Είδαμε την αναδρομική έκθεση του Θεόδωρου Παπαγιάννη στη Σύρο

Μια αναδρομική έκθεση στο έργο του Θεόδωρου Παπαγιάννη φιλοξενείται στη Σύρο, σε επιμέλεια του Τάκη Μαυρωτά και υπό τη διοργάνωση του Ιδρύματος Αντώνιος Ε. Κομνηνός. Ένας μεγάλος αριθμός έργων του καλλιτέχνη μεταφέρθηκαν στο νησί και βρίσκονται στη Δημοτική Πινακοθήκη Κυκλάδων στην Ερμούπολη μέχρι τις 26 Ιουλίου. Με αφορμή την έκθεση, μιλήσαμε με τον διάσημο γλύπτη, ο οποίος πέρα από την ξενάγηση, μοιράστηκε και στιγμές από τη ζωή του και την πορεία του.

«Θεόδωρος Παπαγιάννης - Γνώθι σαυτόν» στη Δημοτική Πινακοθήκη Κυκλάδων

Ο Θεόδωρος Παπαγιάννης βρέθηκε στη Σύρο τόσο για τη μεταφορά των έργων του όσο και για να παραστεί στα εγκαίνια της έκθεσής του. Τον συνάντησα στην Πινακοθήκη Κυκλάδων λίγο πριν τα εγκαίνια και με ξενάγησε στην έκθεσή του με τίτλο «Γνώθι σαυτόν», όπου ο θεατής μπορεί να θαυμάσει ένα παλμαρέ όλου του έργου του, από τα μεγαλόσωμα Τοτέμ που ξεκίνησε να φιλοτεχνεί από όταν γύρισε από το Παρίσι, μέχρι την εμβληματική σχολική τάξη -που μετέφερε από το Μουσείο Παπαγιάννη στα Ιωάννινα- αλλά και πιο μοντέρνα γλυπτά, που θα δούμε στις τελευταίες αίθουσες της έκθεσης. Αυτό που σίγουρα ξεχωρίζουμε σε αυτήν την έκθεση -και που μπορείτε να δείτε αν βρεθείτε στο Μουσείο Παπαγιάννη στο χωριό Επισκοπή- είναι η αγάπη για του τη φύση αλλά και για την επιστροφή των αντικειμένων σε αυτήν, μέσω της ανακύκλωσης υλικών στα έργα του. Άλλωστε παρόλο που πέρασε λίγα χρόνια στο χωριό του, σε πολύ στενή επαφή με τη φύση, αυτά ήταν πολύ καθοριστικά ώστε να εγγραφούν βαθιά στη μνήμη του και να είναι παρόντα στο έργο του καθ' όλη τη διάρκεια της πορείας του. 

Όπως τονίζει ο επιμελητής της έκθεσης Τάκης Μαυρωτάς,  «πρόκειται για ένα έργο που βασίζεται στο δομικά αναγκαίο, στο αισθητικά επαρκές, στην εκφραστική λιτότητα κα στην καθοριστική της σχέση με το φως….. Το διαρκές και το αιώνιο προκαλούν τον Παπαγιάννη, από τα εφηβικά του χρόνια, στο να αντιλαμβάνεται την ευεργεσία της τέχνης για να πλάσει τα ανθρωποκεντρικά του γλυπτά, που κουβαλούν την αέναη εμπειρία της ανθρώπινης μοίρας, της χαράς και της λύπης. Ατάραχα και ασταμάτητα φιλιώνει με τη φύση, τους ανθρώπους και την ιστορία. Στέκεται ακίνητος αντίκρυ στον εαυτό του, ζητώντας τις δικές του απαντήσεις στο μυστήριο του κόσμου. Ενός κόσμου, με στέρεες πλαστικές δημιουργίες, εσωτερική πνοή και εξαιρετική τεχνική. Με τους ανδριάντες, τις προτομές και τις μνημειακές του συνθέσεις έχει επέμβει, σωτήρια και αρμονικά, στον περιβάλλοντα φυσικό χώρο, εμμένοντας στις ρεαλιστικές αποτυπώσεις…. Μνημειακά γλυπτά, που, είτε στέκουν δίπλα στη λίμνη των Ιωαννίνων, είτε στη σκιά των βουνών του Ελληνικού, βρήκαν τη θέση τους στο περιβάλλον και κατεύνασαν την ανησυχία του για το ανθρώπινο πεπρωμένο. Η βαθιά ανθρωποκεντρική του δουλειά με τις τρυφερές γυναικείες μορφές ξαπλωμένες ή όρθιες, τις μητέρες με τα παιδιά και τα ζευγάρια αποκαλύπτει την κοσμοθεωρία του, μέσα από τον πυκνό πλασμό και τις κλειστές καθαρές φόρμες με τις ρυθμικές σχέσεις των επιπέδων, τα οποία διαπερνά το φως. Ο όγκος, το σχέδιο, η σύνθεση τον απασχολούν έντονα, όπως και η συνύφανση της πλαστικής με την γεωμετρία.»

Τα πορτραίτα των γονιών του και η τάξη του σχολείου στο χωριό Ελληνικό

Κατά την είσοδο στην έκθεση σε θέση περίοπτη έχει τοποθετήσει τα πορτραίτα των γονιών του, του πατέρα του και της μητέρας του. «Ήμουν το παιδί της μητέρας μου», μου ανέφερε αργότερα, καθώς με ξεναγούσε στην έκθεση. Δεν ήταν ούτε το πρώτο παιδί αλλά ούτε και το τελευταίο, ωστόσο για κάποιο λόγο ήταν το αγαπημένο. Δυστυχώς η μητέρα του έφυγε νωρίς από τη ζωή, αλλά η μητρότητα εμφανίζεται πολύ συχνά στα έργα του, στη σειρά Τοτέμ. 

Ευθεία από την είσοδο έχει τοποθετηθεί η σχολική τάξη, ένα έργο που μεταφέρθηκε από το Μουσείο Παπαγιάννη στο χωριό Ελληνικό. Μου εξηγεί πώς δημιουργήθηκε το έργο. Όταν τελείωσε την ΑΣΚΤ, βρέθηκε στο χωριό των παιδικών του χρόνων και όταν επισκέφθηκε το σχολείο, όπου φοίτησε τα πρώτα του σχολικά χρόνια, το βρήκε εγκαταλελειμένο. Τότε αποφάσισε να φτιάξει εκεί το Μουσείο Παπαγιάννη. Ένα από τα πρώτα του μελήματα ήταν να αναβιώσει τη σχολική τάξη. Βρήκε τα θρανία, τα περιποιήθηκε και τα έβαψε λευκά. Όλα τα παιδιά που απεικονίζονται να κάθονται είναι υπαρκτά πρόσωπα, τα οποία είχε κάποια στιγμή φιλοτεχνήσει και τα έφτιαξε από μνήμης όταν δημιουργούσε αυτό το γλυπτό. Το λευκό εδώ έχει χρησιμοποιηθεί επίτηδες: «Ήθελα να τονίσω το tabula rasa. Τα παιδιά άλλωστε έχουν λευκή και αθώα ψυχή. Αλλάζουν σιγά σιγά καθώς συσσωρεύουν μνήμες». Ανάμεσα στα εικονιζόμενα γλυπτά, αναγνωρίζει παιδιά και μου ονοματίζει κάποια: «Αυτή είναι η Δώρα, αυτό το παιδί το ζωγράφισα όταν ήταν μικρό και τώρα είναι γιατρός στο Λονδίνο και έχει περάσει τα 40 έτη». Όσο για τον δάσκαλο, ήταν ο εξάδελφός του, ο οποίος είχε γράψει ένα βιβλίο για το χωριό τους και ο Παπαγιάννης ως φοιτητής στην ΑΣΚΤ είχε αναλάβει την εικονογράφησή του. Δυστυχώς, έφυγε νωρίς από τη ζωή, σε ηλικία μόλις 40 ετών...

Το γλυπτό αυτό ταξιδεύει για πρώτη φορά εκτός του Μουσείου Παπαγιάννη. Ωστόσο ήταν μια ευκαιρία να κάνουν μια εκδρομή τα παιδιά, όπως μου ανέφερε.

Τα εμβληματικά τοτέμ - Τα υλικά από το Πολυτεχνείο

Όπως μπαίνεις στην έκθεση σε υποδέχονται δυο τεράστια τοτέμ, ενώ η αίθουσα στα δεξιά φιλοξενεί έναν μεγάλο αριθμό τοτέμ που καλύπτουν πολλές δεκαετίες δημιουργικότητας του καλλιτέχνη. Ξεκίνησε να τα φιλοτεχνεί όταν επέστρεψε από τη Γαλλία, αλλά τα υλικά τα μάζευε στο εργαστήριό του καιρό πριν. Μάλιστα υπάρχουν κάποια έργα της έκθεσης που έχουν φτιαχτεί από υλικά που συνέλεξε όταν κάηκε το Πολυτεχνείο. Απομεινάρια από παράθυρα, φώτα και άλλα μεταλλικά ή ξύλινα αντικείμενα του χρησίμευσαν ως υλικά για να φτιάξει κάποια από τα γλυπτά του που έχουν και ήχο και κίνηση. Τα πιο μεταγενέστερα γλυπτά αυτής της σειράς έχουν πιο πλατιές φόρμες, καλύπτονται από πολυεστέρα, αλλά πάντοτε ενσωματώνουν υλικά που ανακυκλώνει από τη φύση ή από αντικείμενα που συλλέγει.

Οι τίτλοι σε αυτά τα έργα επαναλαμβάνονται συχνά. Η Μητρότητα υπάρχει σε πολλές εκδοχές για παράδειγμα. Από την άλλη, δυο πρωτότυποι τίτλοι είναι ο Βλάχος και ο Τούρκος. Ο Βλάχος ενσωματώνει υλικά από το Πολυτεχνείο καθώς το έφτιαξαν Βλάχοι, όπως μαρτυρά και ο τίτλος του Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Από την άλλη, ο Τούρκος κρατά μαστίγιο. 

Όλα τα Τοτέμ είναι τοποθετημένα στη μεγάλη αίθουσα δεξιά από την είσοδο που είναι ψηλοτάβανη και τα αναδεικνύει. Όπως μου ανέφερε ο Θεόδωρος Παπαγιάννης, τα Τοτέμ φιλοξενούνται στο εργαστήριό του και μόλις αυτό το διάστημα μετέφερε κάποια στο Μουσείο του καθώς έπρεπε να πάρει από εκεί τη Σχολική Τάξη, που φιλοξενείται και στην αφίσα της έκθεσης.

Η ιδέα πίσω από τα Τοτέμ ξεκίνησε από μια αντίδραση στους μικρούς και στενούς χώρους, όπου ξεκίνησε αναγκαστικά να εργάζεται. Όταν τελείωσε την ΑΣΚΤ, βρήκε ένα μικρό εργαστήριο στου Ζωγράφου, όπου υπήρχε έντονη η στενότητα χώρου. Στη συνέχεια πήγε στο Παρίσι και επιστρέφοντας από εκεί, όταν μπόρεσε να φτιάξει το δικό του σπίτι και το δικό του χώρο, βρήκε ένα ψηλοτάβανο σπίτι, όπου «άρχισε να ξεσπάει την καταπίεση». Και κάπως έτσι ξεκίνησε να φτιάχνει τα Τοτέμ, που φτιάχνει μέχρι και σήμερα. 

Η μικρή του εμπειρία ως βοσκός στα 12 του που υπήρξε καθοριστική στο έργο του

Καθώς προχωρούμε στην έκθεση, βλέπω ένα έργο όπου έχει απεικονίσει έναν βοσκό να προσέχει τα πρόβατα. Έχοντας διαβάσει κάποια πράγματα για την προσωπική του εμπειρία, τον ρωτώ. Και αρχίζει να μου εξιστορεί το πώς πέρασε έναν χρόνο της ζωής του ως βοσκός. Όταν τελείωσε το Δημοτικό και προετοιμαζόταν για το Γυμνάσιο, ο δάσκαλος τους έβαλε δύσκολα και εκείνος δήλωσε στους γονείς του ότι δεν θέλει να πάει γυμνάσιο, αφού είχε πρώτα φάει και ένα χαστούκι από τον δάσκαλό του... «Ο πατέρας μου, αγράμματος τότε, μου είπε ότι αφού δεν ήθελα τα γράμματα, να βοσκάω πρόβατα. Και μου αγόρασε 13 πρόβατα. Έμεινα ένα χρόνο στο χωριό με τα πρόβατα και επειδή το μετάνιωσα, στη συνέχεια αποφάσισα να πάω στο γυμνάσιο. Ήταν μεγάλη μου προίκα όμως αυτή η εμπειρία. Χαράχτηκαν βαθιά μέσα μου οι μνήμες από αυτήν την περίοδο που σχετίστηκα με τους βοσκούς, που έχουν τη δική τους φιλοσοφία, τα δικά τους βιώματα. Εγώ τότε δεν ήμουν παρά ένα μικρό σκαθάρι. Τα πρόβατα το καλοκαίρι βοσκάνε τη νύχτα, οπότε απλώναμε στο έδαφος ένα ταλαγάνι (μια κάπα) και κοιμόμασταν στα πουρνάρια όσο κοιμόντουσαν τα πρόβατα. Όταν εκείνα ξυπνούσαν, έπρεπε να τρέχουμε ξωπίσω τους». 

Ακριβώς απέναντι βρίσκεται η εμβληματική «Πομπή» του. Αξίζει να περάσετε λίγο χρόνο εκεί στην αίθουσα και να παρατηρήσετε τις τόσο διαφορετικές μορφές που είναι παραταγμένες. 

Στην τελευταία αίθουσα θα βρείτε έργα όπου κυριαρχεί η πέτρα ως υλικό, ενώ είναι πιο αφαιρετικά. Είναι πολύ όμορφη η κατασκευή με τα γλυπτά που απεικονίζουν πουλιά. Βρίσκεται σε διάλογο με το Μουσείο Παπαγιάννη στο Ελληνικό, όπου στον Κήπο υπάρχει ένα γλυπτό, για να πηγαίνουν τα πουλιά να φτιάχνουν τις φωλιές τους. Αναπόφευκτα τον ρωτώ για την πέτρα ως υλικό. «Επειδή άρχισα από την πέτρα, ως υλικό με συγκινεί περισσότερο, διότι έφερε τον πολιτισμό από τα βάθη των αιώνων». 

ΙΝFO
Δημοτική Πινακοθήκη Κυκλάδων, έως 26 Ιουλίου