Γιατί το 90% των ανθρώπων είναι δεξιόχειρες; Η απάντηση ενός εξελικτικού βιολόγου

Από το να πιάσουμε ένα στιλό μέχρι να σηκώσουμε το κινητό μας, οι καθημερινές κινήσεις των χεριών μας καθοδηγούνται από μια σχεδόν στιγμιαία απόφαση του εγκεφάλου.

Για περίπου το 90% των ανθρώπων, αυτή η απόφαση ευνοεί το δεξί χέρι. Πρόκειται για ένα φαινόμενο τόσο καθολικό που απασχολεί εδώ και χρόνια την επιστήμη.

Όπως προκύπτει, αυτή η παγκόσμια μεροληψία, που παραμένει αμετάβλητη σε κάθε πολιτισμό και ήπειρο, δεν είναι τυχαία, αλλά το αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών εξέλιξης.

Η προτίμηση χρήσης του ενός χεριού έναντι του άλλου ονομάζεται «χειροπλευρίωση» (manual lateralization) και δεν αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Ωστόσο, στον άνθρωπο παρατηρείται μια εντυπωσιακή ανισορροπία: η συντριπτική πλειονότητα είναι δεξιόχειρες, σε αντίθεση με άλλα είδη όπου η κατανομή είναι περίπου ισομερής.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι αυτή η τάση έχει ρίζες εκατομμυρίων ετών. Τα πρώτα στοιχεία προέρχονται από τα εργαλεία τύπου Όλντοουαν, ηλικίας περίπου 2,6 εκατομμυρίων ετών, που αποδίδονται σε πρώιμους ανθρωπίνους και δείχνουν ήδη προτίμηση στο δεξί χέρι.

Ακόμη πιο εντυπωσιακά είναι τα ευρήματα από απολιθώματα Νεάντερταλ: χαρακιές στα μπροστινά δόντια τους, πιθανότατα από εργαλεία που χρησιμοποιούσαν ενώ κρατούσαν αντικείμενα στο στόμα, έχουν κατεύθυνση από αριστερά προς τα δεξιά, ένδειξη δεξιοχειρίας.

Μια βιολογική βάση από την παιδική ηλικία

Παρόμοια ίχνη έχουν βρεθεί ακόμη και σε δόντια παιδιών ηλικίας 6 έως 8 ετών, γεγονός που υποδηλώνει ότι η προτίμηση χεριού εμφανίζεται νωρίς στην ανάπτυξη και έχει ισχυρή βιολογική βάση.

Η εξήγηση του φαινομένου συνδυάζει εξελικτικές πιέσεις, τη δομή του εγκεφάλου και πολύπλοκους γενετικούς μηχανισμούς, οι οποίοι δεν έχουν ακόμη πλήρως κατανοηθεί. Ωστόσο, είναι σαφές ότι η δεξιοχειρία αποτελεί βαθιά ριζωμένο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης.

Η προτίμηση του δεξιού χεριού δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα μιας μακράς εξελικτικής πορείας που ξεκινά δεκάδες εκατομμύρια χρόνια πριν. Μελέτες στην εξέλιξη των πρωτευόντων δείχνουν ότι ήδη από 30 εκατομμύρια χρόνια πριν άρχισαν σημαντικές αλλαγές στη δομή του εγκεφάλου, ιδιαίτερα στα συστήματα που συνδέουν τον μετωπιαίο λοβό με την παρεγκεφαλίδα. Αυτές οι αλλαγές ενισχύθηκαν περίπου 10 εκατομμύρια χρόνια πριν, οδηγώντας σε αυξανόμενη ασυμμετρία του εγκεφάλου, τη βάση της «κυρίαρχης πλευράς».

Οι 4 βασικές θεωρίες επικράτησης

Οι επιστήμονες προτείνουν τέσσερις βασικές εξηγήσεις για την επικράτηση της δεξιοχειρίας. Πρώτον, η χρήση εργαλείων απαιτεί ακρίβεια και διαχωρισμό ρόλων μεταξύ των δύο χεριών, κάτι που ευνόησε την εξειδίκευση.

Δεύτερον, η ανάπτυξη της γλώσσας, που εδράζεται κυρίως στο αριστερό ημισφαίριο (το οποίο ελέγχει τη δεξιά πλευρά του σώματος), ενίσχυσε τη δεξιοχειρία. Τρίτον, οι σύνθετες ανθρώπινες δραστηριότητες απαιτούν ιεραρχικό σχεδιασμό, στον οποίο υπερέχει επίσης το αριστερό ημισφαίριο.

Τέλος, η κοινωνική μάθηση και η μίμηση ενίσχυσαν την επικράτηση του δεξιού χεριού, καθώς η εκμάθηση είναι ευκολότερη όταν δάσκαλος και μαθητής χρησιμοποιούν το ίδιο χέρι.

Αριστερόχειρες και αμφιδέξιοι

Παρά την κυριαρχία των δεξιόχειρων, περίπου το 10% των ανθρώπων είναι αριστερόχειρες, ποσοστό που παραμένει σταθερό εδώ και χιλιάδες χρόνια. Αυτό εξηγείται πιθανώς από εξελικτικά πλεονεκτήματα σε ανταγωνιστικές καταστάσεις, όπου η σπανιότητα της αριστεροχειρίας δημιουργεί πλεονέκτημα.

Οι πραγματικά αμφιδέξιοι είναι εξαιρετικά σπάνιοι (περίπου 0,1%) και παρουσιάζουν πιο «ισορροπημένη» λειτουργία των δύο ημισφαιρίων. Ωστόσο, αυτή η μειωμένη εγκεφαλική εξειδίκευση δεν αποτελεί απαραίτητα πλεονέκτημα, καθώς η ασυμμετρία φαίνεται να συμβάλλει στην αποδοτικότερη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.

(Με πληροφορίες Forbes)