Βασσιλεία Ορφανού: Το παραδοσιακό επιχειρηματικό μοντέλο πέθανε

Ζει και εργάζεται μεταξύ Αθήνας, Βρυξελλών και Λουξεμβούργου. Δραστηριοποιείται στον στρατηγικό σχεδιασμό και την υλοποίηση έργων ψηφιακού μετασχηματισμού, επιτάχυνσης επιχειρηματικής ανάπτυξης, αναδιάρθρωσης επιχειρηματικών μοντέλων και αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ). Για την Ελλάδα του 2026 έχει μια καθαρή «διάγνωση»: «Η χώρα είναι ανταγωνιστική, αλλά η χρήση της ΤΝ παραμένει επιφανειακή –γίνεται για τα μάτια του κόσμου– και η αντίσταση τρώει τη μετάβαση από μέσα».

Η Βασσιλεία Ορφανού και η πορεία της

Η δρ. Βασσιλεία Ορφανού έχει διαπεραστικό βλέμμα και γρήγορο ρυθμό στον τρόπο που μιλάει. Βρεθήκαμε στο κέντρο της Αθήνας και η συζήτηση κινήθηκε γύρω από τα board rooms και την ηγεσία, μέχρι την Gen Z, τα social media και τα power trips των τεχνολογικών κολοσσών. Το ενδιαφέρον μου κίνησε αρχικά το newsletter της στο LinkedIn. Διευθύνει το Luxembourg's Diplomatic & Communications Institute, έναν οργανισμό-κόμβο διπλωματίας, διεθνών σχέσεων, επιχειρηματικότητας, marketing και επικοινωνίας. Η ίδια αυτοπροσδιορίζεται ως «επιχειρηματίας».

Η τεχνητή νοημοσύνη πριν το hype

Μπήκε στον χώρο της Τεχνητής Νοημοσύνης πριν από οκτώ χρόνια, «πολύ πριν από το hype της τελευταίας τριετίας», όπως λέει. Τότε η ΤΝ δεν ήταν καθημερινή κουβέντα: «Υπήρχε εδώ και χρόνια, απλώς δεν ήταν εκλαϊκευμένη», μέχρι που πλατφόρμες όπως το Chat GPT έφεραν την τεχνολογία στο ευρύ κοινό.

Το 2020, μέσα στο σοκ της πανδημίας, αποφάσισε να ιδρύσει τη δική της εταιρεία. «Τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς, όταν ξεκινούσαν οι καραντίνες, ήμασταν οκτώ μήνες αποκλεισμένοι στο Λουξεμβούργο». Η εταιρεία στήθηκε με ίδια κεφάλαια, χωρίς επενδυτική χρηματοδότηση, με αντικείμενο την αναδιάρθρωση επιχειρηματικών μοντέλων εταιρειών. Συνήθως εμπλέκεται σε εταιρείες σε στρατηγικό και λειτουργικό επίπεδο, συχνά σε ρόλο C-level. «Δεν με ενδιαφέρει να πάρω ποσοστά· με ενδιαφέρει να πετύχει η εταιρεία».

Από το καλοκαίρι του 2024 η δραστηριότητα της εταιρείας της επεκτάθηκε και στην Ελλάδα. Παρά το ότι συναντά πολλές επιχειρηματικές πρακτικές που θεωρεί «ξεπερασμένες», επέλεξε να επιστρέψει. Όταν τη ρωτάω γιατί πήρε αυτή την απόφαση, η απάντηση έρχεται σχεδόν αντανακλαστικά: «Με τράβηξε», εκφράζοντας παράλληλα την πεποίθηση ότι στην Ελλάδα, παρά τις παθογένειες, όταν υπάρχει εξαιρετική ποιότητα επιχειρηματιών, εμπιστοσύνη, φιλότιμο και συνεργασία, μπορούν να δημιουργηθούν ουσιώδη αποτελέσματα.

Η Ελλάδα και η χρήση της ΤΝ

Η εικόνα που έχει για την ελληνική επιχειρηματική πραγματικότητα είναι διπλή. Από τη μία πλευρά, βλέπει μια χώρα με δυνατότητες και ανταγωνιστικότητα από την άλλη, θεωρεί ότι η χρήση της ΤΝ παραμένει προβληματική και συχνά επιφανειακή. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η κουλτούρα των επιχειρήσεων. «Οι εταιρείες δεν επενδύουν αρκετά ούτε στα εργαλεία, ούτε στους ανθρώπους τους», ενώ ο φόβος ότι η ΤΝ θα αντικαταστήσει θέσεις εργασίας δημιουργεί ισχυρή αντίσταση μέσα στους οργανισμούς. «Δεν γίνεται σωστή χρήση της ΤΝ – η μετάβαση απαιτεί πραγματική εκπαίδευση των εργαζομένων».

Σε αρκετές περιπτώσεις, λέει, η υιοθέτηση της τεχνολογίας γίνεται κυρίως για λόγους εικόνας, «επιφανειακά, για τα μάτια του κόσμου». Πολλές εταιρείες θέλουν να εμφανίζονται ως best practice example, να ενισχύουν τη φήμη τους και να δείχνουν ότι συμμετέχουν στην τεχνολογική μετάβαση, χωρίς όμως να αλλάζουν ουσιαστικά τη λειτουργία ή την κουλτούρα τους. «Ο Έλληνας σκέφτεται βραχυπρόθεσμα» και σε μια εποχή που το επιχειρηματικό περιβάλλον αλλάζει ριζικά, αυτό είναι πρόβλημα. «Το παραδοσιακό μοντέλο έχει πεθάνει. Το νέο μοντέλο βασίζεται στην ΤΝ, στην κυβερνοασφάλεια και στη σωστή διαχείριση δεδομένων. Διαφορετικά, η αγορά θα σε πετάξει έξω».

Οι δεξιότητες και το στοίχημα

Η συζήτηση στρέφεται στους εργαζόμενους. «Πιστεύω στη διά βίου μάθηση, δεν είναι επιλογή αλλά προϋπόθεση επιβίωσης. Η επένδυση στους ανθρώπους πρέπει να ξεκινά από την πρώτη κιόλας συνέντευξη και να συνεχίζεται καθημερινά με retraining και reskilling, γιατί το ανθρώπινο δυναμικό είναι η πραγματική δύναμη και η πηγή ζωής κάθε εταιρείας». Ταυτόχρονα υπογραμμίζει ότι η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στις επιχειρήσεις. «Και οι εργαζόμενοι οφείλουν να κινηθούν ενεργά μέσα στη νέα πραγματικότητα. Η τεχνολογική μετάβαση είναι τόσο γρήγορη που δεν αφήνει περιθώρια στασιμότητας. Όταν ένας εργαζόμενος παραμένει δέκα χρόνια στην ίδια θέση χωρίς να εξελίσσεται, πίσω από αυτό, συχνά, κρύβονται ο φόβος, η έλλειψη αυτοπεποίθησης ή η αβεβαιότητα για το επόμενο βήμα. Υπάρχει αντίσταση, υπάρχει φόβος για την επόμενη μέρα». Πάντως στις νεότερες γενιές βλέπει ένα τελείως διαφορετικό μοτίβο. Η Generation Z κινείται πολύ πιο γρήγορα, χωρίς δισταγμούς και χωρίς την ανάγκη σταθερότητας που χαρακτήριζε τις προηγούμενες γενιές.

«Στην Generation Z δεν υπάρχει φίλτρο. Οι αλλαγές δουλειάς είναι συχνές, το λεγόμενο job hopping θεωρείται σχεδόν αυτονόητο και η σχέση με τον εργοδότη είναι πολύ πιο ρευστή».

Το βλέπει όλο και συχνότερα: μια σχέση εργασίας βραχυπρόθεσμη, ευκαιριακή και λιγότερο δεσμευτική. Τη ρωτάω αν διακρίνει διαφορές ανάμεσα στις γενιές. Χρησιμοποιεί μια λέξη που δεν την περιμένεις από αυτά τα περιβάλλοντα: «μπέσα». Λέει ότι οι παλαιότερες γενιές την είχαν, κάτι που η ίδια δεν διακρίνει στους νεότερους. «Θυμάμαι τον εαυτό μου να θέλω να τελειώσω το μεγαλύτερο μέρος του to-do list της ημέρας και ακόμη το ένα τρίτο από την επόμενη. Αν χρειαζόταν, έμενα μέχρι αργά».

Ηγεσία και τεχνολογική ισχύς

Το ζήτημα της ηγεσίας για κάθε οργανισμό είναι θεμελιώδες. Για εκείνη ένας καλός ηγέτης ξεκινά από κάτι απλό αλλά δύσκολο: «Ο leader πρέπει πρώτα να είναι ασφαλής από μόνος του. Ο κομπλεξισμός και ο ναρκισσισμός διαβρώνουν γρήγορα μια ομάδα. Ένας CEO που ζητά συνεχώς επιβεβαίωση ή που πιστεύει ότι η εξουσία του πηγάζει αποκλειστικά από το γεγονός ότι πληρώνει τους εργαζομένους του, δημιουργεί ένα περιβάλλον φόβου, όχι εμπιστοσύνης». Η ηγεσία λειτουργεί μόνο όταν υπάρχει αμοιβαίος σεβασμός. «Οι άνθρωποι μιας εταιρείας επιλέγουν να βρίσκονται εκεί. Γι’ αυτό και ο leader οφείλει να τους στηρίζει ακόμη και όταν κάνουν λάθη». Έχει βρεθεί σε board meetings όπου διευθύνοντες σύμβουλοι επέπλητταν συνεργάτες τους μπροστά σε ολόκληρη την ομάδα. «Ένας leader δεν μειώνει τα άτομα της ομάδας του μπροστά στους άλλους. Η κριτική πρέπει να γίνεται ιδιωτικά, όχι δημόσια».

Όταν η συζήτηση φτάνει στους τεχνολογικούς ηγέτες, η άποψή της για τον Ίλον Μασκ είναι σύνθετη: τον βλέπει ως μοναχικό ηγέτη που παίρνει μεγάλα ρίσκα – «το μυαλό του λειτουργεί σε άλλο επίπεδο». Εκφράζει, όμως, επιφύλαξη για την ισχύ που συγκεντρώνεται σε ελάχιστα χέρια. Στον κόσμο της τεχνολογίας ο πλούτος και η επιρροή δημιουργούν συχνά «power trip». Κι αυτό μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε κατάχρηση ισχύος και σε διάβρωση θεσμών και αξιών. «Οι ιδρυτές και οι τεχνολογικοί ηγέτες έχουν συχνά τεράστια επιρροή, αλλά η εξουσία χωρίς αυτοπεριορισμό μπορεί εύκολα να ξεφύγει».

Ηθική και θεσμικά αντίβαρα

Η συζήτηση φτάνει στην πολιτική διάσταση της τεχνολογικής ισχύος. Η εικόνα των μεγάλων επιχειρηματιών της τεχνολογίας γύρω από το ίδιο τραπέζι με τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο, δείχνει ακριβώς αυτή τη νέα πραγματικότητα. «Η σχέση πολιτικής εξουσίας και τεχνολογικών κολοσσών είναι ένα πεδίο που απαιτεί ακόμη μεγαλύτερη εγρήγορση και θεσμικά αντίβαρα. Πρέπει να υπάρχει πάντα μια εξισορρόπηση δύναμης. Διαφορετικά, ο κίνδυνος είναι η ισχύς να μετατραπεί σε κάτι ανεξέλεγκτο. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ελέγχουν μόνο επιχειρήσεις. Ελέγχουν την ΤΝ, τα social media, την πληροφορία, την οικονομία». Και τελικά ελέγχουν κάτι ακόμη πιο κρίσιμο: τον αλγόριθμο, τον τρόπο με τον οποίο η πληροφορία φτάνει στον πολίτη, το πώς την αντιλαμβάνεται και πώς τελικά τη χρησιμοποιεί.

Σε αυτό το περιβάλλον, ο πλούτος μαζεύεται σε συγκεκριμένα κεφάλαια και σε συγκεκριμένα funds. «Πίσω από τους μεγάλους επιχειρηματίες βρίσκονται συχνά τεράστια επενδυτικά κεφάλαια, τα οποία διαμορφώνουν ένα παγκόσμιο δίκτυο συμφερόντων. Οι μεγάλες εταιρείες εξαγοράζουν μικρότερες, η αγορά συγκεντρώνεται. Ακόμη και εταιρείες που παλαιότερα λειτουργούσαν ανταγωνιστικά αρχίζουν να κινούνται γύρω από τα ίδια κέντρα κεφαλαίου». Απέναντι σε αυτή τη δυναμική, μιλά για την ανάγκη ενός διαφορετικού αντίβαρου: «Θα ήθελα να υπάρχει και ένας Δαλάι Λάμα στο δωμάτιο», λέει χαμογελώντας, εννοώντας μια ηγεσία που να φέρνει και μια ηθική διάσταση στη συζήτηση.

Τα soft skills στην εποχή της ΤΝ

Τη ρωτάω τι θα συμβούλευε έναν νέο άνθρωπο: «Να διαβάζει συνεχώς». Προτείνει σοβαρό διεθνή Τύπο –Economist, Financial Times, καλό Τύπο γενικά– και λιγότερο χρόνο στα social media. Παράλληλα, ενθαρρύνει τη συμμετοχή σε επαγγελματικές κοινότητες, την απόκτηση πιστοποιήσεων και τη συνεχή προσωπική εκπαίδευση.

Ωστόσο, για εκείνη το κλειδί δεν βρίσκεται μόνο στις τεχνικές γνώσεις, αλλά κυρίως στις ανθρώπινες δεξιότητες. «Τα soft skills θα διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο. Η επικοινωνία, η αυτογνωσία, η αυθεντική προσωπική παρουσία και η ικανότητα συνεργασίας είναι δεξιότητες που δύσκολα θα αντικατασταθούν από την ΤΝ».