Η αστική αναγέννηση της Αθήνας 1955-1965

Όταν δείχνω την Αθήνα σε ξένους επισκέπτες, ανάλογα φυσικά και τον βαθμό του δικού τους ενδιαφέροντος, αντλώ μεγάλη ευχαρίστηση μιλώντας τους για την αστική ιστορία της. Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν και πολλά, αλλά δεν είναι οι μόνοι.

Και εμείς οι Έλληνες έχουμε μάθει να αγνοούμε και να υποτιμούμε το πρόσφατο αστικό παρελθόν. Οι δικές μας ζωές στην πόλη, των άμεσων προγόνων μας και των προπατόρων μας, παραμένουν στο ημίφως μιας ιστορικής σήραγγας.

Όλα αυτά είναι ως ένα βαθμό κατανοητά. Ωστόσο, έχει παρατηρηθεί μια αύξηση του ενδιαφέροντος για όσα η σύγχρονη Αθήνα έχει να ιστορήσει...

Το βλέπει κανείς στο Open House, στις ξεναγήσεις, στις αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Στην Αθήνα υπάρχουν πάμπολλες θεματικές κατηγορίες που μπορεί κανείς να ερευνήσει στο αρχιτεκτονικό, ιστορικό και αισθητικό περιβάλλον στο κέντρο και στις συνοικίες, κι είναι πραγματικά συναρπαστικό να παρατηρεί κανείς πόσο αλλάζει, διευρύνεται και ωριμάζει το βλέμμα με την εξάσκηση της περιπλάνησης στους δρόμους της πόλης.

Το μεγάλο ενδιαφέρον της σύγχρονης Αθήνας είναι ότι διαθέτει ακόμη ολόκληρα κεφάλαια αστικής ιστορίας που παραμένουν ανεξερεύνητα. Δεν έχουν δηλαδή γίνει κομμάτι μιας κοινής αντίληψης για τη φυσιογνωμία της πόλης. Και ένα από αυτά είναι η δεκαετία του 1950.

Παρατηρώ, άλλοτε με έκπληξη κι άλλοτε με κατανόηση, πως όταν περπατάω στις συνοικίες της Αθήνας μαζί με κάποια ομάδα που ενδιαφέρεται για την ιστορία της πόλης, και στέκομαι μπροστά σε μια είσοδο πολυκατοικίας του 1955 ή του 1962, υπάρχει συχνά μια απορία, ίσως και αμηχανία.

Λίγα λεπτά μετά, όλοι εξετάζουμε τα πόμολα, τα φωτιστικά, τις πόρτες, το αρτιφισιέλ, τα θυρωρεία, το ύφος εκείνων των χρόνων που πολλοί έχουν ονομάσει «ελληνική άνοιξη». Τότε που, από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1960, σημειώθηκε μια αναγέννηση, κοινωνική, οικονομική, πνευματική.

Η Ελλάδα άλλαζε. Φεστιβάλ Αθηνών, τουρισμός, Μαρία Κάλλας, ελληνικός κινηματογράφος, Χίλτον, «Ποτέ την Κυριακή», Δημήτρης Μητρόπουλος, Αλίκη Βουγιουκλάκη, πολυκατοικίες και ρετιρέ, αντιπαροχή και «Πωλούνται υλικά», Ξενία σε όλη τη χώρα, περιοδικά Εικόνες και Γυναίκα, Κλασσικά Εικονογραφημένα και Σινεάκ, Τσαντίλης και Μουριάδης, Ύδρα, Μύκονος, Ρόδος και Κέρκυρα, Αστέρια, Ολυμπιακή Αεροπορία... ένας κόσμος που ανέτειλε φωτεινός.

Πριν από καιρό περπατούσα στην Κυψέλη και στην Πατησίων με έναν Αμερικανό φωτογράφο που είχε έρθει στην Ελλάδα για να γράψει ένα άρθρο. Μου είχε προξενήσει κατάπληξη το γεγονός ότι, ενώ τον οδηγούσα μπροστά σε όσα προπολεμικά σπίτια και μοντερνιστικές πολυκατοικίες του Μεσοπολέμου μπορούσα να εντοπίσω στη διαδρομή μου, εκείνος προοδευτικά άρχισε να εστιάζει στα 50s και 60s της Αθήνας. «Αυτό που έχετε είναι θησαυρός», μου είπε.

Παρά το γεγονός ότι πολλές είσοδοι ήταν βανδαλισμένες και ασυντήρητες, ένα έμπειρο μάτι μπορούσε να δει με μεγάλη άνεση όλη τη βεντάλια του μοντερνισμού των μεταπολεμικών χρόνων, που στην Αθήνα, όπως και αλλού, γνώρισε άνθηση εκείνα τα χρόνια της αισιοδοξίας.

Αυτός ο mid-century modernism από τα σπλάχνα του 20ού αιώνα, συνδεδεμένος αισθητικά με το ντιζάιν, τη μόδα, το Χόλιγουντ, τα αυτοκίνητα, τα υφάσματα επιπλώσεων, τα φωτιστικά, τη διαφήμιση, την τυπογραφία και τις γραφιστικές τέχνες της δεκαετίας του 1950, είχε κυριεύσει την Αθήνα και άφηνε τα ίχνη του σε πάμπολλες πολυκατοικίες, επαύλεις, γραφεία, καταστήματα, κινηματογράφους και ζαχαροπλαστεία της εποχής. Μια νέα γλώσσα αισθητικής αποτυπωνόταν σε επιγραφές και έντυπα, σε εξώφυλλα περιοδικών και σε διαφημίσεις... Υπήρχε μια νέα αισθητική διαπαιδαγώγηση που γεννήθηκε διεθνώς μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπήρχε μια ανάγκη, υπήρχε λαχτάρα για το αύριο.

Παρότι έχουμε δαιμονοποιήσει την αντιπαροχή και την κουλτούρα της (αν και αυτή συνεχίζεται κανονικά), πολλές από τις αστικές πολυκατοικίες εκείνης της περιόδου είναι καλοσχεδιασμένες και καλοχτισμένες με ωραία γραμμή, καλά υλικά και ατμοσφαιρικές εισόδους. Ονομαστοί αρχιτέκτονες της εποχής όπως ο Νίκος Βαλσαμάκης, ο Ρένος Κουτσούρης, ο Σπύρος Στάικος, ο Εμμανουήλ Βουρέκας, ο Δημήτρης Παπαζήσης, ο Κωνσταντίνος Καψαμπέλης, ο Παύλος Μυλωνάς, ο Κωνσταντίνος Δεκαβάλλας, o Παναγιώτης Μιχελής και πολλοί ακόμη, άφησαν το αποτύπωμά τους σε αναρίθμητες πολυκατοικίες περιωπής, που σφραγίζουν ακόμη δρόμους του Κολωνακίου και της Κυψέλης, τη Φωκίωνος Νέγρη και τη Βασιλίσσης Σοφίας, αλλά και το Παγκράτι, την Πατησίων, τους Αμπελόκηπους, το Κουκάκι, τη Νεάπολη, τα Εξάρχεια, το Μουσείο... όλη η Αθήνα έχει να επιδείξει από ένα ορυχείο εκείνης της αισθητικής, που οι μελλοντικές γενιές θα νοσταλγήσουν και θα εκτιμήσουν.

Άλλωστε, το βλέμμα ωριμάζει και αλλάζει. Όταν φωτογράφιζα την Αθήνα με το άγουρο και ρομαντικό πνεύμα ενός 18χρονου, θυμάμαι που αναζητούσα τα νεοκλασικά, τα ποτισμένα από το πνεύμα του Τσαρούχη. Προσπερνούσα τα μοντέρνα του ’30, αν και μου άρεσαν, τα έβρισκα συμπαθή, αλλά τότε δεν τα είχαμε εντάξει στη συνείδησή μας ως κομμάτι μιας αστικής ιστορικής κληρονομιάς. Για τη δεκαετία του ’50, τότε, ούτε λόγος...

Σταδιακά, ο μοντερνισμός του 1930 έγινε αυτονόητο κομμάτι της ιστορικής Αθήνας όπως γίνεται λίγο λίγο όλη η μεταπολεμική περίοδος. Οι γενιές μεγαλώνουν και αλλάζουν. Το αισθητικό κεφάλαιο του 1955-1960 προκαλεί, διεθνώς, τεράστιο ενδιαφέρον και θεωρείται αναπόσπαστο κεφάλαιο του 20ού αιώνα, που πλέον μοιάζει ένας πολύ μακρινός κόσμος.

Θα έρθει η εποχή που η Αθήνα θα έχει την αυτοπεποίθηση να προβάλει τα πολλά πρόσωπά της από τα χρόνια του Όθωνα ως τις μέρες μας. Και να νιώθει περηφάνια για την πυκνή, αστική κουλτούρα που διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο ζήσαμε και με τον οποίο συνδέσαμε την ύπαρξή μας με την πόλη. Άλλαζε η πόλη, αλλάζαμε κι εμείς, και μαζί εμπλουτιζόταν το βλέμμα μας, από τη δυνατότητα που μας έδινε η χρονική απόσταση, ώστε να δούμε και πάλι το πρόσφατο παρελθόν, να νιώσουμε, να καταλάβουμε, να συγκινηθούμε...

Πριν από 20 χρόνια, αυτή η υπεράσπιση των μεταπολεμικών χρόνων θα φάνταζε ίσως αιρετική, αλλά σε 20 χρόνια από τώρα θα είναι αυτονόητη, καθώς θα μιλάνε ήδη για μια Αθήνα που δεν μπορούμε καν να φανταστούμε πώς θα είναι.