Ο Νίκος Κανόγλου επανεφευρίσκει την εμβληματική «Κεφαλή της Αθηνάς» των 100 δραχμών

Στο πλαίσιο της μεγάλης περιοδικής έκθεσης «Λάμπρος Ορφανός: εκφάνσεις χαρακτικής», που διοργανώνει το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, παρουσιάζεται παράλληλη έκθεση σύγχρονων καλλιτεχνών, οι οποίοι προσεγγίζουν δημιουργικά το έργο και τη μορφολογική σκέψη του σημαντικού Έλληνα χαράκτη.

Η έκθεση επιχειρεί να αναδείξει τη διαχρονική σημασία του έργου του Λάμπρου Ορφανού, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η χαρακτική του γλώσσα εξακολουθεί να λειτουργεί ως ενεργό πεδίο εικαστικού διαλόγου για τους δημιουργούς του σήμερα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ξεχωριστή θέση καταλαμβάνει η συμμετοχή του εικαστικού και χαράκτη Νίκου Κανόγλου, ο οποίος παρουσιάζει έργα που συνομιλούν άμεσα με τη γραμμική πειθαρχία, τη συμβολική δύναμη και τη χαρακτική ποιότητα του έργου του Ορφανού.

Κεντρικό έργο της συμμετοχής του αποτελεί η «Κεφαλή Αθηνάς», μια εκτεταμένη εικαστική μελέτη πάνω στη μορφή της Αθηνάς από τη γνωστή χάραξη του χαρτονομίσματος των 100 δραχμών του 1978, έργο του Λάμπρου Ορφανού. Ο Κανόγλου δεν αντιμετωπίζει τη μορφή ως εικονογραφικό πρότυπο προς αναπαραγωγή, αλλά ως ένα οργανωμένο σύστημα μορφής, φωτός και μνήμης.

Εκεί όπου η χαρακτική του Ορφανού συγκροτεί τη μορφή μέσα από τη φωτεινή σαφήνεια και την ακρίβεια της γραμμής, ο Κανόγλου επιχειρεί μια ουσιαστική αντιστροφή των τονικών συνθηκών. Η μορφή της Αθηνάς αναδύεται μέσα από σκοτεινές διαβαθμίσεις, ξηρές ορυκτές σκόνες και στρώσεις γραφίτη, μετατοπιζόμενη από τη φυσιογνωμική βεβαιότητα προς το πεδίο του αρχετύπου και της μνήμης.

Η εργασία αναπτύσσεται σε υπερκλίμακα, ξεπερνώντας τα δύο μέτρα ύψους, μετατρέποντας τη ζωγραφική διαδικασία σε μια έντονα σωματική εμπειρία. Ο καλλιτέχνης εργάζεται αποκλειστικά στην πίσω πλευρά του καμβά, πάνω στο κάμποτο και την πλέξη του υφάσματος, χρησιμοποιώντας ξηρές ύλες, γραφίτη και συρμάτινες βούρτσες. Με αυτόν τον τρόπο, η μορφή εμφανίζεται όχι ως άμεση εικόνα αλλά ως ίχνος πίεσης, φθοράς και διείσδυσης μέσα στην ίδια την ύλη.

Το έργο αναπτύσσει έναν ουσιαστικό διάλογο με τη χαρακτική σκέψη του Λάμπρου Ορφανού, διατηρώντας τη λιτότητα και την αυστηρότητα της μορφής, ενώ ταυτόχρονα μεταφέρει την εικόνα από το πεδίο της περιγραφής στο πεδίο της βιωματικής εμπειρίας. Η Αθηνά παύει να λειτουργεί ως σταθερό εθνικό σύμβολο και μετασχηματίζεται σε ένα εύθραυστο αρχέτυπο παρουσίας και απουσίας.

Παράλληλα παρουσιάζεται η εγκατάσταση «Ἀθέσπιστος ἐν Ἀθήναις (2026) – Θραύσματα εξορίας», ένα έργο που εξερευνά την έννοια της εξορίας, της απομάκρυνσης και της λανθάνουσας απειλής μέσα στις ίδιες τις δομές προστασίας. Μέσα από μια τελετουργική πομπή σωμάτων και τη μετατροπή του χώρου πυρόσβεσης σε συμβολικό τόπο μνήμης, οι κόκκινες φιάλες πυρόσβεσης μετασχηματίζονται από μηχανισμοί ασφάλειας σε σημεία μιας αθέατης αγωνίας, κάτω από το διαρκές και σιωπηλό βλέμμα της Αθηνάς.

Την επιμέλεια της παράλληλης έκθεσης υπογράφει η επιμελήτρια και ιστορικός τέχνης Μαρία Λεμπέση, η οποία συγκροτεί έναν πολυφωνικό διάλογο ανάμεσα στη χαρακτική παράδοση και τις σύγχρονες εικαστικές πρακτικές, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα του έργου του Λάμπρου Ορφανού να εξακολουθεί να λειτουργεί ως ενεργός πυρήνας καλλιτεχνικής σκέψης και έμπνευσης.

Με αφορμή την έκθεση, ο Νίκος Κανόγλου μίλησε στην ATHENS VOICE για το έργο του και πώς τον ενέπνευσε ο Λάμπρος Ορφανός:

Με αφορμή το συνολικό έργο του Λάμπρου Ορφανού, ξεκίνησα να αναπτύσσω μια χωρική εγκατάσταση η οποία δηλώνεται ως πομπή και χορική διαδρομή, αντλώντας την αφετηρία της από την έννοια του χορού του αρχαίου θεάτρου. Η εγκατάσταση εκτείνεται σε μήκος 11,30 μέτρων και οργανώνεται ως μια συνεχής εμπειρία κίνησης και μετάβασης μέσα στον χώρο.

Στο εσωτερικό της αναπτύσσεται μια δεύτερη κατασκευή μήκους 3,40 μέτρων, επηρεασμένη μορφολογικά από το παραδοσιακό θέατρο σκιών και από στοιχεία του ιαπωνικού θεάτρου Καμπούκι. Μέσα σε αυτόν τον εγκιβωτισμό από πλεξιγκλάς σχεδιάζω κοπτικές φιγούρες βασισμένες στην ευχετήρια κάρτα του Λάμπρου Ορφανού με θέμα τα Μάρμαρα του Παρθενώνα, επιχειρώντας να διερευνήσω εκ νέου το έργο και τη χαρακτική γλώσσα του σπουδαίου χαράκτη.

Με αφορμή επίσης τον κεντρικό ιστό του Μεγάρου Διομήδη, όπου στεγάζεται το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, ανέπτυξα νέες μορφές επηρεασμένες από αρχαιότητες που σήμερα απουσιάζουν από τον φυσικό τους τόπο και βρίσκονται διασκορπισμένες σε μεγάλα μουσεία του κόσμου. Ο ίδιος ο χώρος υπήρξε καθοριστικός για τη σύλληψη του έργου, καθώς λειτουργεί ταυτόχρονα ως αρχειοστάσιο μνήμης αλλά και ως χώρος προστασίας από πυρκαγιές, αφού εκεί βρίσκονται οι κεντρικές παροχές των φιαλών πυρόσβεσης. Έτσι, εννοιολογικά, ο χώρος συνομιλεί αφενός με την ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και αφετέρου με τη διαρκή υπενθύμιση ενός πιθανού κινδύνου.

Στη συνέχεια ανέπτυξα την «Κεφαλή Αθηνάς», επηρεασμένος από τη χαραγμένη μορφή της θεάς στο χαρτονόμισμα των 100 δραχμών, έργο του Λάμπρου Ορφανού. Εκεί με ενδιέφερε η μετάβαση από τη χαρακτική γραμμή στη βιωματική εικόνα, από τη σαφή περιγραφή στη μνήμη και στο αρχέτυπο.

Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του έργου αποτέλεσε η επικοινωνία και ο γόνιμος διάλογος με τον Μίνωα Ορφανό, γιο του μεγάλου χαράκτη, καταξιωμένο αρχιτέκτονα και διαχειριστή του έργου των γονιών του. Ιδιαίτερη σημασία είχε για μένα και η παρουσία της μητέρας του, Έλλης Μουρέλου-Ορφανού, μιας σπουδαίας ζωγράφου με ιδιαίτερη σχέση με την τέχνη του ψηφιδωτού.

Ο Μίνωας Ορφανός, με μια σιωπηλή αλλά ουσιαστική γενναιοδωρία, μου εμπιστεύθηκε το αρχείο του πατέρα του, κάτι εξαιρετικά πολύτιμο για εμένα, καθώς μου έδωσε τη δυνατότητα να έρθω σε άμεση επαφή με τις χαράξεις αλλά και με το ζωγραφικό έργο του Λάμπρου Ορφανού. Η εμπειρία αυτή επηρέασε βαθιά την εξέλιξη της εγκατάστασης και τον τρόπο με τον οποίο προσέγγισα τη μορφή, τη μνήμη και το ίχνος.

Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε επίσης η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρία Λεμπέση, η οποία με γνώση, σεβασμό και ουσιαστική κατανόηση του αντικειμένου λειτούργησε ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και στη σύγχρονη εικαστική αποτύπωση του έργου. Παράλληλα, μου δόθηκε απόλυτη ελευθερία να δημιουργήσω χωρίς περιορισμούς, γεγονός εξαιρετικά σημαντικό για έναν καλλιτέχνη.

Θα ήταν αδύνατο να μην αναφερθώ και στην πολύτιμη υλικοτεχνική υποστήριξη του Ιστορικού Αρχείου της Εθνικής Τράπεζας, καθώς και στους ανθρώπους που εργάστηκαν αθόρυβα πίσω από την έκθεση και συνέβαλαν ουσιαστικά στην πραγματοποίησή της.

Info:

Η έκθεση πραγματοποιείται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας Ελλάδος, στο Μέγαρο Διομήδη (Γ΄ Σεπτεμβρίου 146, Αθήνα) και θα διαρκέσει έως τις 26 Ιουνίου 2026.

Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη.