Άγνωστες Ηρωίδες: Ρόζαλιντ Φράνκλιν, η γυναίκα πίσω από τη Φωτογραφία 51

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Η Ρόζαλιντ Φράνκλιν γεννήθηκε το 1920 στο Λονδίνο, στους κόλπους μιας εύπορης αγγλοεβραϊκής οικογένειας με ισχυρή παράδοση στην εκπαίδευση και την κοινωνική προσφορά. Από μικρή έδειξε τα χαρακτηριστικά που θα όριζαν τη διαδρομή της: ακρίβεια, επιμονή, λογική σκέψη και αποστροφή προς την προχειρότητα.

Σπούδασε στο St Paul’s Girls’ School —από τα λίγα σχολεία θηλέων που έδιναν βάρος στις φυσικές επιστήμες— και το 1938 εισήχθη στο Newnham College του Cambridge για να σπουδάσει χημεία. Στη Βρετανία του Μεσοπολέμου η ακαδημαϊκή αναγνώριση των γυναικών ήταν απολύτως περιορισμένη· ενδεικτικά, το Cambridge αναγνώρισε πλήρη δικαιώματα τίτλων σπουδών στις γυναίκες μόλις το 1948, 3 χρόνια μετά την αποφοίτησή της…

Το 1941 άρχισε ερευνητική εργασία στη φυσικοχημεία και το 1942 μετακινήθηκε στη British Coal Utilisation Research Association. Η μελέτη της για τη μικροδομή και την πορώδη φύση του άνθρακα και του γραφίτη, κρίσιμων υλικών για την πολεμική οικονομία, της έδωσε το υλικό για το διδακτορικό της, το οποίο ολοκλήρωσε στο Cambridge το 1945. Στα τριάντα της είχε ήδη αποκτήσει διεθνή φήμη ως ειδική στον άνθρακα.

Από το 1947 έως το 1950 εργάστηκε στο Παρίσι, στο Laboratoire Central des Services Chimiques de l’État, δίπλα στον Jacques Mering. Εκεί εξειδικεύτηκε στην περίθλαση ακτίνων Χ, μια μέθοδο αποτύπωσης της ατομικής διάταξης των υλικών. Το ελεύθερο γαλλικό ακαδημαϊκό περιβάλλον τής επέτρεψε να αναπτύξει το σπουδαιότερο χάρισμά της: την αυστηρή, υπομονετική και μαθηματικά ακριβή ανάλυση σύνθετων εικόνων.

Το 1951 εντάχθηκε στο King’s College London, στο εργαστήριο του John Randall, με αποστολή να διερευνήσει τη δομή του μορίου του DNA χρησιμοποιώντας ακτίνες Χ. Εκεί, σε συνεργασία με τον Raymond Gosling, βελτίωσε τον υφιστάμενο εξοπλισμό, ήλεγξαν την υγρασία των δειγμάτων, και διαχώρισαν τις δύο μορφές του μορίου (Α και Β). Τον Μάιο του 1952 κατέγραψαν την περίφημη «Φωτογραφία 51», μια εικόνα περίθλασης της Β μορφής που αποκάλυπτε την ελικοειδή δομή του DNA.

* Η ιστορική εικόνα περίθλασης ακτίνων Χ της Β μορφής του DNA. Τραβήχτηκε τον Μάιο του 1952 από τη χημικό και κρυσταλλογράφο Rosalind Franklin και τον διδακτορικό φοιτητή της, Raymond Gosling, στο King’s College London. Ονομάστηκε «Φωτογραφία 51» επειδή ήταν η 51η εικόνα που κατέγραψαν: αυτός ήταν ο αύξων αριθμός της συγκεκριμένης φωτογραφικής πλάκας στο εργαστηριακό τους ημερολόγιο. Το χαρακτηριστικό μοτίβο της προσέφερε την πιο καθαρή επιστημονική απόδειξη για την ελικοειδή δομή του μορίου. Το πρωτότυπο αντίγραφο της Φράνκλιν, μαζί με το οπτικό της αρνητικό και τον «ξηραντήρα κενού» (vacuum desiccator) που χρησιμοποιήθηκε για τον έλεγχο της υγρασίας στα πειράματα, αποτελεί πλέον μέρος της συλλογής Ιστορίας της Μοριακής Βιολογίας του Science History Institute.

Η «Φωτογραφία 51» απαιτούσε πάνω από εκατό ώρες έκθεσης σε ακτίνες Χ, και βέβαια δεν ήταν μια κοινή φωτογραφία, αλλά ένα μοτίβο σκιών που απαιτούσε επίπονη μαθηματική ανάλυση. Η άρνηση της Φράνκλιν να προχωρήσει σε υποθέσεις χωρίς επαναλήψιμα δεδομένα ερμηνεύτηκε από ορισμένους σαν δυσκαμψία, στην πραγματικότητα όμως αποτελούσε τη βάση της επιστημονικής της αξιοπιστίας. Ανέκδοτα σχέδια από τα έγγραφά της, γραμμένα λίγο πριν αποχωρήσει από το King’s, αποδεικνύουν ότι είχε προσδιορίσει εντελώς ανεξάρτητα τη συνολική δομή της Β-μορφής της έλικας, καθώς και τη θέση των φωσφορικών ομάδων.

Την ίδια περίοδο στο Cambridge, οι James Watson και Francis Crick επιχειρούσαν να λύσουν το πρόβλημα μέσω μοντελοποίησης, σχεδιάζοντας αρχικά λανθασμένα μοντέλα τοποθετώντας τις αλυσίδες εσωτερικά, όπως άλλωστε έκανε και ο Linus Pauling. Η Φράνκλιν τούς υπέδειξε προσωπικά ότι ο υδροφιλικός σκελετός του μορίου έπρεπε να βρίσκεται εξωτερικά και οι βάσεις εσωτερικά. Στις αρχές του 1953, ο Maurice Wilkins του King’s απέκτησε πρόσβαση στη δουλειά της Φράνκλιν και έδειξε τη «Φωτογραφία 51» στον Γουότσον. Η εικόνα, μαζί με συμπληρωματικά δεδομένα από αναφορές της Φράνκλιν, προσέφερε στους Γουότσον και Κρικ την κρίσιμη επιβεβαίωση για τη διατύπωση του μοντέλου της διπλής έλικας. Ο ίδιος ο Κρικ παραδέχτηκε αργότερα ότι τα δικά της δεδομένα ήταν εκείνα που πράγματι χρησιμοποιήθηκαν για τη διατύπωση της τελικής τους υπόθεσης.

Τον Απρίλιο του 1953, οι Γουότσον και Κρικ δημοσίευσαν το μοντέλο τους στο Nature. Στο ίδιο τεύχος συμπεριλήφθηκαν οι εργασίες της Φράνκλιν και του Γουίλκινς, όμως η διάταξη των κειμένων άφησε την εσφαλμένη εντύπωση ότι το έργο της απλώς επιβεβαίωνε μια ανακάλυψη που είχε γίνει αλλού. Η θητεία της στο King’s σημαδεύτηκε από το ασφυκτικά ανδροκρατούμενο περιβάλλον και από μια γενικευμένη ατμόσφαιρα δυσπιστίας, καθώς ο Ράνταλ δεν είχε ξεκαθαρίσει τις αρμοδιότητες, με αποτέλεσμα ο Γουίλκινς να θεωρεί ότι η Φράνκλιν θα λειτουργούσε υπό την επίβλεψή του, ενώ η ίδια πίστευε ότι το πρόγραμμα της ανήκε, ασφαλώς, αποκλειστικά.

Το 1953 η Φράνκλιν μετακινήθηκε στο Birkbeck College, όπου στράφηκε στη μελέτη του RNA και στη δομική ιολογία, ερευνώντας κυρίως τον ιό του μωσαϊκού του καπνού. Εκεί ίδρυσε δική της ερευνητική ομάδα και συνεργάστηκε με νέους επιστήμονες, όπως ο Aaron Klug. Παρά τις οικονομικές και διοικητικές δυσκολίες, η περίοδος αυτή υπήρξε εξαιρετικά παραγωγική για την ίδια, αποδίδοντας δεκαεπτά δημοσιεύσεις για τους ιούς και εδραιώνοντας τη διεθνή της παρουσία.

Το 1956 διαγνώστηκε με καρκίνο των ωοθηκών. Συνέχισε να εργάζεται εντατικά κατά τις περιόδους ύφεσης, οργανώνοντας την ομάδα της και προετοιμάζοντας τα μοντέλα ιών για τη Διεθνή Έκθεση των Βρυξελλών. Πέθανε στις 16 Απριλίου 1958, σε ηλικία μόλις 37 ετών, μία ημέρα πριν από τα εγκαίνια της έκθεσης.

Το 1962, οι Γουότσον, Κρικ και Γουίλκινς έλαβαν το Νόμπελ Φυσιολογίας ή Ιατρικής. Οι κανόνες της εποχής απέκλειαν τη μεταθανάτια απονομή, όμως η περιθωριοποίηση της Φράνκλιν ξεπερνούσε αυτόν τον περιορισμό, καθώς η συμβολή της παρουσιαζόταν επί χρόνια ως καθαρά «τεχνική».

Αν μη τι άλλο, η σύγχρονη ιστορία της επιστήμης έχει αποκαταστήσει πλήρως το έργο της και τη θεμελιώδη προσφορά της.

Η Rosalind Franklin (25.7.1920-16.4.1958) δεν υπήρξε ποτέ μια απλή βοηθός που έβγαλε τυχαία μια φωτογραφία· ήταν μια κορυφαία χημικός και κρυσταλλογράφος που άφησε πίσω της πλούσιο έργο πάνω στον άνθρακα, το DNA, το RNA και τους ιούς. Ο συνεργάτης της Άαρον Κλουγκ τιμήθηκε το 1982 με το Νόμπελ Χημείας, βασιζόμενος στις μεθοδολογίες του εργαστηρίου που εκείνη είχε δημιουργήσει. Η πορεία της συνιστά διαχρονικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο το φύλο και οι θεσμικές ιεραρχίες μπορούν να επηρεάσουν την επιστημονική αναγνώριση.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.