Πόλεις που μας αρρωσταίνουν και πόλεις που μας θεραπεύουν

«Σχεδιάζουμε τις πόλεις και τα κτίριά μας, αλλά τελικά αυτά σχεδιάζουν και εμάς»
– Ουίνστον Τσόρτσιλ

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο ερευνητής Ρότζερ Ούλριχ έκανε μια εντυπωσιακή παρατήρηση. Ασθενείς σε νοσοκομειακά δωμάτια με θέα προς τη φύση ανάρρωναν ταχύτερα και χρειάζονταν λιγότερα παυσίπονα σε σχέση με ασθενείς των οποίων τα παράθυρα έβλεπαν σε τοίχο. Αυτό παραμένει ένα από τα καλύτερα παραδείγματα του πώς μια απλή αρχιτεκτονική επιλογή μπορεί να μετατραπεί σε εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ οικονομικού οφέλους.

Οι άνθρωποι εδώ και αιώνες διαισθάνονταν ότι το περιβάλλον επηρεάζει το σώμα και το μυαλό. Ήδη από την αρχαιότητα, ιατροί όπως ο Ιπποκράτης τόνιζαν τη σχέση ανάμεσα στον τόπο, το κλίμα και την υγεία. Ωστόσο, η μελέτη του Ούλριχ υπήρξε μία από τις πρώτες σύγχρονες επιστημονικές αποδείξεις ότι μια συγκεκριμένη αρχιτεκτονική επιλογή μπορεί να επηρεάσει μετρήσιμα την ανθρώπινη ευημερία. Αυτή η ιδέα βρίσκεται στον πυρήνα ενός ταχέως αναπτυσσόμενου πεδίου: της περιβαλλοντικής νευροεπιστήμης (environmental neuroscience).

Η περιβαλλοντική νευροεπιστήμη συνδυάζει τη νευροεπιστήμη, την ψυχολογία, τη φυσιολογία, την αρχιτεκτονική, τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τη συμπεριφορική επιστήμη και τις φορετές τεχνολογίες (wearable technologies) προκειμένου να κατανοήσει πώς τα περιβάλλοντα επηρεάζουν το στρες, τη σκέψη, τη λήψη αποφάσεων, τη διατροφή, τη νοητική αναζωογόνηση και την υγεία. Για πρώτη φορά στην ιστορία, οι επιστήμονες μπορούν να παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο τις αντιδράσεις των ανθρώπων καθώς κινούνται σε γραφεία, πάρκα, εμπορικά κέντρα, νοσοκομεία και ολόκληρες πόλεις.

Ένα από τα πιο ξεκάθαρα συμπεράσματα αυτής της έρευνας είναι εντυπωσιακά απλό: σχετικά οικονομικές και μικρές παρεμβάσεις (επιλογή κατάλληλου χρώματος, στρατηγική τοποθέτηση σημαδιών ή στεγάστρων, ακόμα και μια απλή γραμμή) μπορούν να βελτιώσουν δραματικά την ευημερία, την παραγωγικότητα, τη δημόσια υγεία, ακόμη και την οικονομική απόδοση, για παράδειγμα μέσω περισσότερων πελατών ή αυξημένου τουρισμού, χωρίς να χρειάζονται να ξοδευτούν πολλά χρήματα.

Το δεύτερο, και ίσως σημαντικότερο, συμπέρασμα είναι ότι η αρχιτεκτονική και ο αστικός σχεδιασμός δεν είναι απλώς ζητήματα αισθητικής ή λειτουργικότητας. Οι άνθρωποι μπορεί να ζουν καλύτερα ή χειρότερα, να αρρωσταίνουν συχνότερα ή σπανιότερα, να είναι λιγότερο ή περισσότερο αποδοτικοί, ακριβώς εξαιτίας του αστικού περιβάλλοντος όπου ζουν.

Στη Σιγκαπούρη, μία από τις πόλεις με τον υψηλότερο βαθμό ποιότητας ζωής παγκοσμίως, τα κτίρια που επιδιώκουν υψηλές πιστοποιήσεις ποιότητας πρέπει πλέον να αποδεικνύουν ότι λαμβάνουν υπόψη παράγοντες όπως οι κιρκάδιοι ρυθμοί και η άνεση των χρηστών του χώρου. Ο σχεδιασμός πόλεων, χώρων εργασίας, εκπαίδευσης και κατανάλωσης δεν ειναι απλή αισθητική, αποτελεί ύψιστο ζήτημα δημόσιας υγείας.

Η πόλη ως βιολογικό σύστημα

Οι σύγχρονες πόλεις δεν αποτελούν απλώς ένα παθητικό υπόβαθρο. Είναι βιολογικά και ψυχολογικά συστήματα που αλληλεπιδρούν συνεχώς με τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η έννοια της «υγιούς πόλης» ξεπερνά κατά πολύ την απλή προσθήκη πάρκων ή δέντρων. Οι άνθρωποι προσαρμόζουν συνεχώς τη συμπεριφορά τους στα περιβαλλοντικά ερεθίσματα, συχνά χωρίς καν να το αντιλαμβάνονται.

Για παράδειγμα, έρευνες έχουν δείξει ότι η εγγύτητα σε περίπτερα και μικρά ψιλικατζίδικα και ανθυγιεινές διατροφικές επιλογές συνδέεται με αυξημένα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας. Σε μια μελέτη, η παρουσία δέκα επιπλέον τέτοιων καταστημάτων κοντά σε σχολεία συσχετίστηκε με αύξηση του κινδύνου παχυσαρκίας μεταξύ 15% και 50%.
Ταυτόχρονα, η εγγύτητα σε πάρκα και χώρους πρασίνου συνδέεται με καλύτερη ψυχική υγεία και ευημερία, ακόμη κι όταν ληφθεί υπόψη το εισόδημα. Οι πόλεις διαμορφώνουν σιωπηλά τη συμπεριφορά μέσα από χιλιάδες μικρές, ήπιες ωθήσεις συμπεριφοράς (nudges). Μια εμφανής σκάλα, μια σκιασμένη διαδρομή, ένα κοντινό γήπεδο μπάσκετ ή μια ελκυστική πλατεία μπορούν να αλλάξουν τις καθημερινές μας συνήθειες πιο αποτελεσματικά από πανάκριβες, χαμηλής διάρκειας και αποτελεσματικότητας δημόσιες καμπάνιες.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό στην εποχή των μεγαπόλεων (megacities). Ποτέ άλλοτε τόσο πολλοί άνθρωποι δεν ζούσαν σε πυκνά αστικά περιβάλλοντα, ιδιαίτερα στην Ασία. Στη Σιγκαπούρη το αντιλήφθηκαν νωρίς. Αν και δεν θεωρείται τεχνικά μεγαπόλη, επένδυσε συστηματικά στο πράσινο, στη δυνατότητα πεζής μετακίνησης, στις δημόσιες συγκοινωνίες, στη θερμική άνεση και στον αστικό σχεδιασμό. Αυτό δεν ήταν απλώς αισθητικός σχεδιασμός. Ήταν μια μακροπρόθεσμη επένδυση στη δημόσια υγεία, την παραγωγικότητα, την κινητικότητα και την κοινωνική ευημερία. Μια από τις σημαντικότερες επενδύσεις που μπορεί να κάνει μια πόλη είναι ένα περιβάλλον που αποτρέπει την ασθένεια πριν εμφανιστεί, μέσω της προώθησης κατάλληλων συμπεριφορών.

Όταν οι πόλεις μάς καλούν να περπατήσουμε

Η έρευνά μας δείχνει όλο και περισσότερο ότι οι άνθρωποι δεν κινούνται μέσα στις πόλεις μηχανικά. Οι πόλεις ενθαρρύνουν ή αποθαρρύνουν συνεχώς την κίνηση μέσα από λεπτά περιβαλλοντικά και συμπεριφορικά σήματα.

Η δυνατότητα πεζής μετακίνησης είναι επομένως κάτι πολύ περισσότερο από πεζοδρόμια και διαβάσεις. Μία πόλη μπορεί τεχνικά να επιτρέπει το περπάτημα, αλλά ταυτόχρονα να το αποθαρρύνει μέσω της ζέστης, του θορύβου, της κακής αισθητικής, της δυσκολίας προσανατολισμού, της έλλειψης σκιάς, του άγχους της κυκλοφορίας ή της αισθητηριακής υπερδιέγερσης (overstimulation).

Σημαντικό είναι ότι η εμπειρία του περπατήματος είναι βαθιά πολυαισθητηριακή. Η απόφαση να περπατήσει κανείς δεν επηρεάζεται μόνο από την απόσταση, αλλά και από τη θερμική άνεση, τον θόρυβο, την ομορφιά, το πράσινο, τα τοπόσημα, την ασφάλεια, ακόμη κι από την πολιτισμική ταυτότητα.

Η νευροεπιστήμη δείχνει ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν πολλαπλά συστήματα πλοήγησης και χωρικού προσανατολισμού. Μερικές φορές πλοηγούμαστε εγωκεντρικά, δηλαδή μέσω εγωκεντρικής πλοήγησης (egocentric navigation), ενώ άλλες φορές βασιζόμαστε σε αλλοκεντρική πλοήγηση (allocentric navigation), χρησιμοποιώντας τοπόσημα, χάρτες και χωρικές σχέσεις. Ο καλός αστικός σχεδιασμός υποστηρίζει και τα δύο συστήματα.

Ακόμη και στην εποχή του Google Maps, οι άνθρωποι εξακολουθούν να θέλουν πόλεις που μοιάζουν διαισθητικές και αξιομνημόνευτες, όχι μπερδεμένες. Διακριτές γειτονιές, αναγνωρίσιμα τοπόσημα, δημόσια τέχνη και πολιτισμικά σημαντική αρχιτεκτονική κάνουν την πλοήγηση πιο εύκολη και πιο φυσική. Αυτό γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό για τους γηράσκοντες πληθυσμούς, όπως εξηγώ αργότερα.

Και τι κάνουμε για τη ζέστη;

Η έρευνα δείχνει όλο και περισσότερο ότι οι θερμικές συνθήκες διαμορφώνουν έντονα την κινητικότητα, την εξερεύνηση και την υπαίθρια κοινωνική ζωή. Πόλεις που δεν παρέχουν θερμικά άνετους εξωτερικούς χώρους μπορεί σταδιακά να λειτουργήσουν αποθαρρυντικά για τη δημόσια αλληλεπίδραση, μέσω της μείωσης του περπατήματος, μετασχηματίζοντας αργά τον κοινωνικό ιστό της αστικής ζωής. Επομένως η κλιματική προσαρμογή δεν είναι μόνο ένα μηχανικό πρόβλημα. Είναι επίσης γνωστικό και συμπεριφορικό. Η έρευνα δείχνει επιπλέον ότι η θερμική αντίληψη δεν είναι καθαρά φυσική. Η ομορφιά, το πράσινο, ο ήχος και ο πολυαισθητηριακός σχεδιασμός μπορεί να επηρεάσουν εν μέρει το πόσο θερμικά άνετο μας φαίνεται ένα περιβάλλον.

Στη δική μας έρευνα σχετικά με την πλοήγηση σε εξωτερικούς χώρους υπό συνθήκες ζέστης, φάνηκε ότι οι άνθρωποι σταθμίζουν συνεχώς την απόσταση και τη θερμική άνεση με έναν εντυπωσιακά σύνθετο αλλά αποτελεσματικό τρόπο. Οι συμμετέχοντες ήταν διατεθειμένοι να περπατήσουν σημαντικά μεγαλύτερες αποστάσεις υπό σκιά, αντί να ακολουθήσουν συντομότερες διαδρομές κάτω από τον άμεσο ήλιο. Ωστόσο, αυτή η ανταλλαγή δεν ήταν απεριόριστη: περίπου 100 μέτρα κάτω από έντονο ήλιο αντιστοιχούσαν ψυχολογικά σε περίπου 150 μέτρα υπό σκιά.

Σε ξεχωριστή μελέτη παρατηρήσαμε ότι η πλήρης σκίαση όλων των διαδρομών ίσως δεν είναι απαραίτητη. Ακόμη και στρατηγικές και διακεκομμένες παρεμβάσεις σκίασης μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την κίνηση και την εξερεύνηση της πόλης. Συνεπώς, οι πόλεις του αύριο ίσως ανταγωνίζονται όχι μόνο στις υποδομές τους, αλλά και στο πόσο ευχάριστο, ξεκούραστο και ανθρώπινο κάνουν το περπάτημα. Το περπάτημα δεν είναι απλώς μετακίνηση. Είναι ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι βιώνουν, θυμούνται και συνδέονται συναισθηματικά με τις πόλεις.

Σχεδιάζοντας πόλεις για τη γήρανση

Πολλές κοινωνίες προετοιμάζονται γι’ αυτό που ορισμένοι ερευνητές αποκαλούν «γκρίζο τσουνάμι»: τη ραγδαία γήρανση του πληθυσμού. Επομένως, οι πόλεις θα πρέπει να γίνουν ασφαλέστερες και γνωστικά πιο φιλικές προς τους ηλικιωμένους. Αυτό περιλαμβάνει τη μείωση του κινδύνου πτώσεων, τη βελτίωση της διαθεσιμότητας καθισμάτων, την προσθήκη υποστηρικτικών δομών και τον σχεδιασμό περιβαλλόντων που ενθαρρύνουν τους ηλικιωμένους να παραμένουν κοινωνικά ενεργοί, αντί να απομονώνονται στα διαμερίσματά τους.

Η πλοήγηση γίνεται ιδιαίτερα σημαντική, επειδή η ήπια γνωστική έκπτωση συχνά επηρεάζει τον χωρικό προσανατολισμό. Ενδιαφέρον είναι ότι οι ηλικιωμένοι μπορεί να βασίζονται διαφορετικά σε συστήματα πλοήγησης και τοπόσημα.

Ακόμη και φαινομενικά μικρές λεπτομέρειες, όπως διαφορετικές έξοδοι σε δημόσιες τουαλέτες, μπορεί να αποπροσανατολίσουν ηλικιωμένα άτομα με ήπια γνωστική έκπτωση. Απλά περιβαλλοντικά σήματα, όπως χαρακτηριστικές τοιχογραφίες, αναγνωρίσιμα σύμβολα ή δημόσια τέχνη, μπορεί να βελτιώσουν σημαντικά την πλοήγηση και την ανεξαρτησία.

Η υποσυνείδητη πόλη

Σας έχει τύχει ποτέ να περπατάτε ή να οδηγείτε στην Αθήνα, να αντικρίσετε ξαφνικά την Ακρόπολη και να νιώσετε μια αίσθηση ψυχικής ανάτασης; Μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής λειτουργεί κάτω από το επίπεδο της συνειδητής επίγνωσης. Ο εγκέφαλος απορροφά συνεχώς περιβαλλοντικές πληροφορίες ακόμη κι όταν πιστεύουμε ότι δεν προσέχουμε. Ήχοι, αναλογίες, σύμβολα, πυκνότητα πλήθους, χρώματα, τοπόσημα και φωτισμός διαμορφώνουν διακριτικά τη φυσιολογία, το συναίσθημα και τη σκέψη.

Για αιώνες, οι πόλεις τοποθετούσαν μνημεία, αγάλματα, ναούς και πολιτισμικά σύμβολα στον αστικό χώρο. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι αυτό δεν ήταν τυχαίο.
Σε μία από τις μελέτες μας παρουσιάσαμε πολιτισμικά σύμβολα για πολύ σύντομο χρόνο, λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο, κάτω από το όριο της συνειδητής αντίληψης, και παρατηρήσαμε μείωση σε φυσιολογικούς δείκτες στρες, ακόμη κι όταν οι συμμετέχοντες δεν είχαν συνειδητή επίγνωση ότι είχαν δει τις εικόνες.

Οι πόλεις χρειάζονται σύμβολα και ταυτότητα. Βοηθούν τους ανθρώπους να συνδεθούν με τον τόπο, δημιουργώντας περιβάλλοντα που μοιάζουν γεμάτα νόημα, όχι ανώνυμα.

Η ξεχασμένη σημασία των εισόδων και των διαδρόμων

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σημεία της Ακρόπολης είναι όχι ο καθαυτός χώρος αλλά η είσοδος, δηλαδή τα Προπύλαια. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της έρευνάς μας αφορά τους μεταβατικούς χώρους, όπως οι είσοδοι και οι διάδρομοι.

Οι αρχιτέκτονες (ή, πιο συχνά, οι πελάτες τους) συχνά αντιμετωπίζουν τους διαδρόμους ως «νεκρό χώρο». Ωστόσο, αυτοί οι χώροι μπορεί να επηρεάζουν την ανθρώπινη εμπειρία όσο και ο τελικός προορισμός. Οι μεταβατικοί χώροι προετοιμάζουν ψυχολογικά τους ανθρώπους γι’ αυτό που θα ακολουθήσει. Ειδικά στα εμπορικά περιβάλλοντα μπορούν να προδιαθέσουν την προσοχή, το συναίσθημα και τις προσδοκίες πριν ακόμη οι πελάτες εισέλθουν στον κύριο χώρο. Ο μηχανισμός ονομάζεται προετοιμασία (priming) και είναι ουσιαστικά ένας βασικός μηχανισμός της ανθρώπινης μνήμης: ο εγκέφαλος δεν «αναπαράγει» την εμπειρία, λειτουργεί προβλεπτικά προετοιμάζοντας την εμπειρία. Ένα παρόμοιο παράδειγμα στον χώρο της γεύσης είναι τα σακουλάκια τσιπς: αυτά έχουν φτιαχτεί ώστε να παράγουν ήχους παρόμοιους με την κατανάλωση των τσιπς. Έτσι, όταν κρατάμε ή ανοίγουμε ένα σακουλάκι τσιπς, ο ήχος μάς προετοιμάζει για την κατανάλωση.

Στην αρχιτεκτονική, όπως και στις πόλεις, η διαδρομή ή η είσοδος έχουν εξίσου μεγάλη σημασία με τον τελικό χώρο.

Ο εγκέφαλος βιώνει με όλες τις αισθήσεις

Η νευροεπιστήμη έχει επίσης αποκαλύψει κάτι βαθύ για την αντίληψη: οι άνθρωποι δεν βιώνουν τα περιβάλλοντα με μία αίσθηση τη φορά. Ένα ψάρι μπορεί να έχει καλύτερη γεύση όταν συνοδεύεται από ήχους κυμάτων. Ο φωτισμός επηρεάζει την αίσθηση της θερμοκρασίας. Ο ήχος αλλάζει τη συναισθηματική ερμηνεία ενός χώρου. Είδαμε πριν πώς ο ήχος της σακούλας τσιπς προετοιμάζει την κατανάλωση των τσιπς. Η ομορφιά ενός χώρου, λοιπόν, μπορεί να αλλάξει την αντίληψη της κόπωσης και της απόστασης.

Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός συχνά εστιάζει υπερβολικά στην όραση. Ωστόσο, οι άνθρωποι βιώνουν τους χώρους ταυτόχρονα με όλες τις αισθήσεις τους. Με έναν τρόπο, ο εγκέφαλος βιώνει τα περιβάλλοντα περισσότερο ως ορχήστρα παρά ως ένα σύνολο απομονωμένων αισθητηριακών καναλιών.

Αυτό δημιουργεί ενδιαφέρουσες δυνατότητες. Αδυναμίες σε μια αισθητηριακή διάσταση μπορούν μερικές φορές να αντισταθμιστούν από πλεονεκτήματα σε μια άλλη. Ένας μικρός χώρος μπορεί να γίνει πιο ευχάριστος χάρη στην ακουστική, τον φωτισμό, τη θερμική άνεση, την υφή ή τον ηχητικό σχεδιασμό.

Μια σημαντική εξαίρεση αφορά τις μυρωδιές στους χώρους γραφείων. Αν και το άρωμα ως εργαλείο μάρκετινγκ (scent marketing) μπορεί να λειτουργήσει σε χώρους λιανικής, το άρωμα σε γραφεία, που είναι κοινόχρηστοι χώροι, είναι επικίνδυνο, λόγω αλλεργιών και μεγάλων ατομικών διαφορών στις οσφρητικές προτιμήσεις.

Ξανασκεπτόμενοι τον θόρυβο. Ηχο-αρχιτεκτονική

Ο θόρυβος δείχνει ιδιαίτερα καθαρά ότι η περιβαλλοντική εμπειρία δεν εξαρτάται μόνο από τη φυσική ένταση ενός ερεθίσματος, αλλά και από την ερμηνεία του.

Οι παραδοσιακές προσεγγίσεις προσπαθούν να μπλοκάρουν τον θόρυβο της κυκλοφορίας με φράγματα και τοίχους. Ωστόσο, τα τεχνητά φράγματα είναι συχνά αισθητικά δυσάρεστα και μπορεί να επιδεινώσουν τις θερμικές συνθήκες. Τα φυσικά φράγματα, όπως τα δέντρα, είναι καλύτερα, αλλά ακριβά και αργά στην ανάπτυξη.
Μια νεότερη προσέγγιση είναι ψυχολογικά πιο σύνθετη: αντί να εξαλείψουμε τον ήχο, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο τον ερμηνεύει ο εγκέφαλος. Ενδιαφέρον είναι ότι οι καταρράκτες και η κυκλοφορία έχουν εκπληκτικά παρόμοια ακουστικά χαρακτηριστικά. Αν ο θόρυβος της κυκλοφορίας αναμειχθεί με ήχους νερού, οι άνθρωποι συχνά βιώνουν το περιβάλλον ως λιγότερο στρεσογόνο, επειδή ο εγκέφαλος επανερμηνεύει εν μέρει την πηγή του ήχου.

Στη δική μας έρευνα πειραματιστήκαμε με στοχευμένους ήχους κελαηδίσματος που εμφανίζονταν σε περιόδους έντονου κυκλοφοριακού θορύβου. Αυτή η πολύ απλή παρέμβαση βοήθησε τους συμμετέχοντες να αποφορτίζονται νοητικά πιο γρήγορα έπειτα από απαιτητικές δοκιμασίες.

Σχεδιάζοντας συγκεκριμένους εσωτερικούς χώρους: γραφεία, καταστήματα και σχολεία

Ένα βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι αρχές που περιγράφουμε εδώ δεν είναι καθολικές. Οι ιδανικές περιβαλλοντικές συνθήκες αλλάζουν ανάλογα με τον χώρο και τον σκοπό του. Για παράδειγμα, τα γραφεία πρέπει να προσαρμόζονται στις ανάγκες της συγκεκριμένης εργασίας. Δημιουργικές δραστηριότητες ίσως εξυπηρετούνται καλύτερα σε πιο πολυαισθητηριακά περιβάλλοντα, ενώ εργασίες που απαιτούν συγκέντρωση μπορεί να χρειάζονται πιο ήσυχους και ελεγχόμενους χώρους. Βρήκαμε ότι σχετικά μικρές βελτιώσεις σε γραφειακά περιβάλλοντα, όπως η καλύτερη ποιότητα αέρα, η θερμική άνεση και οι συνθήκες θορύβου, μπορούν να μειώσουν σημαντικά το στρες και ταυτόχρονα να βελτιώσουν την εργασιακή ικανοποίηση και τη δέσμευση των εργαζομένων.

Τα καταστήματα βασίζονται συχνά σε μη συνειδητές επιρροές ώστε να κάνουν την εμπειρία πιο ευχάριστη και ελκυστική για τον πελάτη.

Τα σχολεία και γενικότερα οι χώροι εκπαίδευσης αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους τομείς εφαρμογής της περιβαλλοντικής νευροεπιστήμης. Η παραδοσιακή αίθουσα με τον καθηγητή απέναντι από τους μαθητές δεν είναι η μοναδική χωρική διάταξη. Κυκλικά τραπέζια και πιο ευέλικτοι χώροι μπορεί να ενισχύσουν τη συνεργασία και την ομαδική εργασία.

Για τα μικρότερα παιδιά, τα πολυαισθητηριακά περιβάλλοντα είναι συχνά απαραίτητα για τη σωστή ανάπτυξη. Ταυτόχρονα όμως, ορισμένες κατηγορίες παιδιών μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες σε υπερδιέγερση (overstimulation), ειδικά από έντονο φως και ήχους.

Η «αόρατη» εξάντληση του εγκεφάλου και το σύγχρονο γραφείο

Τα σύγχρονα αστικά περιβάλλοντα είναι επίσης νοητικά εξαντλητικά. Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν σε περιβάλλοντα εντελώς διαφορετικά από τις σημερινές, γεμάτες κυκλοφορία, πλήθη, οθόνες, ζέστη, αβεβαιότητα και συνεχή αισθητηριακή διέγερση πόλεις. Πολλά περιβάλλοντα καταναλώνουν συνεχώς νοητικούς πόρους, χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε.

Ο εγκέφαλος πρέπει αδιάκοπα να φιλτράρει θορύβους, να ρυθμίζει τη δυσφορία, να παρακολουθεί πλήθη, να προσανατολίζεται σε πολύπλοκα περιβάλλοντα και να απορροφά τεράστιες ποσότητες πληροφοριών. Κάποια περιβάλλοντα διατηρούν τη νοητική ενέργεια, ενώ άλλα εξαντλούν διαρκώς την προσοχή μας. Αυτή η κρυφή νοητική κόπωση ίσως αποτελεί μία από τις αόρατες επιδημίες της σύγχρονης αστικής ζωής.

Η δική μας έρευνα εστιάζει ιδιαίτερα στην ψυχική και νοητική αναζωογόνηση υγιών ατόμων από τη νοητική κόπωση της καθημερινότητας. Πιστεύουμε ότι το περιβάλλον αποτελεί έναν από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους βελτίωσης της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων, επειδή δρα συνεχώς και μαζικά, χωρίς να απαιτείται από κάθε άτομο ξεχωριστά να λάβει φαρμακευτική αγωγή ή να ακολουθήσει ψυχοθεραπεία.

Μεγάλες εταιρείες επενδύουν πλέον σημαντικά σε χώρους αναζωογόνησης: ήσυχους χώρους, καφέ, πράσινες ζώνες, χώρους ψυχαγωγίας, άσκησης και ανεπίσημης κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι άνθρωποι ανακάμπτουν με διαφορετικούς τρόπους. Κάποιοι προτιμούν την κοινωνική αλληλεπίδραση, άλλοι την απομόνωση και άλλοι τη σωματική δραστηριότητα. Ο σωστός περιβαλλοντικός σχεδιασμός αναγνωρίζει αυτές τις διαφορές αντί να επιβάλλει μία ενιαία εμπειρία σε όλους.

Αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς οι οργανισμοί ανταγωνίζονται για να προσελκύσουν και να διατηρήσουν νεότερες γενιές εργαζομένων. Όλο και περισσότερες εταιρείες συνειδητοποιούν ότι ο σχεδιασμός του γραφείου δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά μέρος της απόδοσης, της δημιουργικότητας, της ευημερίας και της διατήρησης ταλέντων.

Τα πιο επιτυχημένα σύγχρονα γραφεία δεν λειτουργούν πλέον απλώς ως χώροι εργασίας. Προσπαθούν να υποστηρίξουν τόσο την απόδοση όσο και την ψυχική αποφόρτιση των εργαζομένων.

Χώροι υψηλού κινδύνου και λήψη αποφάσεων

Ένας ακόμη ιδιαίτερα σημαντικός τομέας είναι οι χώροι υψηλού ρίσκου, όπως στρατιωτικές εφαρμογές, εφαρμογές ασφαλείας και κέντρα ελέγχου (control panels). Έχουμε συνεργαστεί με διάφορους οργανισμούς στη Σιγκαπούρη κι έχουμε συστηματικά διαπιστώσει ότι ακόμη και μικρές χωροταξικές επιλογές, όπως το ύψος ή η σειρά των οθονών, μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ταχύτητα και την ποιότητα των αποφάσεων.

Τα ευρήματα αυτά έχουν προκύψει μέσα από την εφαρμογή νέων τεχνολογιών, όπως τεχνολογίες παρακολούθησης βλέμματος (eye-tracking) και ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα, που επιτρέπουν την παρακολούθηση της προσοχής, της νοητικής επιβάρυνσης και της κόπωσης σε πραγματικό χρόνο.

Το μέλλον μπορεί επίσης να είναι υπόγειο

Καθώς οι πόλεις γίνονται πιο πυκνές, οι υπόγειοι χώροι αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία. Σε πόλεις όπως η Αθήνα, η ανάπτυξη υπόγειων χώρων θα μπορούσε να βοηθήσει στη διατήρηση ιστορικών γειτονιών και ταυτόχρονα να επεκτείνει τον διαθέσιμο αστικό χώρο. Η Σιγκαπούρη ήδη δείχνει πώς υπόγεια εμπορικά περιβάλλοντα μπορούν να γίνουν ζωντανά και επιτυχημένα.

Με την πρώτη ματιά, αυτό ίσως φαίνεται να αντιφάσκει με τη μελέτη του Ούλριχ για τη θέα από το παράθυρο. Ωστόσο, η έρευνά μας δείχνει όλο και περισσότερο ότι δεν υπάρχει ένα καθολικά τέλειο περιβάλλον. Οι άνθρωποι σπάνια βιώνουν τα περιβάλλοντα μέσα από μία μόνο διάσταση. Ένας υπόγειος χώρος με εξαιρετικό φωτισμό, ενδιαφέροντα σχεδιασμό, θερμική άνεση και ζωντανή αρχιτεκτονική μπορεί να είναι πολύ πιο ευχάριστος από έναν κακοσχεδιασμένο υπέργειο χώρο.
Στη δική μας έρευνα βρήκαμε ότι πιο αισθητηριακά ελεγχόμενα περιβάλλοντα μπορούν να αυξήσουν την επιμονή σε δύσκολες δοκιμασίες, υποδηλώνοντας ότι διαφορετικές μορφές αρχιτεκτονικής μπορεί να υποστηρίζουν διαφορετικές μορφές σκέψης και συμπεριφοράς. Άρα δεν είναι αναγκαίο όλοι οι χώροι να είναι εντυπωσιακοί, ανοιχτοί και πολύχρωμοι.

Δυναμικοί και κιρκάδιοι χώροι

Η νευροεπιστήμη έχει δείξει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος και το σώμα αλλάζουν συνεχώς κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η διάθεση, η εγρήγορση, η όρεξη, η αντοχή στο στρες, η κοινωνική συμπεριφορά και η γνωστική απόδοση μεταβάλλονται σύμφωνα με βιολογικούς ρυθμούς. Παρ’ όλα αυτά, τα περισσότερα κτίρια παραμένουν ψυχολογικά στατικά. Η έκθεση στο φυσικό φως κατά τη διάρκεια της ημέρας και η υπερβολική έκθεση σε τεχνητό φως τη νύχτα μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά τον ύπνο, τη διάθεση, την προσοχή και τη μακροπρόθεσμη υγεία. Τα κτίρια νέας γενιάς μπορεί να λειτουργούν λιγότερο σαν σταθερές κατασκευές και περισσότερο σαν ανταποκρινόμενα βιολογικά συστήματα. Ο φωτισμός, η θερμοκρασία, η ακουστική και ακόμη και οι κοινωνικές διαμορφώσεις μπορεί να προσαρμόζονται δυναμικά στους κιρκάδιους ρυθμούς και στις μεταβαλλόμενες ψυχολογικές καταστάσεις των ανθρώπων.

Η ομορφιά ως βιολογική ανάγκη

Οι αρχαίοι φιλόσοφοι –ο Πλάτων, για παράδειγμα– τοποθετούσαν την ομορφιά ανάμεσα στις υψηλότερες ανθρώπινες αξίες. Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει όλο και περισσότερο ότι ίσως είχαν δίκιο.

Η ομορφιά μπορεί να μην είναι απλώς διακόσμηση. Τα όμορφα περιβάλλοντα μπορεί να σηματοδοτούν ασφάλεια, συνοχή, νόημα και δυνατότητα στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Μπορεί να ενθαρρύνουν την εξερεύνηση, το περπάτημα, την κοινωνική αλληλεπίδραση, την επιμονή και τη συναισθηματική ρύθμιση. Τουλάχιστον, η περιβαλλοντική νευροεπιστήμη μάς υπενθυμίζει κάτι σημαντικό: οι πόλεις δεν είναι απλώς σύνολα κτιρίων και δρόμων. Είναι ψυχολογικά και βιολογικά περιβάλλοντα που διαμορφώνουν συνεχώς το ποιοι γινόμαστε.

Η σοφία του Ιπποκράτη και οι πόλεις του μέλλοντος

Πριν από περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, ο Ιπποκράτης υποστήριζε ότι η υγεία εξαρτάται εν μέρει από τους τόπους στους οποίους ζούμε. Υποστήριζε επίσης ότι είναι προτιμότερο να προλαμβάνουμε παρά να θεραπεύουμε. Η περιβαλλοντική νευροεπιστήμη ίσως απλώς ανακαλύπτει ξανά, με σύγχρονα εργαλεία, πόσο βαθιά σωστή ήταν αυτή η διαίσθηση.

*Ο Γεώργιος Χριστόπουλος είναι διδάκτωρ Νευροεπιστημών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ και κατέχει την έδρα Νευροεπιστήμης των Οργανώσεων ως αναπληρωτής καθηγητής στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο της Νανγιάνγκ (Nanyang Technological University) της Σιγκαπούρης, ένα από τα κορυφαία πανεπιστήμια στην Ασία και διεθνώς. Η έρευνά του επικεντρώνεται στην εφαρμογή προηγμένων νευροεπιστημονικών μεθόδων, συμπεριλαμβανομένων τεχνολογιών φορετών συσκευών (wearables) για την κατανόηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς στον χώρο εργασίας και στις πόλεις, με στόχο τη βελτίωση της ανθρώπινης ευημερίας.