Όταν η μηχανή προτείνει και ο άνθρωπος εγκρίνει

Αυτό δεν είναι άλλο ένα άρθρο για την τεχνητή νοημοσύνη. Έχει ήδη απαντηθεί το ερώτημα αν θα χαθούν θέσεις εργασίας. Αφήστε που αυτό το ερώτημα το έχουμε ακούσει τόσες φορές, που έχει πάψει να λέει κάτι. Θα ρωτήσουμε κάτι πιο δύσκολο: Τι θα έχει απομείνει στις δουλειές που θα κρατήσουμε;

Γιατί είναι πολύ πιθανό σε δέκα χρόνια να υπάρχουν ακόμη δημοσιογράφοι, αρχιτέκτονες, διαφημιστές και στελέχη HR. Το δύσκολο ερώτημα είναι αν ο δημοσιογράφος θα γράφει σκυμμένος σε μια λευκή σελίδα ή οθόνη, αν ο αρχιτέκτονας θα ξανασχεδιάσει ποτέ μια πρόταση. Αν ο διαφημιστής θα φωνάξει ξανά «εύρηκα!» κατά τη διάρκεια ενός brainstorming γιατί σκέφτηκε κάτι αληθινά catchy. Αν ο HR manager θα ξαναδιαβάσει ποτέ έστω και ένα βιογραφικό στην καριέρα του. Όλοι αυτοί οι επαγγελματίες θα παραμείνουν στη θέση τους, αλλά η δουλειά τους θα έχει μετακινηθεί σιωπηλά από την παραγωγή στην εποπτεία.

Κι αν αυτό συμβεί, τα ερωτήματα που μας περιμένουν δεν αφορούν την ανεργία. Αφορούν το νόημα της εργασίας. Όταν ένα μεγάλο μέρος του αποτελέσματος δεν το έχεις παραγάγει εσύ, πώς αποδεικνύεις την αξία σου; Ποιος πιστώνεται την καλή ιδέα, εκείνος που την έγραψε, εκείνος που την αναγνώρισε ή εκείνος που την ενέκρινε; Πώς μαθαίνει το επάγγελμα ένας νέος, όταν τα πρώτα σκαλοπάτια της μαθητείας τα έχει ήδη ανέβει η μηχανή; Και τι σημαίνει πια να είσαι καλός σ’ αυτό που κάνεις;

Αυτά τα ερωτήματα δεν τα θέσαμε σε ειδικούς ή σε θεωρητικούς. Τα θέσαμε σε ανθρώπους που τα ζουν ήδη. Συναντήσαμε τέσσερις επαγγελματίες, από διαφορετικούς χώρους, που μας εκμυστηρεύτηκαν τι έχει αλλάξει στο πεδίο τους, τους φόβους τους και τις προκλήσεις που βλέπουν μπροστά τους.

Μήπως, τελικά, ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι να χάσουμε τις δουλειές μας, αλλά να τις κρατήσουμε, χάνοντας ακριβώς εκείνο που μας επέτρεπε να εξελισσόμαστε μέσα σ’ αυτές;

Η Ν., 43 ετών, παραδέχεται: «Δεν μπορώ να πω ότι η ΤΝ μάς έχει δώσει κάποια καταπληκτική ιδέα, κάτι που να το βαπτίσουμε πετυχημένο concept. Το λεπτό χιούμορ και η ειρωνεία είναι μάλλον ό,τι δυσκολότερο μπορεί να αντιγράψει από το μυαλό μας. Ευτυχώς δηλαδή. Στα corporate κείμενα, όμως, είναι ανίκητη. Υπό αυτή την έννοια, ο junior copywriter μας, αντί να δουλεύει πάνω σε κείμενα και ιδέες, αντί να βελτιώνει τα ελληνικά και τη σύνταξή του και να εκπαιδεύεται στην οικονομία των λέξεων, εκπαιδεύεται στο να γράφει καλύτερα prompts. Δεν ξέρω πού θα πάει αυτό. Από την άλλη, η ΤΝ μάς δίνει την πολυτέλεια του χρόνου να σκεφτόμαστε περισσότερο δημιουργικές ιδέες, αφού έχει αναλάβει για μας τη λάντζα. Ωστόσο, σε ένα brainstorming όλα είναι έμπνευση: ένα φτέρνισμα ενός συναδέλφου, μια κόρνα ενός αυτοκινήτου έξω απ’ το παράθυρο της εταιρείας, ένας λόξιγκας. Αυτά δεν υπάρχουν στην ΤΝ. Τουλάχιστον όχι ακόμη».

Εργασία vs Τεχνητή νοημοσύνη: Ένας αρχιτέκτονας, μια δημοσιογράφος κι ένας HR manager εξηγούν πώς έχει αλλάξει η δουλειά τους

Ο αρχιτέκτονας

Ο Λ. προσελήφθη πριν από κάποια χρόνια για να παράγει σχεδιαστικές προτάσεις. Σήμερα αξιολογεί δεκάδες λύσεις που δημιουργεί ένα σύστημα, με βάση το κόστος, τους κανονισμούς, την ενεργειακή απόδοση και το brief. «Αρχιτέκτονας διαλογής», λέει χαμογελώντας.

«Η αλήθεια είναι ότι η ΤΝ επιταχύνει την παραγωγή πολλών εναλλακτικών λύσεων στα πρώτα στάδια ενός έργου. Γλιτώνουμε χρόνο. Έχουμε τον λεγόμενο παραγωγικό σχεδιασμό, το generative design: ο αρχιτέκτονας ορίζει στόχους και περιορισμούς και το σύστημα παράγει πολλές διαφορετικές λύσεις. Παλιότερα, ένας αρχιτέκτονας μπορούσε να εξετάσει με την ομάδα του πέντε ή δέκα σοβαρές εναλλακτικές. Τώρα μπορεί να ζητήσει από το σύστημα να δοκιμάσει εκατοντάδες ή και χιλιάδες συνδυασμούς, αλλάζοντας το κόστος, τον προσανατολισμό, την ενεργειακή απόδοση και άλλες παραμέτρους. Το ανθρώπινο έργο μετατοπίζεται έτσι από το να σχεδιάσεις κάθε πιθανή εκδοχή στο να καταλάβεις ποιες έχουν πραγματικά αρχιτεκτονική αξία».

Όσο τον ακούω να μιλάει, σκέφτομαι ότι ο Λε Κορμπιζιέ, ο Γκρόπιους και άλλοι αρχιτέκτονες του μοντερνισμού δεν έγιναν σημαντικοί επειδή βρήκαν την καλύτερη λύση ανάμεσα σε χιλιάδες παραλλαγές, αλλά επειδή άλλαξαν τις ίδιες τις παραμέτρους: τι είναι σπίτι και τι πόλη, πώς πρέπει να κατοικεί ο άνθρωπος, τι σχέση πρέπει να έχει το κτίριο με τη βιομηχανική παραγωγή. Και πολλές μεγάλες ιδέες στην τέχνη και στην αρχιτεκτονική ξεκίνησαν από κάτι ανορθόδοξο: από μια ατέλεια, μια παραβίαση του κανόνα, μια «στραβή μολυβιά».

Η δημοσιογράφος

«Στη δημοσιογραφία τα πράγματα έχουν επίσης αλλάξει αρκετά», λέει η Σ. «Υπάρχουν όμως πράγματα που η μηχανή δυσκολεύεται να αναλάβει: το να αποκτήσει πρόσβαση σε μια πηγή, να αντιληφθεί ότι κάτι που όλοι θεωρούν ασήμαντο κρύβει μια σημαντική είδηση, να αμφισβητήσει μια επίσημη εκδοχή, να θέσει την ερώτηση που δεν υπήρχε στο αρχικό brief.

Το μεγάλο ζήτημα είναι ότι κινδυνεύει να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο «χτίζεται» ένας δημοσιογράφος. Ο νέος συντάκτης μάθαινε το επάγγελμα γράφοντας, κάνοντας λάθη, ξαναγράφοντας και βλέποντας έναν έμπειρο αρχισυντάκτη να διορθώνει τη δουλειά του. Αν μεγάλο μέρος αυτής της πρώτης εργασίας περάσει στη μηχανή, πρέπει να απαντήσουμε σε ένα άλλο ερώτημα: πώς θα αποκτήσει ο νέος δημοσιογράφος την κρίση που κάποια μέρα θα του ζητήσουμε να ασκήσει;»

Ο HR manager

«Στον δικό μας χώρο, το πρώτο ραντεβού το δίνουν οι μηχανές, και από τις δύο πλευρές», λέει ο Χ. «Τα βιογραφικά που φτάνουν σήμερα στις εταιρείες είναι όλο και συχνότερα γραμμένα ή βελτιωμένα από εργαλεία ΤΝ. Στη συνέχεια, ένα άλλο σύστημα ΤΝ τα διαβάζει, τα συγκρίνει με την περιγραφή της θέσης και αποφασίζει αν ο υποψήφιος θα περάσει στο επόμενο στάδιο. Αν ο υποψήφιος δεν έχει γράψει πραγματικά το βιογραφικό του και ο HR manager δεν το έχει διαβάσει, τότε ένα κρίσιμο μέρος της πρόσληψης γίνεται πριν καν συναντηθούν δύο άνθρωποι. Η ανθρώπινη κρίση μετατίθεται όλο και πιο πίσω στη διαδικασία: ίσως στη συνέντευξη, ίσως στην τελική επιλογή. Υπάρχει κίνδυνος οι μηχανές να αξιολογούν όχι τον άνθρωπο, αλλά το πόσο καλά έχει μάθει να παρουσιάζεται σε μια άλλη μηχανή. Μου έχει τύχει να είμαι σίγουρος για την απόρριψη ενός υποψηφίου, αλλά να με κερδίσει μια λεπτομέρεια στο ύφος ή στο βλέμμα. Αυτή την περίοδο αναζητάμε soft skills. Δεν τα πιάνει εύκολα το ραντάρ της ΤΝ – μέχρι να την εκπαιδεύσουμε να κάνει και τις προφορικές συνεντεύξεις».

Το δικαίωμα της κρίσης

Αν όλα αυτά τα παραδείγματα έχουν έναν κοινό παρονομαστή, είναι ότι η ΤΝ δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε. Μπορεί να αλλάξει και τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος ξεχωρίζει στη δουλειά του.

Όταν η μηχανή προτείνει και ο άνθρωπος επικυρώνει, ευνοείται το ασφαλές έναντι του απρόβλεπτου. Μπορεί να χαθεί όχι μόνο μια καλή ιδέα αλλά και ο άνθρωπος που θα μπορούσε να την υπερασπιστεί. Ένας εξαιρετικός αρχιτέκτονας μπορεί να μη βρει ποτέ χώρο να δοκιμάσει τη λύση που αποκλίνει από τις χιλιάδες «βέλτιστες» προτάσεις του συστήματος.

Η προαγωγή έρχεται μέσα από αναγνώριση και επίτευξη των στόχων. Με τη βοήθεια της ΤΝ δεν είναι δα και δύσκολο να πετύχεις αποτελεσματική διαχείριση. Η ηγεσία όμως δεν είναι μόνο αποτελεσματική διαχείριση. Είναι η ικανότητα να βλέπεις κάτι που οι άλλοι δεν έχουν ακόμη δει. Να υπερασπίζεσαι μια ιδέα πριν αποδειχτεί σωστή και, ορισμένες φορές, να πηγαίνεις κόντρα στα δεδομένα της στιγμής. Αν οι χώροι εργασίας οργανωθούν ώστε να επιβραβεύουν κυρίως τη σωστή χρήση των συστημάτων και όχι την ανεξάρτητη κρίση, κινδυνεύουμε να παράγουμε αποτελεσματικούς διαχειριστές χωρίς να καλλιεργούμε αυθεντικούς δημιουργούς και ηγέτες.

Μήπως, τελικά, ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι να χάσουμε τις δουλειές μας, αλλά να τις κρατήσουμε, χάνοντας ακριβώς εκείνο που μας επέτρεπε να εξελισσόμαστε μέσα σ’ αυτές; Η απάντηση βρίσκεται στο μέλλον.