Η πόλη αλλάζει χρήση. Αλλάζει και ποιότητα;

Η Αθήνα βρίσκεται σε μια περίοδο έντονου μετασχηματισμού. Η αυξημένη ζήτηση για κατοικία, σε συνδυασμό με τη μεταβολή του τρόπου ζωής και εργασίας, οδηγεί σε μια σταδιακή αναδιάρθρωση του αστικού ιστού. Την ίδια στιγμή, η έννοια του εμπορίου έχει αλλάξει ριζικά. Το «ψωνίζω» μετατοπίζεται προς το ψηφιακό περιβάλλον και τα φυσικά καταστήματα μικραίνουν ή παύουν να είναι αναγκαία. Το αποτέλεσμα είναι ορατό σε πολλές περιοχές της πόλης: ισόγεια καταστήματα παραμένουν κενά, δρόμοι σκοτεινοί, με εγκαταλελειμμένες όψεις, που επηρεάζουν άμεσα την εικόνα και τη λειτουργία του δημόσιου χώρου.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αλλαγή χρήσης ισόγειων καταστημάτων σε κατοικίες εμφανίζεται ως μια άμεση απάντηση στη στεγαστική ανάγκη. Δεν πρόκειται πλέον για μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά για μια συστηματική τάση που επαναπροσδιορίζει τον ρόλο του ισογείου στην πόλη. Η αλλαγή αυτή ενισχύεται και από τη δυναμική της αγοράς. Πρώην εμπορικοί χώροι επανεντάσσονται ως κατοικίες χαμηλότερου κόστους, προσελκύοντας τόσο χρήστες όσο και επενδυτές. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αυτή η πρακτική καλύπτει τη ζήτηση. Το ερώτημα είναι τι είδους πόλη διαμορφώνεται μέσα από αυτή τη διαδικασία.

Το ισόγειο αποτελεί το κατεξοχήν σημείο επαφής μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου. Δεν είναι ένας ουδέτερος όροφος. Η λειτουργία του επηρεάζει άμεσα την ασφάλεια, τη ζωντάνια και την εμπειρία της πόλης. Όταν ενεργοποιείται σωστά, δημιουργεί συνέχεια και ζωή. Όταν μετατρέπεται χωρίς σχεδιασμό, μπορεί να οδηγήσει σε εσωστρεφή και αποκομμένα περιβάλλοντα. Η αλλαγή χρήσης δεν είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία. Είναι μια νέα τυπολογία κατοίκησης.

Case study: Vertical Micro Living, Περιστέρι

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάβασης αποτελεί η μετατροπή ισόγειου καταστήματος 90 τ.μ. στο Περιστέρι σε δύο ανεξάρτητες κατοικίες. Ο αρχικός χώρος, με περιορισμένο φυσικό φωτισμό και έντονη έκθεση στον δρόμο, δεν πληρούσε τις προϋποθέσεις μιας σύγχρονης κατοικίας. Η πρόκληση δεν ήταν απλώς η διαίρεσή του, αλλά η δημιουργία δύο βιώσιμων μικροκατοικιών με ποιότητα και ταυτότητα.

Η προσέγγιση βασίστηκε σε μια κάθετη οργάνωση του χώρου, όπου οι βασικές λειτουργίες αναπτύσσονται σε διαφορετικά επίπεδα, αξιοποιώντας το ύψος και δημιουργώντας μια αίσθηση μεγαλύτερου βάθους. Με αυτόν τον τρόπο, τα περιορισμένα τετραγωνικά μετατρέπονται σε λειτουργικό και ευέλικτο περιβάλλον κατοίκησης. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη διαχείριση του φωτός και της ιδιωτικότητας. Τα ανοίγματα επανασχεδιάστηκαν ώστε να επιτρέπουν τη διείσδυση φυσικού φωτισμού, ενώ παράλληλα δημιουργούνται φίλτρα μεταξύ εσωτερικού χώρου και δρόμου. Η σχέση με τον δημόσιο χώρο δεν καταργείται, αλλά επαναπροσδιορίζεται. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς δύο μικρά διαμερίσματα, αλλά ένα μοντέλο κατοίκησης που αξιοποιεί υπάρχοντα κελύφη και ανταποκρίνεται στις σύγχρονες ανάγκες της πόλης.

Η Αθήνα δεν αντιμετωπίζει μόνο έλλειψη κατοικιών. Αντιμετωπίζει την ανάγκη για μια σχεδιασμένη μετάβαση. Η αξιοποίηση των ισογείων μπορεί να αποτελέσει εργαλείο αναζωογόνησης, αρκεί να μην περιοριστεί σε μια λογική απλής εκμετάλλευσης τετραγωνικών. Η πρόκληση είναι να δημιουργηθούν χώροι που δεν καλύπτουν μόνο την ανάγκη στέγασης, αλλά συμβάλλουν ενεργά στη ζωή της πόλης. Για τον αρχιτέκτονα και τον κατασκευαστή, αυτό σημαίνει ευθύνη. Η πόλη δεν αλλάζει μόνο μέσα από μεγάλες επεμβάσεις, αλλά και μέσα από μικρές, επαναλαμβανόμενες μετατροπές που, σταδιακά, διαμορφώνουν τη συνολική της εικόνα. Και το ισόγειο είναι το σημείο όπου αυτή η αλλαγή γίνεται πιο ορατή.

Η πόλη αλλάζει χρήση – και ναι, μπορεί να αλλάξει και ποιότητα. Όχι όμως αυτόματα. Όταν το εμπόριο παύει να λειτουργεί, η εγκατάλειψη υποβαθμίζει τον περιβάλλοντα χώρο. Η κατοίκηση μπορεί να τον αναβαθμίσει, μόνο όταν σχεδιάζεται με αρχές, κανόνες και πρόθεση. Διαφορετικά, η αλλαγή χρήσης δεν λύνει το πρόβλημα, απλώς το μεταφέρει.

*Η Δήμητρα Μεν. Βάνη είναι αρχιτέκτων μηχανικός και ιδρύτρια της Delta Contractor