GREEK THINGS στη Νάξο: Τι παίρνουμε τελικά μαζί μας από έναν τόπο;

Απέναντι από το οικογενειακό εστιατόριο «Το Ελληνικό», στη Νάξο, ο Μανώλης Αντωνίου και η αρχιτέκτονας Άρτεμις Βαλυράκη δοκιμάζουν μια διαφορετική εκδοχή του τουριστικού καταστήματος: ένα υβρίδιο μπουτίκ, βιβλιοθήκης και μπαρ που αντιμετωπίζει το αναμνηστικό ως φορέα μνήμης και τη σύγχρονη Ελλάδα ως κάτι περισσότερο από ένα βολικό σύνολο συμβόλων.

Ο Αύγουστος στα ελληνικά νησιά είναι ο μήνας κατά τον οποίο όλα δοκιμάζονται στην πράξη: οι αντοχές των υποδομών, η γενναιοδωρία των οικοδεσποτών, η υπομονή των ταξιδιωτών και, κυρίως, η εικόνα που έχει αποφασίσει να πουλήσει η χώρα για τον εαυτό της. Ανάμεσα σε γεμάτα πλοία, τραπέζια που αλλάζουν γρήγορα χέρια και βιτρίνες φορτωμένες με την υποχρέωση της ανάμνησης, ο επισκέπτης καλείται να απαντήσει σε ένα μάλλον παράξενο ερώτημα: τι ακριβώς αγοράζει όταν αγοράζει «Ελλάδα»;

Συνήθως η απάντηση είναι εύκολη και μαζικά παραγόμενη. Ένα γαλάζιο μάτι, ένας μικρός λευκός ανεμόμυλος, κάποιο αντικείμενο που φωνάζει τόσο δυνατά «Αιγαίο», ώστε δεν προλαβαίνει να πει τίποτε για το συγκεκριμένο νησί από το οποίο αγοράστηκε. Η ομοιομορφία είναι βολική· χωράει στη χειραποσκευή και δεν ζητά εξηγήσεις. Στη Νάξο, το GREEK THINGS ξεκινά ακριβώς από αυτή την αμηχανία και επιχειρεί να προτείνει μια λιγότερο αυτόματη απάντηση.

Από το τουριστικό ενθύμιο στο σύγχρονο ελληνικό design

Ο χώρος βρίσκεται στην αρχής της οδού Ιωάννου Παπαρρηγοπούλου, στη Χώρα, απέναντι από το οικογενειακό εστιατόριο «Το Ελληνικό». Όμως το GREEK THINGS δεν γειτνιάζει απλώς με «Το Ελληνικό», στεγάζεται εκεί όπου, πριν από σχεδόν είκοσι χρόνια, το εστιατόριο άρχισε τη λειτουργία του. Τα δύο εγχειρήματα κοιτάζονται πλέον από τη μία πλευρά του δρόμου στην άλλη: το παλιότερο εξακολουθεί να αφηγείται τον τόπο μέσα από το τραπέζι, ενώ το νεότερο επιχειρεί να τον προσεγγίσει μέσα από αντικείμενα, εκδόσεις, design και σύγχρονη χειροτεχνία.

Το GREEK THINGS είνα ένας χώρος για να καταλάβεις ποιος έφτιαξε ένα αντικείμενο, από τι υλικό και μέσα σε ποιο πολιτισμικό παρόν

Ιδρυτής και επιμελητής του GREEK THINGS είναι ο Μανώλης Αντωνίου. Η αφετηρία του, όπως λέει, δεν ήταν μια άσκηση λιανικής, αλλά μια προσωπική έλλειψη που αναγνώριζε στα δικά του ταξίδια: «Ήθελα να δημιουργήσω έναν χώρο που θα αφηγείται μια ιστορία και θα ανοίγει έναν διάλογο με τον επισκέπτη». Έναν χώρο, δηλαδή, παρόμοιο με εκείνον που αναζητούσε ο ίδιος όταν έφθανε σε έναν καινούργιο τόπο – όχι για να αγοράσει απλώς κάτι, αλλά για να καταλάβει ποιος το έφτιαξε, από τι υλικό και μέσα σε ποιο πολιτισμικό παρόν.

Αυτή η τελευταία λέξη έχει σημασία. Η Ελλάδα των τουριστικών εικόνων συχνά παρουσιάζεται σαν να ολοκληρώθηκε κάποτε στην αρχαιότητα, ξαναεμφανίστηκε ασβεστωμένη στις Κυκλάδες και έκτοτε περιμένει ακίνητη τον επισκέπτη. Το GREEK THINGS επιλέγει να στρέψει το βλέμμα στη χώρα που παράγει τώρα: κεραμικά, κοσμήματα, υφάσματα, μαρμάρινα αντικείμενα, φωτογραφία, ενδύματα και έντυπες εκδόσεις από σύγχρονους Έλληνες δημιουργούς, καλλιτέχνες και ανεξάρτητους εκδοτικούς οίκους. Παράλληλα αναπτύσσει προϊόντα σχεδιασμένα ειδικά για το κατάστημα.

Η μπουτίκ, η βιβλιοθήκη και το ποτό δεν λειτουργούν ως τρία απομονωμένα τμήματα, αλλά ως διαφορετικές ταχύτητες παραμονής

Για τον επισκέπτη, αυτό μεταφράζεται σε μια εμπειρία χωρίς προκαθορισμένη διαδρομή. Μπορεί να μπει αναζητώντας ένα μικρό αναμνηστικό, να σταθεί σε ένα χειροποίητο κεραμικό, να ξεφυλλίσει ένα βιβλίο για την αρχιτεκτονική ή τη μυθολογία, να κοιτάξει ένα κόσμημα, ένα ύφασμα ή μια φωτογραφική έκδοση, και να καταλήξει στο μπαρ. Η μπουτίκ, η βιβλιοθήκη και το ποτό δεν λειτουργούν ως τρία απομονωμένα τμήματα, αλλά ως διαφορετικές ταχύτητες παραμονής. Άλλος θα περάσει για λίγα λεπτά, άλλος θα χαθεί στα ράφια και άλλος θα χρησιμοποιήσει τη στάση ως αφορμή για συζήτηση.

Τα βιβλία κατέχουν κεντρικό ρόλο, κάτι μάλλον ασυνήθιστο για έναν χώρο που απευθύνεται και στην έντονη εποχική κίνηση του νησιού. Ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις για το design, τη γαστρονομία, τη Μεσόγειο, τη νησιωτική ζωή και τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα συγκροτούν μια βιβλιοθήκη που δεν προσφέρει μία τελική ερμηνεία της χώρας. Προσφέρει πολλές, ενίοτε αντιφατικές, και αυτό είναι πιθανώς πιο έντιμο. Κανένας τόπος που κατοικείται κανονικά δεν συνοψίζεται επιτυχώς σε μία παλέτα χρωμάτων ή σε ένα ράφι δώρων.

Η πρόθεση είναι στο GREEK THINGS να χωρούν τόσο νέοι όσο και αναγνωρισμένοι δημιουργοί, ένα χρηστικό χειροποίητο αντικείμενο δίπλα σε ένα συλλεκτικό έργο

Η επιλογή των αντικειμένων, σύμφωνα με τον Μανώλη Αντωνίου, προκύπτει μέσα από έρευνα, προσωπικές συναντήσεις και συστάσεις μεταξύ δημιουργών. «Με ενδιαφέρει να συνυπάρχουν διαφορετικές αισθητικές, τεχνικές, υλικά και τιμές», εξηγεί. Η πρόθεση είναι να χωρούν τόσο νέοι όσο και αναγνωρισμένοι δημιουργοί, ένα χρηστικό χειροποίητο αντικείμενο δίπλα σε ένα συλλεκτικό έργο, και διαφορετικά οικονομικά περιθώρια. Η δημοκρατία μιας συλλογής, βέβαια, κρίνεται τελικά στη βιτρίνα και στο ταμείο, όχι στη διακήρυξη. Όμως η αναγνώριση ότι ο σύγχρονος ελληνικός σχεδιασμός δεν είναι μία ενιαία αισθητική σχολή, αλλά μια πολυφωνική παραγωγή, αποτελεί ουσιαστικό σημείο εκκίνησης.

Ο ίδιος συνοψίζει το εγχείρημα με τον άτυπο υπότιτλο «reclaiming the souvenir» – μια προσπάθεια επαναδιεκδίκησης του αναμνηστικού. Η αγγλική λέξη κουβαλά ήδη μέσα της τη μνήμη. Κάποτε το σουβενίρ δεν ήταν κατηγορία φθηνών προϊόντων, αλλά ένα αντικείμενο που επέστρεφε μαζί σου επειδή είχε προσδεθεί σε μια εμπειρία. «Ένα καλό αναμνηστικό δεν είναι ένα μαζικά παραγόμενο αντικείμενο χωρίς ταυτότητα», λέει ο κύριος Αντωνίου. «Είναι κάτι φτιαγμένο από ανθρώπους, συνδεδεμένο με έναν συγκεκριμένο τόπο και μια συγκεκριμένη στιγμή».

 Αν το αντικείμενο επιβιώσει από τη μόδα της σεζόν και βρει θέση στην καθημερινότητα του αγοραστή, τότε ίσως έχει πετύχει κάτι περισσότερο από το να γράφει απλώς Naxos επάνω του

Φυσικά, το GREEK THINGS παραμένει κατάστημα. Η επιμέλεια, οι καλές προθέσεις και το σωστό φως δεν ακυρώνουν την εμπορική συναλλαγή. Ούτε χρειάζεται να την ακυρώσουν. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: στη δυνατότητα μιας αγοράς να λειτουργήσει ως γνωριμία με μια αλυσίδα ανθρώπων, υλικών και τεχνικών, αντί ως μηχανική απόδειξη ότι κάποιος έκανε διακοπές. Αν το αντικείμενο επιβιώσει από τη μόδα της σεζόν και βρει θέση στην καθημερινότητα του αγοραστή, τότε ίσως έχει πετύχει κάτι περισσότερο από το να γράφει απλώς Naxos επάνω του.

Αυτή η ιδέα της διάρκειας συνδέει το νέο εγχείρημα με την οικογενειακή ιστορία. Για γενιές, η οικογένεια Αντωνίου υποδέχεται ντόπιους και ταξιδιώτες μέσα από το εστιατόριο «Το Ελληνικό». «Η φιλοξενία δεν είναι μόνο να προσφέρεις ένα γεύμα», σημειώνει ο Μανώλης Αντωνίου. «Είναι να δημιουργείς έναν χώρο όπου ο άλλος αισθάνεται ευπρόσδεκτος, μπορεί να ανακαλύψει, να συνομιλήσει και να πάρει μαζί του κάτι που έχει πραγματικό νόημα». Στο εστιατόριο η σχέση είναι άμεση και σχεδόν αρχέγονη: κάποιος μαγειρεύει, κάποιος τρώει, το τραπέζι τους φέρνει κοντά. Στο concept store η ίδια φιλοδοξία περνά από την αφή, την ανάγνωση, την περιέργεια και την επιλογή.

«Η φιλοξενία δεν είναι μόνο να προσφέρεις ένα γεύμα. Είναι να δημιουργείς έναν χώρο όπου ο άλλος αισθάνεται ευπρόσδεκτος»

Η αρχιτεκτονική μελέτη, την οποία υπογράφει η Άρτεμις Βαλυράκη, δεν επιχειρεί να ντύσει τον χώρο με μια γενική «κυκλαδίτικη» σκηνογραφία. Αντιμετωπίζει τη Νάξο ως υλικό πεδίο: μάρμαρο, χώμα, θάλασσα, σκιές, αντανακλάσεις και το εκτυφλωτικό φως που αλλάζει τις επιφάνειες μέσα στην ημέρα. Το τοπικό μάρμαρο διατηρείται ακατέργαστο, σαν θραύσμα τοπίου. Το βαθύ καφέ παραπέμπει στο εύφορο έδαφος του νησιού, το γαλάζιο στη συνάντηση ουρανού και θάλασσας και το έντονο κίτρινο στον ήλιο. Πρόκειται για αναφορές ευανάγνωστες, αλλά όχι κυριολεκτικές.

Στο κέντρο δεσπόζει μια φωτεινή κατακόρυφη εγκατάσταση από γυαλί, καθρέφτες, γαλβανισμένο ατσάλι και ενσωματωμένο φωτισμό. Είναι συγχρόνως σύστημα έκθεσης, οπτικό σημείο αναφοράς και μια σύγχρονη επανερμηνεία του ελληνικού κίονα. Τα ρυθμιζόμενα γυάλινα ράφια φιλοξενούν αντικείμενα, ενώ οι ανακλαστικές επιφάνειες πολλαπλασιάζουν τον χώρο. Η κολόνα δεν σηκώνει έναν ναό· σηκώνει το μεταβαλλόμενο περιεχόμενο μιας σημερινής δημιουργικής σκηνής. Και αυτή η μετατόπιση από το μνημειακό στο καθημερινό είναι ίσως το πιο εύστοχο σχόλιο της κατασκευής.

Η σχέση των Κυκλάδων με την ύλη, τη φόρμα και τη χρηστικότητα έχει μεγάλο βάθος

«Η γυάλινη κολόνα επαναδιατυπώνει ένα αρχέτυπο της ελληνικής αρχιτεκτονικής ως μια σύγχρονη, ελαφριά και λειτουργική κατασκευή», λέει η κυρία Βαλυράκη, περιγράφοντάς την ως «ένα ιδεόγραμμα μνήμης». Η επιλογή αποφεύγει, τουλάχιστον ως πρόθεση, τη βαριά επίκληση της αρχαιότητας. Δεν υπάρχουν γύψινα ερείπια ή εύκολες δωρικές χειρονομίες. Υπάρχει ένα αναγνωρίσιμο σχήμα που έχει αδειάσει από το βάρος της αντιγραφής ώστε να αποκτήσει νέα χρήση.

Στις Κυκλάδες, άλλωστε, τα αντικείμενα αφηγούνταν τον πολιτισμό πολύ πριν αποκτήσουμε καταστήματα πολιτιστικού design. Τα μαρμάρινα ειδώλια, τα αγγεία και τα εργαλεία που έφτασαν ως εμάς δεν είναι απλά όμορφες επιφάνειες· είναι ίχνη καθημερινότητας, τελετουργίας και τεχνικής γνώσης. Δεν χρειάζεται ένα σύγχρονο κατάστημα να υποδυθεί το μουσείο ούτε ένα σημερινό κεραμικό να προσποιηθεί ότι είναι αρχαιολογικό εύρημα. Αρκεί η συνείδηση ότι η σχέση των Κυκλάδων με την ύλη, τη φόρμα και τη χρηστικότητα έχει μεγάλο βάθος – και ότι η παράδοση μένει ζωντανή μόνο όταν κάποιος τολμά να μην την αντιγράψει.

Η Βαλυράκη μιλά για έναν χώρο που μοιάζει «σαν να έχει προκύψει οργανικά από τις ύλες, το φως και τις αντιθέσεις» της Νάξου. Αυτός είναι και ο πραγματικός έλεγχος για την αρχιτεκτονική: όχι πόσες τοπικές αναφορές μπορεί να απαριθμήσει ο δημιουργός της, αλλά αν ο επισκέπτης τις αισθάνεται χωρίς να του παραδίδεται φυλλάδιο οδηγιών. Το φως εδώ δεν είναι διακόσμηση, αλλά υλικό που μεταβάλλει τα εκθέματα. Το μάρμαρο δεν είναι συνώνυμο της πολυτέλειας, αλλά υπενθύμιση της γεωλογίας και της εργασίας που διαμόρφωσαν το νησί.

Ένα concept store μπορεί να θέσει μια  χρήσιμη ερώτηση: είναι δυνατόν η κατανάλωση να οδηγεί σε μεγαλύτερη περιέργεια για τον τόπο, αντί να τον περιορίζει σε ένα προβλέψιμο προϊόν;

Σε μια Νάξο που, όπως όλα τα δημοφιλή νησιά, καλείται κάθε καλοκαίρι να ισορροπήσει ανάμεσα στη φιλοξενία και την υπερκατανάλωση του ίδιου της του χαρακτήρα, μια τέτοια πρόταση έχει ενδιαφέρον όχι επειδή λύνει το πρόβλημα του τουρισμού. Ένα concept store δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Μπορεί όμως να θέσει μια μικρότερη, χρήσιμη ερώτηση: είναι δυνατόν η κατανάλωση να οδηγεί σε μεγαλύτερη περιέργεια για τον τόπο, αντί να τον περιορίζει σε ένα προβλέψιμο προϊόν;

Η απάντηση θα δοθεί από όσα συμβούν στον χώρο και από όσα φύγουν από αυτόν: από τις συζητήσεις, τις συνεργασίες, τα βιβλία που θα ανοιχτούν και τα αντικείμενα που θα συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται σε σπίτια μακριά από τη Νάξο. Απέναντι, το «Το Ελληνικό» θα εξακολουθεί να προσφέρει τον πιο άμεσο τρόπο γνωριμίας – ένα τραπέζι και ένα γεύμα. Στην άλλη πλευρά, το GREEK THINGS προτείνει κάτι πιο αργό και ίσως πιο δύσκολο να μετρηθεί: να μη φύγει ο ταξιδιώτης απλώς με κάτι ελληνικό, αλλά με έναν λίγο πιο σύνθετο τρόπο να σκέφτεται τι σημαίνει σήμερα «ελληνικό».