Άγνωστες Ηρωίδες: Μαίρη Άνινγκ, η συλλέκτρια του παρελθόντος

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Το κορίτσι του κεραυνού

Η Μαίρη Άνινγκ, μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες στην ιστορία της παλαιοντολογίας, γεννήθηκε στις 21 Μαΐου του 1799 στο Λάιμ Ρίτζις του Ντόρσετ, μια μικρή παραθαλάσσια κωμόπολη γνωστή για τα πλούσια απολιθώματα της Ιουρασικής Περιόδου στους γκρεμούς της — μια εποχή, δηλαδή, που η επιστήμη της βρισκόταν ακόμη στα σπάργανα.

Προερχόμενη από μια ιδιαιτέρως φτωχή οικογένεια —η παιδική θνησιμότητα ήταν αδιανόητα υψηλή εκείνο τον καιρό, και η Μαίρη είδε οχτώ από τα εννέα αδέλφια της να πεθαίνουν από την αρρώστια, τις αντιξοότητες και τις συχνές πλημμύρες σε πολύ μικρές ηλικίες—, έμαθε την τέχνη της συλλογής απολιθωμάτων από τον πατέρα της, Ρίτσαρντ, που συμπλήρωνε το γλίσχρο εισόδημά του σαν μαραγκός, ξεκολλώντας από τους γεμάτους θανάσιμες παγίδες παραθαλάσσιους γκρεμούς της περιοχής τα λεγόμενα «παράξενα» —κυρίως αμμωνίτες και βελεμνίτες— και πουλώντας τα για πενταροδεκάρες στους τουρίστες, σαν σουβενίρ από την περιοχή.

Παρ’ όλα αυτά, εκεί ήταν που τους χτύπησε ένας κεραυνός: η φτελιά κάηκε, οι τρεις γυναίκες έμειναν στον τόπο, και η Μαίρη έπεσε χωρίς τις αισθήσεις της στις λάσπες

Προηγουμένως όμως, συνέβη κάτι που ενδεχομένως στάθηκε καθοριστικό για τη ζωή της. Ήταν μόλις ενάμισι έτους όταν η μικρή Μαίρη κατέφυγε κάτω από ένα δέντρο μαζί με τρεις γυναίκες για να προφυλαχθούν από τη βροχή. Παρ’ όλα αυτά, εκεί ήταν που τους χτύπησε ένας κεραυνός: η φτελιά κάηκε, οι τρεις γυναίκες έμειναν στον τόπο, και η Μαίρη έπεσε χωρίς τις αισθήσεις της στις λάσπες. Κάποιος τη μετέφερε σε ένα σπίτι και την έβαλε μέσα σε μια λεκάνη, πετώντας της ζεστό νερό από πάνω — και το μικρό κορίτσι πράγματι ανένηψε μετά από λίγο. Το γεγονός βαφτίστηκε σαν θαύμα από την τοπική κοινωνία, και οι μελετητές και οι βιογράφοι της λένε πως ίσως επηρέασε την αυτοπεποίθησή της αργότερα.

Η εκπαίδευσή της ήταν περιορισμένη: φοίτησε μόνο σε ένα κατηχητικό σχολείο, όπου έμαθε να διαβάζει και να γράφει. Η Μαίρη ενθουσιάστηκε με τα γράμματα και διάβαζε, και συχνά αντέγραφε, ό,τι κείμενο έπεφτε στα χέρια της. Η περιέργειά της ήταν ακόρεστη.

Ο ούτως ή άλλως άρρωστος πατέρας της —έπασχε από φυματίωση— σκοτώθηκε πέφτοντας από έναν γκρεμό στα 44 του χρόνια, σε μία από τις εξορμήσεις του για να συλλέξει «παράξενα». Η Μαίρη ήταν τότε μόλις 11 χρονών, αλλά ανέλαβε από την επόμενη κιόλας ημέρα την ευθύνη να κρατήσει όρθιο το σπίτι της, που ήταν βουτηγμένο στη φτώχεια και τα χρέη. Κι επειδή δεν ήξερε ούτε μπορούσε να κάνει κάτι άλλο, ξεκίνησε να ψάχνει και να συλλέγει απολιθώματα κι εκείνη, μαθαίνοντας την τέχνη και στον —μοναδικό επιζώντα— αδελφό της Τζόζεφ, που την περνούσε τρία χρόνια.

Οι δράκοι μέσα από τα βράχια

Το 1811, την επόμενη χρονιά δηλαδή, ο Τζόζεφ εντόπισε κάτι που έμοιαζε με κρανίο — αλλά τρομερά παράξενο, και πολύ μεγάλο: πάνω από ένα μέτρο σε μήκος. Έδειξε το εύρημά του στη Μαίρη, και εκείνη, σε ηλικία μόλις 12 ετών, δουλεύοντας προσεκτικά νυχθημερόν επί μήνες, ανέσυρε από το έδαφος τον πλήρη σκελετό ενός αρχέγονου πλάσματος που πολύ αργότερα θα ονομαζόταν ιχθυόσαυρος.

Στην πραγματικότητα, βέβαια, αυτό το εύρημα ήταν ο πρώτος πλήρης σκελετός ιχθυόσαυρου που αντίκρισε ποτέ ο άνθρωπος

Η Μαίρη πούλησε τον σκελετό για 23 λίρες —χρήματα ικανά να γεμίσουν τα ντουλάπια της οικογένειας για αρκετές εβδομάδες—, κι εκείνος, περνώντας από χέρι σε χέρι, έφτασε σε έναν Λονδρέζο συλλέκτη της εποχής, για να καταλήξει μια δεκαετία μετέπειτα στο Βρετανικό Μουσείο, με την ετικέτα «Απολιθωμένος Κροκόδειλος». Στην πραγματικότητα, βέβαια, αυτό το εύρημα ήταν ο πρώτος πλήρης σκελετός ιχθυόσαυρου που αντίκρισε ποτέ ο άνθρωπος. Είχε συνολικό μήκος 5,2 μέτρα, και οδήγησε στη θριαμβευτική αποκάλυψη του γένους Ichthyosaurus.

Το 1823, η Μαίρη ανέσυρε τον επίσης πρώτο πλήρη σκελετό ενός πλησιόσαυρου (Plesiosaurus dolichodeirus), που άλλαξε άρδην την κατανόησή μας για τα θαλάσσια ερπετά, και το 1828 τον πρώτο πλήρη εκτός Γερμανίας σκελετό ενός πτερόσαυρου (Dimorphodon macronyx). Και όλα αυτά, ανάμεσα σε ένα σωρό άλλες συνταρακτικές ανακαλύψεις που εκτόξευσαν την επιστήμη της παλαιοντολογίας συνολικά — με πρώτη την έρευνά της για τους κοπρόλιθους, που οι ειδικοί της εποχής δεν είχαν ιδέα τι ήταν. Αλλά το ανακάλυψε εκείνο το κορίτσι με τα τριμμένα ρούχα, που επί χρόνια τούς έλεγε χτυπώντας πεισματικά το πόδι της στο έδαφος πως δεν ήταν παρά απολιθωμένα περιττώματα δεινοσαύρων, και πως θα μπορούσαμε να τους αναλύσουμε, αν είχαμε τα κατάλληλα εργαλεία, για να δούμε τι έτρωγαν. Κι όταν μαθαίναμε τι έτρωγαν, συνέχιζε, θα ξέραμε πώς ζούσαν και πώς περνούσαν τις μέρες τους. Θα αποκτούσαμε μια μηχανή του χρόνου και θα ταξιδεύαμε στο απώτατο παρελθόν του πλανήτη.

Πράγμα που έγινε. Αλλά όχι τότε. Έπρεπε πρώτα να περάσει ένας ολόκληρος αιώνας.

Οι ανακαλύψεις της Άνινγκ δεν ήταν καθόλου «απλές» υποθέσεις. Για την ακρίβεια, ισοδυναμούσαν με επανάσταση — και όχι μόνο, ή όχι κυρίως, στους κόλπους της επιστήμης. Και αυτό, γιατί αμφισβητούσαν τις τότε επικρατούσες αντιλήψεις για τη σταθερότητα των ειδών και τη δημιουργία του κόσμου.

Η ιδέα ότι ορισμένα πλάσματα θα μπορούσαν να έχουν εξαφανιστεί θεωρούνταν αιρετική, καθώς κάτι τέτοιο θα υπονοούσε ότι η θεϊκή δημιουργία ήταν ατελής, ή ότι ο Δημιουργός είχε επιτρέψει σε μέλη της «αλυσίδας των όντων» να χαθούν

Οι σκελετοί του ιχθυόσαυρου και του πλησιόσαυρου, που έμοιαζαν με τερατώδεις συνδυασμούς ψαριών, ερπετών και πουλιών, δεν ταίριαζαν σε καμία γνωστή κατηγορία ζωντανών οργανισμών. Για τους πιστούς της εποχής, η ύπαρξη αυτών των «προκατακλυσμιαίων» όντων που δεν υπήρχαν πια στη φύση κλόνιζε το δόγμα της Θείας πρόνοιας. Η κυρίαρχη θρησκευτική πεποίθηση στις αρχές του 19ου αιώνα βασιζόταν στη βιβλική εκδοχή της Δημιουργίας, σύμφωνα με την οποία ο Θεός είχε πλάσει έναν τέλειο και αμετάβλητο κόσμο. Η ιδέα ότι ορισμένα πλάσματα θα μπορούσαν να έχουν εξαφανιστεί θεωρούνταν αιρετική, καθώς κάτι τέτοιο θα υπονοούσε ότι η θεϊκή δημιουργία ήταν ατελής, ή ότι ο Δημιουργός είχε επιτρέψει σε μέλη της «αλυσίδας των όντων» να χαθούν. Αν ο Θεός είχε δημιουργήσει αυτά τα πλάσματα μόνο και μόνο για να τα αφήσει να εκλείψουν, τότε η σταθερότητα του κόσμου αμφισβητούνταν ριζικά. Η Άνινγκ, μέσα από την καθημερινή της τριβή με τα απολιθώματα, προσέφερε τα υλικά τεκμήρια που ανάγκασαν τους θεολόγους και τους φυσιοδίφες να αναθεωρήσουν την ηλικία της Γης και τη διαδικασία της εξέλιξης, πολύ πριν από τη δημοσίευση της «Καταγωγής των Ειδών» του Δαρβίνου («On the Origin of Species», 1859).

Οι ανακαλύψεις εκείνης της φτωχής, ρακένδυτης κοπέλας δεν ήταν απλώς επιστημονικά γεγονότα, αλλά υπαρξιακές απειλές για μια κοινωνία που πίστευε ότι το παρελθόν της Γης περιοριζόταν σε λίγες χιλιάδες χρόνια. Η Άνινγκ, μια γυναίκα με βαθιά θρησκευτικό υπόβαθρο, ως μέλος της κοινότητας των Κονγκρεγκασιοναλιστών (ένα πουριτανικό προτεσταντικό κίνημα που αναπτύχθηκε κυρίως στην Αγγλία και την Αμερική, επιδιώκοντας τον πλήρη διαχωρισμό από την Αγγλικανική Εκκλησία), βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της κρίσης, καθώς τα ίδια της τα χέρια έφερναν στο φως αποδείξεις για έναν κόσμο ασύλληπτα παλαιότερο, και πολύ, μα πολύ πιο ξένο από αυτόν που περιέγραφαν οι Γραφές.

Οι άλλες γυναίκες

«Οι άντρες», έλεγε η Μαίρη, «ρουφάνε τον εγκέφαλό μου»

Παρά τις ανακαλύψεις της, η Μαίρη αποκλείστηκε από την επιστημονική κοινότητα λόγω του φύλου και της κοινωνικής της τάξης: η Γεωλογική Εταιρεία του Λονδίνου δεν δεχόταν γυναίκες. Πουλούσε τα ευρήματά της σε επιστήμονες που έχτιζαν την καριέρα τους πάνω στις ανακαλύψεις της — παρά ταύτα, εκείνοι την αντάμειβαν με πενταροδεκάρες, και έτσι δεν μπόρεσε στιγμή να ξεφύγει από τη φτώχεια. Πολλοί μάλιστα έρχονταν μέχρι τα βράχια της για να τη συμβουλευτούν, καθώς δεν υπήρχε άλλος σε ολόκληρο το Νησί που να γνώριζε περισσότερα από εκείνη. Και πάλι, την ξεχνούσαν την επομένη. «Οι άντρες», έλεγε η Μαίρη, «ρουφάνε τον εγκέφαλό μου». Ως εκ τούτου, διατηρούσε φιλίες μόνο με γυναίκες. Δύο από αυτές, μάλιστα, ιδιαιτέρως διάσημες.

Η πρώτη ήταν η Σαρλότ Μάρτσισον (Charlotte Murchison, 1788-1869), Βρετανίδα γεωλόγος και σημαντική μορφή στην επιστημονική κοινότητα του 19ου αιώνα. Αν και το έργο της συχνά επισκιάστηκε από τη φήμη του συζύγου της, του Sir Roderick Impey Murchison, η Μάρτσισον διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της καριέρας του και της γεωλογικής επιστήμης γενικότερα. Ήταν εκείνη που τον ενθάρρυνε να εγκαταλείψει τη στρατιωτική ζωή και το… κυνήγι της αλεπούς για να αφοσιωθεί στην επιστήμη, ενώ τον συνόδευε σε όλες τις αποστολές του στην Ευρώπη. Ως εξαιρετική εικονογράφος που ήταν, φιλοτέχνησε λεπτομερή γεωλογικά σκίτσα και τοπία, που αποδείχθηκαν ζωτικής σημασίας για τις δημοσιεύσεις του συζύγου της, όπως στο μνημειώδες έργο «The Silurian System» (1839). Παράλληλα, ήταν δεινή συλλέκτρια απολιθωμάτων, ενώ υπήρξε και πρωτοπόρος στον αγώνα για την πρόσβαση των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η ζωή, η προσφορά της, και η σχέση της με την Άνινγκ αναδεικνύονται στο ωραίο φιλμ «Ammonite» (σκηνοθεσία Francis Lee, 2020).

Η δεύτερη ήταν η Ελίζαμπεθ Φίλποτ (Elizabeth Philpot, 1779-1857), Βρετανίδα παλαιοντολόγος και συλλέκτρια απολιθωμάτων, που έγινε γνωστή για το έργο της στο Λάιμ Ρίτζις του Ντόρσετ. Παρά την ταξική διαφορά τους, διατήρησε στενή φιλία και συνεργασία με τη Μαίρη Άνινγκ, με την οποία αναζητούσαν μαζί ευρήματα στις απόκρημνες ακτές. Η Φίλποτ ειδικευόταν κυρίως στα απολιθωμένα ψάρια, διαθέτοντας μια από τις πιο σημαντικές συλλογές της εποχής της, την οποία συμβουλεύονταν κορυφαίοι επιστήμονες. Η συνεισφορά της ήταν καθοριστική για την κατανόηση της προϊστορικής ζωής.

Η Σεβαλιέ δίνει έμφαση στην ικανότητα της Anning να «βλέπει» απολιθώματα εκεί που άλλοι έβλεπαν μόνο πέτρες. Ουσιαστικά, ήταν κάτι σαν «whisperer»

Η στενή σχέση των δύο γυναικών διερευνάται στο ιστορικό μυθιστόρημα της καλής συγγραφέως Τρέισι Σεβαλιέ (Tracy Chevalier), με τίτλο «Remarkable Creatures» (2009). Η Σεβαλιέ δίνει έμφαση στην ικανότητα της Anning να «βλέπει» απολιθώματα εκεί που άλλοι έβλεπαν μόνο πέτρες. Ουσιαστικά, ήταν κάτι σαν «whisperer». Η Άνινγκ είχε πράγματι, λένε όλοι οι βιογράφοι της, μια ενστικτώδη και βαθιά γνώση του πεδίου, που πήγαζε τόσο από μέσα της, όσο και από την καθημερινή επαφή και τριβή της με τους βράχους. Στο μυθιστόρημα αποτυπώνεται επίσης η κατάφωρη αδικία που υπέστη —καλύτερα: που υφίστατο όλη της τη ζωή—, καθώς οι άντρες παλαιοντολόγοι οικειοποιούνταν τις ανακαλύψεις της χωρίς ποτέ να της δίνουν τα εύσημα, θεωρώντας πιο επωφελές για τους ίδιους να τη βλέπουν σαν απλή προμηθεύτρια δειγμάτων. Παρουσιάζεται σαν μια προσωπικότητα μοναχική, πεισματάρα και αφοσιωμένη στο έργο της, που συχνά ερχόταν σε σύγκρουση με τις κοινωνικές συμβάσεις για το πώς όφειλε να συμπεριφέρεται μια γυναίκα τον 19ο αιώνα. Το βιβλίο αναδεικνύει την Anning σαν μια γυναίκα που, παρά τις κοινωνικές και ταξικές δυσκολίες, κατάφερε να αλλάξει την επιστημονική σκέψη της εποχής της, αλλά και να ενσαρκώσει μία πρώιμη μορφή φεμινισμού.

Παρ’ όλα αυτά, η ζωή της δεν άλλαξε, ποτέ. Κάθε μέρα έκανε την ίδια δουλειά, διακινδυνεύοντας διαρκώς τη ζωή της στα βράχια. Ήξερε πως αυτό που είχε πάθει ο πατέρας της μπορούσε να συμβεί ανά πάσα στιγμή και στην ίδια. Μάλιστα, το 1833 κόντεψε πράγματι να σκοτωθεί σε μία κατολίσθηση, που δυστυχώς πήρε μαζί της τον αγαπημένο της σκύλο, τον Τρέι, αχώριστο σύντροφό της στις ανασκαφές. Τον έκλαψε πολύ.

Η Γεωλογική Εταιρεία του Λονδίνου, μολονότι εκείνη την εποχή ήταν άβατο για τις γυναίκες, την έκανε επίτιμο μέλος της, και έγιναν κάποιες προσπάθειες να της εξασφαλιστεί μία σύνταξη

Το 1846 διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού. Αμέσως, όλα άλλαξαν ως εκ θαύματος. Η Γεωλογική Εταιρεία του Λονδίνου, μολονότι εκείνη την εποχή ήταν άβατο για τις γυναίκες, την έκανε επίτιμο μέλος της, και έγιναν κάποιες προσπάθειες να της εξασφαλιστεί μία σύνταξη. Αλλά ήταν πια πολύ αργά. Η Μαίρη Άνινγκ πέθανε στις 9 Μαρτίου 1847. Και η Γεωλογική Εταιρεία διοργάνωσε βέβαια μία λαμπρή τελετή για τη μνήμη της.

…by the seashore

Πολλά-πολλά χρόνια μετά τον θάνατό της, η Άνινγκ έλαβε την αναγνώριση που της έπρεπε. Αναγνωρίστηκε ως πρωτοπόρος και εξέχουσα αυθεντία στη συλλογή και κατηγοριοποίηση απολιθωμάτων («Η μεγαλύτερη συλλέκτρια που γνώρισε ποτέ ο κόσμος»), διάφορα είδη ονομάστηκαν προς τιμήν της (Anningasaura, Ichthyosaurus anningae κ.ά.), το 2010 η Βρετανική Βασιλική Εταιρεία την αποτίμησε ως μία από τις δέκα Βρετανίδες με τη μεγαλύτερη επίδραση στην προώθηση των επιστημών, νομίσματα κόπηκαν με την προτομή της, γραμματόσημα κυκλοφόρησαν με την εικόνα της, το Jurassic Coast, το πεδίο ερεύνης της, χαρακτηρίστηκε παγκόσμιο μνημείο τής UNESCO, και ένα σωρό βιβλία (fiction και non-fiction) γράφτηκαν για τη ζωή και το έργο της.

Όμως δύο τιμές ξεχωρίζουν περισσότερο για εμάς. Η μία, είναι το άγαλμά της που αποκαλύφθηκε το 2022 στο χωριό της, το Λάιμ Ρίτζις. Εκεί, που περπατάει αγέρωχη με τον σκυλάκο της. Και η άλλη, πως όλα τα παιδιά στην Αγγλία προσπαθούν πολλά-πολλά χρόνια τώρα να πουν τον γλωσσοδέτη που γεννήθηκε από τη ζωή και την πελώρια προσφορά της Μαίρης Άνινγκ:

«She sells seashells by the seashore».

* * *

Η Mary Anning (1799-1847) έζησε μια συγκλονιστική ζωή — και το ήξερε. Έσκαψε μέσα στα θεμέλια του Χρόνου και ανέσυρε ένα σημαντικό κομμάτι από τη συναρπαστική ιστορία του πλανήτη. Όμως, ταυτόχρονα, έζησε μια ζωή γεμάτη αδιανόητες υλικές στερήσεις· και μια ζωή στο σκληρό, μοναχικό περιθώριο της ανδροκρατούμενης επιστημονικής κοινότητας. Ήταν παραγκωνισμένη, φτωχή, παραπεταμένη. Η δουλειά της δεν αναγνωρίστηκε ποτέ επίσημα, λόγω του φύλου της και της κοινωνικής της τάξης. Ωστόσο, και σε πείσμα των καιρών και του περιβάλλοντός της, η Μαίρη άντεξε — και με το παραπάνω: το δικό της αποτύπωμα στα κοιτάσματα της σύγχρονης ιστορίας είναι κατάγερο, και θα παραμείνει στους αιώνες.