Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου: Ο Χριστόφορος Μαρίνος βάζει τον Πύργο Κύμης στον εικαστικό χάρτη

Στην Εύβοια, σε κοντινή απόσταση από την Κύμη, βρίσκεται o Πύργος, μικρό χωριό χτισμένο αμφιθεατρικά στην κορυφή ενός κατάφυτου λόφου περιτρυγιρισμένου από ελαιώνες. Το όνομα παραπέμπει στον μεσαιωνικό πύργο που έστεκε κάποτε εκεί και ο οποίος κατεδαφίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Εδώ, στο μικρό αυτό χωριό, με τους διακόσιους κατοίκους, στήθηκε στο Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου η «Υπογαία», μια από τις πιο γοητευτικές και άρτια στημένες εικαστικές εκθέσεις για τη γεωποιητική, το «απολίθωμα και τη γεωλογική φαντασία», με περισσότερα από 50 έργα και τη συμμετοχή 33 καλλιτεχνών που καταπιάνονται με τον μυστηριώδη ορυκτό κόσμο και την έννοια του ευρήματος.

Το Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου στον Πύργο Κύμης 

Από την πλακόστρωτη ταράτσα του αρχοντικού η θέα ξανοίγεται στην απεραντοσύνη του Αιγαίου. Ο Χρυσανθόπουλος καταγόταν από την Αχαΐα, όμως στα μέσα του 19ου αι. εγκαταστάθηκε και έχτισε τη διώροφη κατοικία στον Πύργο, τόπο καταγωγής της γυναίκας του. Στο αρχοντικό διατηρούνται τοιχογραφίες και προσωπογραφίες, έπιπλα, ξυλόγλυπτα, γλυπτά, όλα φιλοτεχνημένα από τον ίδιο. Δίπλα ακριβώς, με τις πέτρες του οχυρωματικού ενετικού πύργου έχτισε τον ναό της Γέννησης της Θεοτόκου και τον κόσμησε με αγιογραφίες του.

Το αρχοντικό, που λειτουργεί ως παράρτημα του Λαογραφικού Μουσείου Κύμης, διαχειρίζεται ο Μορφωτικός και Εκπολιτιστικός Σύλλογος Κύμης. Προορίζεται μελλοντικά στον επάνω όροφο να φιλοξενήσει παλαιοντολογικά ευρήματα, καθώς στην περιοχή έχουν βρεθεί πολλά απολιθώματα, μεταξύ των οποίων τα φυτικά απολιθώματα της συλλογής του Franz Unger, αλλά και το «Ανθρακοθηρίο το Καλημεριανό», που ανακαλύφθηκε το 1911 στο χωριό Καλημεριάνοι από τον παλαιοντολόγο Θεόδωρο Σκούφο.

Αυτό που έχει σημασία για την ώρα, όμως, είναι ότι άνοιξε ουσιαστικά τις πόρτες του για το κοινό το καλοκαίρι του 2024, με πρωτοβουλία του ιστορικού τέχνης Χριστόφορου Μαρίνου, φιλοξενώντας την έκθεση «Η εσωτερική πλευρά του ανέμου», την οποία επιμελήθηκε ο ίδιος. Στην έκθεση συμμετείχαν 42 καλλιτέχνες με περισσότερα από 70 έργα, με έμφαση στην υλικότητα και το χειροποίητο αντικείμενο. Το εγχείρημα που είχε στεφθεί με επιτυχία επαναλήφθηκε για δεύτερη φορά το περασμένο καλοκαίρι με την έκθεση «Υπογαία».

Ο Πύργος, το μικρό, άγνωστο και ήσυχο χωριό της Εύβοιας, με τις δύο αυτές εκθέσεις, που οραματίστηκε και πραγματοποίηση ο Χριστόφορος Μαρίνος, μπήκε στον εικαστικό χάρτη της Ελλάδας δυναμικά. Με αυτή την αφορμή μιλήσαμε με τον Χριστόφορο Μαρίνο για το εγχείρημά του, τις προοπτικές που έχουν οι καλλιτεχνικοί χώροι που βρίσκονται μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα, την εμβέλεια και τον αντίκτυπό τους.

Πύργος Εύβοιας: Το παράδειγμα του Χριστόφορου Μαρίνου

— Με ποιο σκεπτικό στήσατε την «ΥΠΟΓΑΙΑ»;

Στην περιοχή της Κύμης έχουν βρεθεί πολλά απολιθώματα, τα οποία φυλάσσονται στο Μουσείο Παλαιοντολογίας και Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά και σε ιδιωτικές κατοικίες της περιοχής. Η πληροφορία αυτή διαμόρφωσε και το επιμελητικό σκεπτικό. Τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, πολλοί καλλιτέχνες εμπνέονται από τη γεωλογία και την προϊστορία και έχουν φιλοτεχνήσει έργα με θέμα το έδαφος, το υπέδαφος, τους λίθους, τα πετρώματα και τα απολιθώματα. Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι θα είναι μια καλή ευκαιρία να συγκεντρώσω έργα από Έλληνες καλλιτέχνες διαφορετικών γενεών, που δουλεύουν ή έχουν δουλέψει στο παρελθόν με αυτή τη θεματική.

— Πότε ξεκίνησε η λειτουργία του χώρου ως εκθεσιακού και κάτω από ποιες προϋποθέσεις;

Το Αρχοντικό Χρυσανθόπουλου, που βρίσκεται στο χωριό Πύργος, συγκεκριμένα στον Άνω Πύργο, κληροδοτήθηκε τη δεκαετία του ’90 από την τελευταία εν ζωή εγγονή του λαϊκού καλλιτέχνη του 19ου αιώνα Σωτήρη Χρυσανθόπουλου στο Λαογραφικό Μουσείο της Κύμης. Την επόμενη δεκαετία το κτίριο ανακαινίστηκε με χρηματοδότηση από την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας. Στόχος του Συλλόγου της Κύμης είναι να λειτουργήσει το Αρχοντικό ως μουσείο, το οποίο θα φιλοξενεί στους χώρους του ισογείου τη βιβλιοθήκη και τα έργα -κυρίως τοιχογραφίες- του Χρυσανθόπουλου και στον επάνω όροφο τα παλαιοντολογικά ευρήματα της Κύμης. Λόγω της οικονομικής και της πανδημικής κρίσης, οι συζητήσεις του Συλλόγου με το Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ δεν προχώρησαν, με αποτέλεσμα το κτίριο να παραμείνει κλειστό και αναξιοποίητο.

Το 2023 πρότεινα στον πρόεδρο του Συλλόγου της Κύμης, τον κ. Νίκο Πιτερό, να δώσουμε ζωή στο κτίριο διοργανώνοντας μια έκθεση σύγχρονης τέχνης. Το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο, γιατί έπρεπε να γίνουν εργασίες συντήρησης. Τα ανακαινισμένα ξύλινα πατώματα είχαν αρχίσει να σαπίζουν και η υγρασία να διαβρώνει τους τοίχους. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης που εξασφαλίσαμε για την πρώτη έκθεση δαπανήθηκε για τις απαραίτητες επιδιορθώσεις και επισκευές. Το καλοκαίρι του 2024, με την καθοριστική συμβολή του Πολιτιστικού Συλλόγου του Πύργου, το Αρχοντικό άνοιξε για πρώτη φορά τις πόρτες του στο κοινό.

— Επιμεληθήκατε τότε την πρώτη, εξίσου ενδιαφέρουσα, έκθεση επικεντρωμένη στη χειρωναξία...

Το θέμα της ήταν η χειροτεχνία και η χειρωναξία. Ήθελα να το συνδέσω με το λαογραφικό μουσείο της Κύμης, τις χειροποίητες δημιουργίες και την παρακαταθήκη του Χρυσανθόπουλου, αλλά και με το γεγονός ότι οι τελευταίοι ένοικοι του Αρχοντικού ασχολούνταν συστηματικά με την υφαντική – έραβαν και κεντούσαν αδιάκοπα, όπως μαρτυρούν τα πολυάριθμα εργόχειρα που άφησαν πίσω τους.

— Ποια η σχέση σας µε τον Πύργο και το αρχοντικό;

Μεγάλωσα στον Άνω Πύργο, το πατρικό μου απέχει εκατό μέτρα από το Αρχοντικό. Έπαιξα στη σκιά αυτού του κτιρίου και θυμάμαι τους ηλικιωμένους -και απόμακρους- ενοίκους του, την Αρετούσα, τις δύο αδελφές της και τον κ. Αντωνάκη, ο οποίος ήταν ράφτης και παντρεμένος με μία από τις αδελφές. Η μοίρα τα έφερε έτσι ώστε να είμαι εγώ αυτός που θα ενεργοποιήσει το κτίριο ως πολιτιστικό χώρο. Σε κάθε περίπτωση, αισθάνομαι υπερήφανος που συνέβαλα στο άνοιγμα του Αρχοντικού. Είναι ίσως ό,τι πιο σημαντικό έχω κάνει ως τώρα, ως επιμελητής εννοώ.

— Ποια ήταν η απήχηση των εκθέσεων μέχρι στιγμής και πώς τις υποδέχτηκε η μικρή κοινωνία του Πύργου;

Και οι δύο εκθέσεις, σε διοργάνωση της ΑΜΚΕ Καιρός Πολιτισμού, ήταν από τις μεγαλύτερες εκθέσεις σύγχρονης τέχνης -αν όχι οι μεγαλύτερες- που έχουν πραγματοποιηθεί στην Εύβοια. Η απήχησή τους ήταν μεγάλη και απέσπασαν εγκωμιαστικά σχόλια από τους επισκέπτες και τον Τύπο. Η τοπική κοινωνία του Πύργου, αλλά και ο κόσμος της ευρύτερης περιοχής της Κύμης αγκάλιασαν την πρωτοβουλία. Οι Πυργιώτες έχουν κι έναν παραπάνω λόγο να νιώθουν συγκινημένοι και υπερήφανοι, γιατί καταλαβαίνουν ότι κάτι σημαντικό συμβαίνει στον τόπο τους, το οποίο έχει αντίκτυπο και πανελλαδική εμβέλεια, ξεπερνά δηλαδή τα σύνορα του μικρού χωριού. Έχουμε επισκέπτες και από την Αθήνα, φιλότεχνους και επαγγελματίες του χώρου, που έρχονται στην Κύμη ειδικά για την έκθεση. Από τα σχόλια στο βιβλίο των επισκεπτών αντιλαμβάνεσαι τη δίψα και την εκτίμηση του κοινού για υψηλού επιπέδου διοργανώσεις, καθώς και την επιθυμία να συνεχιστεί αυτή η πρωτοβουλία.

— Πώς εξασφαλίσατε τη χρηματοδότηση για τις διοργανώσεις αυτές;

Η χρηματοδότηση των εικαστικών εκθέσεων στην Ελλάδα είναι ένα ακανθώδες ζήτημα και συχνά μια αρκετά ψυχοφθόρα διαδικασία, ιδίως όταν αναζητάς υποστήριξη από τις τοπικές αρχές. Οι Δήμοι θα πρέπει να καταλάβουν ότι πολιτισμός δεν είναι μόνο τα πανηγύρια, οι χοροεσπερίδες και τα καρναβάλια. Οι δύο διοργανώσεις χρηματοδοτήθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού, μέσα από το πρόγραμμα «Δημιουργική Ελλάδα», αλλά με ποσά που δεν επαρκούν για την κάλυψη των αναγκών των δύο εκθέσεων, οι οποίες είναι μεγάλης κλίμακας και αρκετά απαιτητικές. Επίσης, για την πρώτη έκθεση λάβαμε οικονομική υποστήριξη από τον οργανισμό ΝΕΟΝ και από την Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας.

— Πώς βλέπετε να λειτουργούν στην πράξη χώροι και αίθουσες τέχνης σε μέρη μικρά και απομακρυσμένα, μακριά από την Αθήνα;

Η πολιτιστική αποκέντρωση, η οργάνωση, ανάπτυξη και προώθηση πολιτιστικών δράσεων στην ελληνική περιφέρεια είναι μια μεγάλη πρόκληση. Τα τελευταία χρόνια, μέσα από τον ετήσιο θεσμό «Όλη η Ελλάδα ένας πολιτισμός» του Υπουργείου Πολιτισμού, έχει δοθεί ώθηση σε καλλιτέχνες και επιμελητές να εκθέσουν εκτός Αθήνας, κυρίως σε αρχαιολογικούς χώρους. Αλλά σίγουρα είναι διαφορετικό, και νομίζω πιο ουσιώδες εντέλει, να δημιουργήσεις κάτι που να έχει διάρκεια και να λειτουργεί ριζωματικά σε σχέση με έναν τόπο, πόσο μάλλον όταν μιλάμε για ένα μέρος όπου οι κάτοικοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τη σύγχρονη τέχνη. Η K-Gold Temporary Gallery, που ίδρυσε το 2014 ο επιμελητής Νικόλας Βαμβουκλής στη Λέσβο, είναι μια τέτοια περίπτωση. Κι αν θέλουμε να πάμε πιο πίσω, αξίζει να αναφέρουμε την γκαλερί «Το Μαγαζί», που ίδρυσαν ο Μπάμπης Ρετζεπόπουλος και ο Λευτέρης Κρητικός στην Τήνο το 1975.

— Τι σχεδιάζετε μελλοντικά στο αρχοντικό Χρυσανθόπουλου;

Αν όλα πάνε καλά, θα ήθελα το καλοκαίρι να επιμεληθώ μια μεγάλη έκθεση με τα έργα τέχνης της προσωπικής μου συλλογής. Θα λειτουργεί και σαν σύνοψη της επιμελητικής μου πρακτικής. Σίγουρα θα είναι μια πολύ χορταστική έκθεση, με περισσότερους από 60 καλλιτέχνες. Παράλληλα, όμως, κρίνεται απαραίτητη η στεγανοποίηση του κτιρίου, ώστε να προστατευτούν οι τοιχογραφίες του Χρυσανθόπουλου, οι οποίες χρήζουν άμεσης συντήρησης.