Fancy commercialization: Η καμπύλη γεωμετρία έχει τους κανόνες της

Συνηθίζουμε να πιστεύουμε, γιατί έτσι διδασκόμαστε, ότι η αρχιτεκτονική έχει υψηλά ιδανικά. Παραβλέπουμε –ίσως συνειδητά– ότι η αρχιτεκτονική γίνεται και αυτή κομμάτι μιας εμπορευματοποίησης, που στις μέρες μας επιδιώκει να γίνει «ινσταγκραμική», να πουλήσει το όνειρο, να ανταποκριθεί σ’ αυτά που ζητά η αγορά. Θα αναρωτηθεί κανείς αν αυτό είναι κακό... Όχι κατ’ ανάγκη, απλώς ακούγεται λίγο πεζό. Είναι βέβαια καλό που νέοι αλλά και πιο ώριμοι αρχιτέκτονες μπορούν πλέον να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους, να ανοιχτούν και να τολμήσουν αυτά που η ελληνική πραγματικότητα δεν επέτρεπε έως πρόσφατα. Πώς να ομολογήσεις όμως ότι σχεδιάζεις μ’ αυτόν τον τρόπο γιατί αυτό θέλει τώρα η αγορά; Καλύπτοντας την πρόθεση κάτω από κάποιο μανδύα θεωρητικό, μπορείς να αγνοήσεις ότι εξυπηρετείς κι εσύ, όπως και πολλοί άλλοι, αυτό που θεωρείται μόδα. Το κάνεις καλά; Τότε μπράβο σου. Το κάνεις άτεχνα ή εκκωφαντικά; Τότε κινδυνεύεις κι εσύ να σε καταπιεί αυτό που ονομάζω «fancy commercialization» ή «φαντεζί εμπορευματοποίηση», να γίνεις δηλαδή κι εσύ σαν όλους τους άλλους, τους πολλούς.

Δεν ηθικολογώ. Με ενδιαφέρει απλώς αυτό που κάνω εγώ, εσύ και όλοι να έχει εσωτερική συγκρότηση και να μην ακολουθεί τα χνάρια του στιλ χωρίς βαθύτερη κατανόηση του γιατί, του πώς και του πού. Δεν με ενοχλεί η ύπαρξη στιλ – του όποιου στιλ. Θεωρώ μάλιστα τη μορφή πολύ σημαντική για το αρχιτεκτονικό έργο, καθώς είναι η πρώτη ένδειξη που έχουμε για το ίδιο το έργο. Η μορφή πλάθει το όριο για τον χώρο, ώστε να βρει την έκφρασή του και το πρόγραμμα να αποκτήσει υπόσταση. Εντούτοις, με βάζει σε σκέψεις η αντιγραφή μορφών και γεωμετρικότητας χωρίς τη γνώση τού πόσο σημαντική είναι η αρχιτεκτονική τάξη. Με τον όρο αρχιτεκτονική τάξη αναφέρομαι σε αυτό που αποτελεί τη βάση του «συνθέτειν». Αναφέρομαι στο πεδίο δυνατοτήτων που λειτουργεί μέσα μας, με τρόπο υπόγειο πολλές φορές, που, όμως, χωρίς αυτό αδυνατούμε να συγκροτήσουμε τη συνθετική δομή, που είναι το ζητούμενο.

Γιατί και η καμπύλη γεωμετρία, όπως και καθετί στην αρχιτεκτονική, έχει τους κανόνες της. Γιατί η αρχιτεκτονική έχει «υπόγειους» κανόνες, κανόνες που αντιλαμβάνεσαι καθώς η εμπειρία σου βαθαίνει και συνειδητοποιείς τη διαφορά ανάμεσα στο περίπλοκο και το σύνθετο, στο οποίο θα έπρεπε να στοχεύουμε με το έργο μας. Γιατί η αρχιτεκτονική δεν είναι ένδυμα, η μόδα του οποίου περνάει γρήγορα. Η αρχιτεκτονική έχει διάρκεια και οφείλει να αντέχει στον χρόνο. Ωστόσο η επανάληψη οδηγεί στην ομοιομορφία και η άκριτη επανάληψη στερεί τη δυνατότητα του καινούργιου. Μπορούμε, ακόμα και μέσα από την επανάληψη του αναμενόμενου, να τολμήσουμε τη, μικρή έστω, παρεμβολή μίας προσωπικής φωνής;

Αντί να συνωστιζόμαστε σ’ αυτό που ζητά η αγορά, μήπως να τολμήσουμε να πάμε ένα βήμα παραπέρα, να δούμε ξανά τις δυνατότητες μαζί με τα υποχρεωτικά στοιχεία; Μήπως να εξετάσουμε ξανά το πώς θα ανοίξουμε περισσότερο το πεδίο, φέρνοντας μέσα στο τεράστιο απόθεμα που έχουμε από κτισμένο περιβάλλον τη δυνατότητα για μικρές ίσως αλλά καίριες παρεμβάσεις, οι οποίες θα βελτιώσουν πραγματικά τη ζωή των κατοίκων του;

Καθώς κατακλυζόμαστε από εικόνες, αναρωτιέμαι μήπως θα μπορούσαμε να εστιάσουμε εκ νέου το ενδιαφέρον μας σ’ αυτό που μετασχηματίζει την αρχιτεκτονική σε συγκροτημένη σύνθεση. Χωρίς να περιορίζουμε τις προσπάθειές μας στο πλάσιμο μόνο της μορφής, μήπως να εστιάσουμε στο να διερευνούμε τη δυναμική του χώρου, να αφιερώνουμε περισσότερο χρόνο στο ευφυές concept, να αναλογιζόμαστε τις δυνατότητες ευφυούς απάντησης τόσο στα μικρά κι ασήμαντα όσο και στα σημαντικά και μεγάλα; Μήπως να μην εξαντλούμε τις προθέσεις μας στο εντυπωσιακό, παρά να αντλούμε γνώση και ενδιαφέρον από οτιδήποτε μας δίνει έναυσμα για σκέψη; Ίσως τότε να μπορέσουμε να πάμε ένα μικρό βήμα πιο πέρα. Ας εστιάσουμε σε αυτό που συμπυκνώνει τη μορφή και τον χώρο, το πρόγραμμα και την υλικότητα, την ατμόσφαιρα και το κόστος, τη συγκρότηση και τη φευγαλέα αίσθηση, το απρόβλεπτο και την ασφάλεια του αναγνωρισμένου. Γιατί το έργο της αρχιτεκτονικής είναι πολλαπλό. Πολλαπλό βέβαια είναι και το καθήκον της να ανταποκριθεί σε τόσες διαφορετικές παραμέτρους.

Καθώς το πεδίο έχει απελευθερωθεί σημαντικά, το να θυμόμαστε τα υψηλά ιδανικά με τα οποία ξεκινήσαμε ίσως να μας βοηθήσει στο να μην ανταποκρίνεται η αρχιτεκτονική μας μόνο σ’ αυτά που ζητά η αγορά. Ίσως τότε, με μικρά βήματα μπροστά, να μπορέσουμε να δούμε να ωριμάζει και η δική μας φωνή. Που θα πατά στην προηγούμενη γνώση, που θα αναγνωρίζει τους κανόνες τις αγοράς και δεν θα τη φοβάται, αλλά που θα οργανώνει το κτισμένο περιβάλλον με την αυτοπεποίθηση αυτού που γνωρίζει ότι δεν υπάρχει μορφή χωρίς χωρική εμπειρία, ούτε αρχιτεκτονική χωρίς γνώση.

* Η Ρένα Σακελλαρίδου είναι αρχιτέκτων, ομ.καθ. ΑΠΘ. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο ΑΠΘ, στο Βανκούβερ, (MArch UBC, UBC Fellowship, W.Gerson Prize), και στο Λονδίνο, (PH.D Bartlett School of Architecture and Planning UCL, supervisor Bill Hillier,Υπότροφος ΙΚΥ). Ερευνητικά της ενδιαφέροντα αποτελούν το νόημα στην αρχιτεκτονική (March), η λογική της αρχιτεκτονικής σύνθεσης και τo αρχιτεκτονικό ιδίωμα (Ph. D). Είναι καθηγήτρια αρχιτεκτονικού σχεδιασμού στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ. Ασχολείται με την αρχιτεκτονική πράξη με έμφαση στα σύνθετα κτίρια μεγάλης κλίμακας, γράφει για την αρχιτεκτονική σύνθεση, μελετά την δημιουργικότητα και διδάσκει σχεδιασμό. Έχει περισσότερες από 80 δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Είναι ιδρυτικό μέλος του γραφείου SPARCH (www.sparch.gr).
Σημαντικότερα κτίρια: Επέκταση Βιβλιοθήκης ΑΠΘ, Μέγαρο Καρατζά, Συγκρότημα Εθνικής Ασφαλιστικής, Νέα Κτίρια ΕΤΕ, Πύλη και Στέγαστρο Astir Palace. RS SPARCH PC (https://sakellaridou.sparch.gr) είναι το ανεξάρτητο πολυβραβευμένο γραφείο της στην Αθήνα. Πρόσφατα έχει ολοκληρώσει τα Κεντρικά Γραφεία του Ομίλου Αγγελικούση (Agemar) στην Αθήνα.