Είδαμε την έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» στην Εθνική Πινακοθήκη πριν ανοίξει στο κοινό

Μια μεγάλη έκθεση εγκαινιάζεται στην Εθνική Πινακοθήκη μετά το Πάσχα σε συνεργασία με το MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Θεσσαλονίκης με τίτλο «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος». Αν τα επίσημα εγκαίνιά της θα πραγματοποιηθούν στις 15 Απριλίου, είχαμε τη δυνατότητα να τη δούμε και να ξεναγηθούμε από τις δυο επιμελήτριες, οι οποίες ερευνούν το ενδεχόμενο να ανοίξουν την έκθεση στο κοινό μέσα στην πασχαλινή περίοδο. 

«Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» στην Εθνική Πινακοθήκη

Η Συλλογή Κωστάκη κατεβαίνει για δεύτερη φορά από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα και συγκεκριμένα στην Εθνική Πινακοθήκη, 30 χρόνια έπειτα από την πρώτη παρουσίασή της. Η έκθεση «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» -που συνεπιμελούνται η Συραγώ Τσιάρα, η  Γενική Διευθύντρια ΕΠΜΑΣ και η Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική διευθύντρια MOMUS- συγκεντρώνει πάνω από 280 έργα που μας ταξιδεύουν στην εποχή από τις αρχές του 20ού αιώνα (1904) μέχρι και το ξεκίνημα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ο σκληρός πυρήνας των εκθεμάτων, που έχουν τοποθετηθεί στον χώρο όχι χρονολογικά αλλά θεματικά, κινούνται στις περιόδους από το 1910 έως και το 1928.

Η έκθεση χωρίζεται σε 4 μεγάλες θεματικές ενώ κλείνει με ένα μεγάλο αφιέρωμα στην πρώτη έκθεση της ρωσικής πρωτοπορίας που παρουσιάστηκε στην Εθνική Πινακοθήκη στη δεκαετία του 1990. Ξεκινώντας από την ενότητα Πόλη, μετακινούμαστε προς τη Φύση, τον Άνθρωπο, για να καταλήξουμε στο Σύμπαν. Φυσικά επειδή δεν υπάρχει χρονολογική λογική, δεν συστήνεται και κάποια συγκεκριμένη διαδρομή από τις επιμελήτριες. 

Η πρώτη ενότητα είναι αφιερωμένη στην Πόλη, ενώ υπάρχουν πολλοί πίνακες που παρουσιάζουν τη σύνδεση της ζωγραφικής με την αρχιτεκτονική. Παράλληλα, στο συγκεκριμένο κομμάτι της έκθεσης θα βρούμε και κάποια αντικείμενα από πορσελάνη, τα οποία αφηγούνται τις συνθήκες της νέας εποχής μετά την Επανάσταση. Αν κοιτάξει κανείς από κάτω -πράγμα δύσκολο μιας και βρίσκονται σε προθήκες- θα βρει από τη μια τη στάμπα του αυτοκρατορικού εργοστασίου στο οποίο κατασκευάστηκαν και δίπλα τη νέα στάμπα με το σφυροδρέπανο. Στη συλλογή Κωστάκη υπάρχει και πορσελάνινο έργο του Καντίνσκι.

Στην ενότητα Φύση βλέπουμε μια πολύ μοντέρνα σχέση των καλλιτεχνών της εποχής με το φυσικό περιβάλλον. Εδώ πρωτοστατούν τα έργα του Μιχαήλ Ματιούσιν, που ήταν και φυσικός και εισήγαγε μια νέα καλλιτεχνική προσέγγιση: την οργανική παιδεία της τέχνης, την οποία δίδασκε κιόλας. Επηρεάζεται από την αγάπη για τη φύση που είχε η σύζυγός του, η οποία ήταν ποιήτρια και ζωγράφος αλλά έφυγε νωρίς από τη ζωή -και θα δούμε στην έκθεση μόνο ένα έργο της και ένα μπλοκ ζωγραφικής της. Ωστόσο η φύση μελετάται ως προς τα σχήματα, τους όγκους της, τα χρώματά της και με αυτόν τον τρόπο αποδίδεται ζωγραφικά, όχι δηλαδή με ρεαλιστικό τρόπο. Σε αυτή τη λογική κινούνται τα έργα που θα δούμε στην ενότητα αυτή της έκθεσης. Εδώ θα βρούμε ένα από τα πιο παλιά έργα της έκθεσης, ένα πρώιμο έργο του Μαλέβιτς αλλά και την «Κανάτα» της Ποπόβα. Στον αντίποδα, έχουμε το «Δέντρο» του Τάτλιν, ένα από τα πιο μεταγενέστερα έργα της συλλογής που χρονολογείται στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις αρχές του 1940. 

Η επόμενη ενότητα είναι αφιερωμένη στην ανθρώπινη μορφή, ενώ πάλι κυριαρχεί ένα έργο της Ποπόβα, επηρεασμένο από το κίνημα του κυβισμού. Αυτό που τόνισε η Μαρία Τσαντσάνογλου είναι ότι οι γυναίκες καλλιτέχνιδες που βλέπουμε τα έργα τους στην έκθεση ταξίδευαν συχνά σε άλλες χώρες και δη στο Παρίσι, που ήταν τότε το κέντρο των εξελίξεων στον χώρο του πολιτισμού. Η Ποπόβα ταξίδεψε στο Παρίσι για σπουδές, στη συνέχεια επέστρεψε στη χώρα της κουβαλώντας όλη αυτήν την εμπειρία, τις γνώσεις και τις εικόνες. Και αυτό ήταν πολύ σημαντικό για την εποχή και για τη θέση της γυναίκας. Εδώ βλέπουμε το πώς κατακερματίζεται κυρίως η ανθρώπινη μορφή στα περισσότερα έργα, από διάφορες οπτικές γωνίες, σαν να είναι ο άνθρωπος μέρος της φύσης. Σε αυτή τη λογική κινείται η αυτοπροσωπογραφία της Ποπόβα που βλέπουμε παρακάτω (1915).Όπως τόνισε η Συραγώ Τσιάρα, στη ρώσικη πρωτοπορία βλέπουμε την ανατροπή του κανόνα που συνηθιζόταν τότε στη Δύση. Οι γυναίκες είναι ισότιμες με τους άντρες στο καλλιτεχνικό πεδίο και δεν είναι υποδεέστερες, σε θέση μούσας, μοντέλου, συζύγου, όπως στη Δύση. 

Ξεχωρίζει ακόμη το έργο του Μάλεβιτς «Η γυναίκα που γεννάει», ένας πίνακας σχετικά μικρός σε μέγεθος που πρέπει να τον πλησιάσεις αρκετά για να τον παρατηρήσεις. Εδώ ο καλλιτέχνης αποτυπώνει όλη την προσπάθεια της γέννας που είναι φανερή μέσα από τα μικροσκοπικά έμβρυα που έχει σχηματίσει γύρω της, τα οποία από μακριά φαντάζουν σαν ένα πορτοκαλί πέπλο. Παράλληλα, αξίζει να σταθείτε στους δυο πίνακες του Βολκόφ, με καταγωγή από το Ουζμπεκιστάν, για να συνειδητοποιήσουμε σε πόσες διαφορετικές χώρες απλωνόταν αυτή η πρωτοπορία εκείνο το διάστημα.

Το «Κεφάλι» του Φιλόνοφ που θα δούμε σε αυτήν την έκθεση αποτελεί ένα από τα σπάνια εκθέματα του καλλιτέχνη που φιλοξενούνται στη Δύση καθώς σχεδόν το σύνολο του έργου του έχει δωρηθεί από την οικογένειά του στο Ρωσικό Μουσείο της Αγίας Πετρούπολης. 

Ωστόσο στην αίθουσα υπάρχουν και έργα πιο ρεαλιστικά καθώς και κάποια προπαγανδιστικά έργα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Η τελευταία ενότητα της έκθεσης είναι αφιερωμένη στο Σύμπαν και πώς το αντιλαμβάνονταν οι καλλιτέχνες μέσα από την τέχνη τους. Εδώ θα βρούμε τον χαρακτηριστικό πίνακα του Ματιούσιν «Μουσικοζωγραφική κατασκευή}, 1918 που θυμίζει λίγο το κίνημα του πουαντιγισμού. Παράλληλα θα βρούμε έργα που απεικονίζουν τις αναζητήσεις των καλλιτεχνών σε σχέση με το φως και τις σκιάσεις. Σε αυτή τη λογική κινείται το έργο του Καζιμίρ Μαλέβιτς «Μαύρο ορθογώνιο», ένα από τα πρώτα έργα που σχεδίασε σε αυτή τη λογική της ζωγραφικής πάνω σε κάποιο άλλο έργο, αλλά και τον «Κόκκινο κύκλο» του Κλιουν, ένα παιχνίδι με το φως καθώς το χρώμα συγκεντρώνεται στο κέντρο του πίνακα. Εδώ η Συραγώ Τσιάρα προτρέπει τον θεατή να πάει μια βόλτα στον πάνω όροφο, στη μόνιμη συλλογή και να μελετήσει τους συσχετισμούς με τα έργα του Γύζη όσον αφορά τη χρήση του φωτός.

Η έκθεση τελειώνει (ή αρχίζει- ανάλογα από ποια γωνία θα ξεκινήσει την περιήγησή του ο θεατής) με ένα αφιέρωμα - φωτογραφικό και οπτικοακουστικό- στην πρώτη έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης με αφορμή τη Συλλογή Κωστάκη, που πραγματοποιήθηκε 30 χρόνια πριν. Μπορείτε να δείτε βίντεο από πολιτιστικές εκπομπές της εποχής, φωτογραφίες από τα εγκαίνια αλλά και δημοσιεύματα από τον τύπο.