάσια και αυτό μου τράβηξε την προσοχή. Οπότε με ενέπνευσε να ξεκινήσω να τα κάνω εντελώς διάτρητα. Το διάτρητο αυτό στοιχείο το εμπνεύστηκα και από τα αραχνούφαντα που βλέπαμε συνέχεια στην Κύθνο, τα σεμεδάκια που λέμε. Τα βρίσκουμε παντού, πιο πολύ από οπουδήποτε, από τα παράθυρα των σπιτιών μέχρι όπου μπορείς να φανταστείς. Επίσης επειδή είχε τύχει να κάνω και νωρίτερα στο έργο μου κάποιες καλειδοσκοπικές μελέτες, αυτό βοήθησε για να τελειοποιήσω αυτά τα δυο έργα. Ήθελα να το κάνω κάπως σαν κεραμικό, να μπερδεύει το μάτι για το τι υλικό είναι. Πάντως το αρχικό καφάσι ήταν πλαστικό».

Δίπλα στα καφάσια υπάρχει ένα άλλο έργο φτιαγμένο με βότσαλα, που παραπέμπει στις ξερολιθιές που θα δείτε παντού στο νησί. Στο πάνω μέρος έχει χρησιμοποιήσει δυο διαφορετικά υφάσματα για να μοιάζουν με μαξιλάρια, ενώ τα έχει ενώσει με γκρι χαρτοπολτό που δίνει την ψευδαίσθηση ότι είναι τσιμέντο. Της αρέσει άλλωστε να δημιουργεί ψευδαισθήσεις σε σχέση με τα υλικά της.

Όσο για την κούνια, που νομίζω είναι το highlight της έκθεσης, είναι όλη φτιαγμένη από ξύλο, από έπιπλα που βρήκε στην Κύθνο. Τα έπιπλα τα κόβει στο εργαστήριό της -με αλυσοπρίονο- και τα προσαρμόζει στο σχήμα που θέλει. Η κούνια είναι στεγανή, έχει δημιουργηθεί για να μπορεί να κάτσει κάποιος. Δεν συνιστά να κάτσει τώρα διότι η κατασκευή που τη στηρίζει στην έκθεση δεν είναι η κατάλληλη, καθώς δεν ήταν δυνατόν -για τεχνικούς λόγους- να στηριχτεί από το ταβάνι, ώστε να μπορεί κάποιος να τη χρησιμοποιήσει.