Roblox: Το αόρατο πρόσωπο στο φετινό γιορτινό τραπέζι

Παρατηρώ τα παιδιά στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι και προσπαθώ να θυμηθώ όχι αν είχαμε κι εμείς, όταν ήμασταν μικροί, διάσπαση προσοχής και άλλες παρεμφερείς νευροαναπτυξιακές διαταραχές ή αν απλώς δεν ξέραμε πώς να τις ονομάσουμε. Η παιδοψυχολογία έχει προχωρήσει, αναγνωρίζει νωρίτερα μοτίβα συμπεριφοράς, σύνδρομα και ανάγκες που παλαιότερα περνούσαν απαρατήρητα. Και καλώς το κάνει.

Θυμάμαι όμως και κάτι άλλο, εξίσου καθαρά. Ότι βαριόμασταν αφόρητα τη συζήτηση των μεγάλων. Ότι παίζαμε κυνηγητό γύρω από το τραπέζι, ενοχλούσαμε τους ενήλικες, κρυβόμασταν πίσω από τις πολυθρόνες, κάτω από τραπέζια, σε απίθανα σημεία του σπιτιού. Παίζαμε κρυφτό μέχρι εξάντλησης. Παίρναμε τα ποδήλατα και αλωνίζαμε χωριά και γειτονιές, ακόμη και σε αστικά κέντρα. Λέγαμε ότι «είμαστε στην αυλή» και εξαφανιζόμασταν για ώρες. Ήμασταν ανήσυχοι, θορυβώδεις, συχνά ενοχλητικοί, αλλά σωματικά και κοινωνικά παρόντες.

Σήμερα, τα παιδιά δεν φεύγουν από το δωμάτιο. Αλλά δεν είναι και «παρόντα». Κάθονται ήσυχα μπροστά σε ένα tablet. Δεν τσακώνονται, δεν βαριούνται φανερά, δεν διακόπτουν τη συζήτηση των μεγάλων. Επικοινωνούν, παίζουν και συνδέονται σε ένα ψηφιακό περιβάλλον, σε έναν ψηφιακό πλανήτη που λέγεται Roblox.

Πλησίασα ένα από τα παιδιά του τραπεζιού και ζήτησα να μου επιτρέψει να δω τι παιχνίδι είναι αυτό. Αυτό που αντίκρισα δεν έμοιαζε με τα παιχνίδια που θυμόμουν. Στη δική μου εποχή παίζαμε Bubble Bobble. Ταξιδεύαμε σε δεκάδες πίστες, φυσώντας φούσκες, αποφεύγοντας αντιπάλους, συλλέγοντας αντικείμενα και φαγώσιμα. Παιχνίδια με αρχή, μέση και τέλος. Αθώες ψυχούλες της δεκαετίας του ’80 και του ’90.

Το Roblox ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό. Ένας ανοιχτός κόσμος. Avatars, συνομιλίες, αποστολές, εσωτερικό νόμισμα, συνεχής εναλλαγή εμπειριών. Ένα περιβάλλον σχεδιασμένο όχι απλώς για να παίζεις, αλλά για να μένεις. Αν ένα δεκάχρονο μπορεί να περιηγείται με τόση ευκολία σε έναν τόσο σύνθετο κόσμο, γιατί δεν του δίνουμε και τα κλειδιά του αυτοκινήτου να μας γυρίσει σπίτι τώρα που ήπιαμε ένα ποτήρι παραπάνω; Το θέμα δεν σηκώνει παραπάνω αστείο και ανησυχεί ιδιαίτερα τους γονείς.

Η αναπτυξιακή ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες δείχνουν ότι ο παιδικός εγκέφαλος, με ανώριμο ακόμη τον προμετωπιαίο φλοιό που σχετίζεται με τον αυτοέλεγχο και τη ρύθμιση της προσοχής, είναι ιδιαίτερα ευάλωτος σε μηχανισμούς μεταβλητής επιβράβευσης. Πλατφόρμες όπως το Roblox λειτουργούν ακριβώς έτσι. Ποτέ δεν ξέρεις ποια εμπειρία θα ακολουθήσει, ποια ανταμοιβή θα έρθει μετά. Αυτό κρατά την προσοχή σε διαρκή εγρήγορση και κάνει τη διακοπή δύσκολη.

Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς «πολλή ώρα μπροστά στην οθόνη». Είναι εκνευρισμός όταν το παιχνίδι διακόπτεται, δυσκολία αποσύνδεσης, σταδιακή υποχώρηση άλλων δραστηριοτήτων που απαιτούν σωματική παρουσία, φαντασία και κοινωνική τριβή εκτός οθόνης. Έχω δει βίντεο παιδιών που καταστρέφουν τα έπιπλα του σπιτιού από στερητικό σύνδρομο. Να ασκούν βία στους γονείς τους, μέχρι και να αυτοτραυματίζονται.

Το ζήτημα όμως δεν περιορίζεται στον εθισμό.

Έρευνα που παρουσίασε ο Guardian μιλά ανοιχτά για «βαθιά ανησυχητικούς κινδύνους» για τα παιδιά στο Roblox. Ερευνητές δημιούργησαν λογαριασμούς ηλικίας από 5 έως 40 ετών και κατέγραψαν πώς λειτουργεί στην πράξη η ασφάλεια της πλατφόρμας. Διαπίστωσαν ότι παιδιά πολύ μικρής ηλικίας μπορούσαν να επικοινωνούν με ενήλικες χωρίς ουσιαστική επαλήθευση ηλικίας, να εκτεθούν σε σεξουαλικά υπονοούμενο περιεχόμενο και να δεχτούν έμμεσες απόπειρες μεταφοράς της επικοινωνίας εκτός πλατφόρμας, ένα γνωστό μοτίβο διαδικτυακού grooming.

Παρά τα εργαλεία γονικού ελέγχου και τις διαβεβαιώσεις της εταιρείας για αυστηρότερα φίλτρα, οι ερευνητές καταλήγουν ότι πολλά από αυτά παρακάμπτονται εύκολα. Όχι από κακή πρόθεση των γονιών, αλλά λόγω της ίδιας της δομής της πλατφόρμας. Τεράστιος όγκος περιεχομένου χρηστών, συνεχής ροή αλληλεπίδρασης και ανεπαρκής εποπτεία σε πραγματικό χρόνο.

Φαίνεται πως το Roblox δεν είναι απλώς παιχνίδι. Είναι κοινωνικό δίκτυο, σαν το γεροντικό Facebook. Διαθέτει ψηφιακή αγορά και είναι χώρος αλληλεπίδρασης αγνώστων, μόνο που αντί να μαλώνουν πότε για τον Καποδίστρια και πότε για την Ακρόπολη, παίζουν δημιουργικά παιχνίδια.

Έβαλα στοίχημα με τον εαυτό μου να αποσπάσω την προσοχή του εντεκάχρονου γιου ενός παλιού συμμαθητή μου, ο οποίος όχι μόνο δεν σήκωσε κεφάλι από το παιχνίδι όσο διαρκούσε το τραπέζι, αλλά κατάφερνε να κινείται στον χώρο με το tablet στα χέρια ως ανατομική του συνέχεια.

Του είπα ότι άνοιξε φυσική τράπεζα Robux στην Πόντου, δίπλα στον νέο σταθμό μετρό της Καλαμαριάς. Το Robux είναι το νόμισμα στον κόσμο του Roblox. Φρόντισα και γκούγκλαρα, εννοείται, λίγα στοιχεία για αυτόν τον «σατανά». Μου χάρισε ένα αστραπιαίο βλέμμα μεταξύ απορίας και αμφισβήτησης, αλλά μπορεί και απαξίωσης. Το σίγουρο είναι ότι κατάφερα να συνδεθώ βλεμματικά για ελάχιστο χρόνο μαζί του. Εγώ, το βαρετό πλάσμα από τον βαρετό κόσμο των ενηλίκων, που απέχει γαλαξίες από τον πλανήτη Roblox, γνώριζα το Robux.

Ο Alex Balfanz, απόφοιτος του Duke University το 2021, δημιούργησε ένα από τα πιο δημοφιλή παιχνίδια της Roblox, το Jailbreak, όταν ήταν ακόμη στο λύκειο. Η επιτυχία του παιχνιδιού ήταν τέτοια ώστε κέρδισε μέσα σε λίγους μόνο μήνες αρκετά χρήματα για να καλύψει πλήρως τα δίδακτρα των πανεπιστημιακών του σπουδών. Αυτός που έχω απέναντί μου δεν ξέρω καν αν θα μπει στη διαδικασία να φοιτήσει. Δεν ξέρω τι θα μείνει όρθιο και τι θα μπορούν να διδάξουν ιστορικά πανεπιστήμια όπως το Duke σε δεκαεπτάχρονους που φτιάχνουν επιχειρηματικά προϊόντα και υπηρεσίες στο διάλειμμα από το σχολείο.

Δεν είναι ότι μπήκε ένας νέος χρόνος. Μπήκε μια νέα εποχή. Και ίσως τα UFO στο τραπέζι να είμαστε εμείς, που δεν κρατάμε tablet και ξοδεύουμε οξυγόνο και φαιά ουσία για να εξηγούμε αυτόν τον κόσμο, ενώ τα ανήλικα στο τραπέζι έχουν ήδη ξεκινήσει να φτιάχνουν τον δικό τους.