Ρουάντα: Η χώρα των χιλίων λόφων και των χιλίων ιστοριών

Η Ρουάντα δεν είναι απλώς ένας τόπος, είναι μια εμπειρία. Από το Κιγκάλι, μια πόλη καθαρή, οργανωμένη και γεμάτη ζωή, που συχνά κατατάσσεται από οργανισμούς όπως η UN-Habitat ανάμεσα στις πιο καθαρές και καλοσχεδιασμένες πρωτεύουσες της Αφρικής, μέχρι τις πιο απομακρυσμένες κοινότητες όπου η καθημερινότητα γίνεται μάθημα επιβίωσης, η εκπαίδευση λειτουργεί σαν αόρατη γέφυρα που ενώνει ανθρώπους, γενιές και προοπτικές.

Το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας έχει περάσει από αλλεπάλληλα κύματα μεταρρυθμίσεων. Στο πλαίσιο του κρατικού προγράμματος  η κυβέρνηση επεκτείνει τη δωρεάν βασική εκπαίδευση στα δώδεκα χρόνια. Ωστόσο, όπως σημειώνουν τόσο το υπουργείο Παιδείας της Ρουάντα όσο και η UNESCO, οι προκλήσεις παραμένουν. Ελλιπείς υποδομές, ελλείψεις σε σχολικά υλικά και υπερπλήρεις τάξεις, ιδίως στις αγροτικές περιοχές.

Στο πεδίο αυτό, διεθνείς οργανώσεις με μακρόχρονη παρουσία στη χώρα έχουν συμβάλει στη βελτίωση της πρόσβασης στην εκπαίδευση. Ενδεικτικά, σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία της ActionAid Rwanda, μέσα σε δεκαετίες δράσης έχουν δημιουργηθεί ή ανακαινιστεί πάνω από 5.320 σχολικές αίθουσες, στηρίζοντας περισσότερους από 239.000 μαθητές σε πέντε περιφέρειες της Ρουάντα. Πρόκειται για έργο μεγάλης κλίμακας, που ενισχύει την εκπαιδευτική υποδομή με τρόπο συστηματικό και διαχρονικό.

Και όμως, πέρα από αριθμούς και προγράμματα, εκείνο που συναντά κανείς περισσότερο είναι η δίψα για μάθηση. Ένα τετράδιο που κρατιέται προσεκτικά, ένα χαμόγελο όταν ο δάσκαλος γράφει κάτι νέο στον πίνακα, μια αυλή γεμάτη παιχνίδι όταν χτυπά το κουδούνι. Η εκπαίδευση είναι ταυτόχρονα ελπίδα και επένδυση.

Η συμβολή της ActionAid στην εκπαιδευτική υποδομή της Ρουάντα

Με παρουσία στη Ρουάντα από το 1982, η ActionAid έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα στις τοπικές κοινότητες. Οι παρεμβάσεις της είναι πρακτικές, μετρήσιμες και άμεσα ορατές. Στο χωριό Muko, στην Musanze District, για παράδειγμα, το Annual Report 2022 καταγράφει την κατασκευή τριών νέων σχολικών αιθουσών και τουαλετών, έργο που υλοποιήθηκε σε συνεργασία με εθελοντές από το Ηνωμένο Βασίλειο. Παρεμβάσεις σαν αυτή μεταμορφώνουν σχολεία που κάποτε στεγάζονταν σε προσωρινές ή φθαρμένες κατασκευές. Σημαντικό μέρος των παρεμβάσεων αφορά τη συνεχή επιμόρφωση των δασκάλων.

Στη Ρουάντα, όπως επισημαίνουν και οι εθνικές εκπαιδευτικές στρατηγικές, ο δάσκαλος είναι συχνά κάτι περισσότερο από εκπαιδευτικός, είναι σύμβουλος, πρότυπο και υποστηρικτική φιγούρα. Μέσα από σεμινάρια, συνεργασίες με το Υπουργείο Παιδείας και επαγγελματικές εκπαιδεύσεις, ενισχύονται οι δεξιότητες των εκπαιδευτικών ακόμη και σε περιοχές με ελάχιστους πόρους.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα κορίτσια. Σύμφωνα με το Annual Report 2023 της ActionAid, περισσότερα από 2.100 κορίτσια έχουν ωφεληθεί από τη δημιουργία ειδικών girls rooms, ασφαλών χώρων μέσα στα σχολεία, ενώ περίπου 650 κορίτσια συμμετείχαν σε κατασκηνώσεις εκπαίδευσης και ενδυνάμωσης. Στη Ρουάντα, όπου, σύμφωνα με την UNICEF, η φοίτηση των κοριτσιών στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση παραμένει χαμηλότερη από εκείνη των αγοριών, τέτοιες δράσεις έχουν καθοριστική σημασία.

Παράλληλα, η Action Aid έχει συμβάλει στη δημιουργία χώρων δημιουργικής μάθησης, βιβλιοθηκών και μικρών εργαστηρίων που φέρνουν τα παιδιά σε επαφή με τη γνώση πέρα από το σχολικό βιβλίο, όπως προκύπτει από τα προγράμματα Child Sponsorship που υλοποιεί στη χώρα.

Τοποθεσίες και σκηνές από το Κιγκάλι μέχρι τις επαρχίες της Ρουάντα

Η δράση αυτή χαρτογραφείται σε συγκεκριμένους τόπους. Στη Nyanza, στο σχολείο Kavumu Catholique, το 2021 ολοκληρώθηκε ένα πλήρες Κέντρο Προσχολικής Ανάπτυξης (ECD) με τρεις αίθουσες, δύο δωμάτια ύπνου, παιδική χαρά και υποδομές υγιεινής, έργο που περιγράφεται αναλυτικά στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα ECD της ActionAid Rwanda.

Στο Muko της Musanze, παιδιά που μέχρι πρόσφατα στριμώχνονταν σε πρόχειρες αίθουσες μπαίνουν πλέον σε κτίρια με σταθερή στέγη, παράθυρα και θρανία για όλους. Το έργο αυτό, καταγεγραμμένο επίσης στο Annual Report 2022, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεταστροφής που βιώνουν πολλές κοινότητες.

Στον δήμο Nyaruguru, στη νότια Ρουάντα, έχει προκηρυχθεί η κατασκευή τριών αιθουσών προσχολικής αγωγής στο Δημοτικό Σχολείο Kirwa, καθώς και ενός νέου μπλοκ τουαλετών στο ECD Gakaranka, όπως προκύπτει από τις επίσημες τεχνικές ανακοινώσεις της οργάνωσης.

Όλες αυτές οι σκηνές υπενθυμίζουν ότι η εκπαίδευση δεν είναι μόνο βιβλία και θρανία. Είναι πρόσβαση, καθαριότητα και ασφάλεια. Ένα σχολείο που σε υποδέχεται χωρίς φόβο και χωρίς εμπόδια.

Παιδιά που μεγαλώνουν με όνειρα

Όσοι έχουν επισκεφθεί σχολεία που υποστηρίζονται από τέτοιες παρεμβάσεις μιλούν πρώτα για τα μάτια των παιδιών. Φωτεινά, πρόθυμα και γεμάτα όνειρα. Μιλούν για δασκάλους που χαμογελούν με πραγματική φροντίδα και μιλούν συχνά για το πώς η εκπαίδευση, όπως έχει επισημάνει η UNICEF στις εκθέσεις της για τη Ρουάντα, λειτουργεί ως γέφυρα προς το μέλλον για μια χώρα που έχει γνωρίσει μεγάλες δυσκολίες. Μιλούν και για τα συναισθήματα που συνοδεύουν αυτή την επαφή. Για τα βλέμματα των παιδιών όταν επιστρέφουν στην τάξη, για τη σοβαρότητα με την οποία μιλούν για το μέλλον τους, για τη χαρά και τη λύπη που εναλλάσσονται αυθόρμητα. Πολλά παιδιά λένε ότι θέλουν να μάθουν για να βοηθήσουν την οικογένειά τους ή απλώς για να μπορούν να διαβάζουν μόνα τους. Υπάρχει συγκίνηση στον τρόπο που τους αποχαιρετούν όταν φεύγουν, μια σιωπηλή αγωνία μήπως αυτή η επαφή χαθεί.

Υπάρχουν παιδιά που διαβάζουν ακόμη στο φως μιας λάμπας πετρελαίου, αλλά θέλουν να γίνουν γιατροί, δάσκαλοι, μηχανικοί. Υπάρχουν κορίτσια που κάποτε θα άφηναν το σχολείο στην εφηβεία, αλλά τώρα παραμένουν στις τάξεις χάρη σε στοχευμένες παρεμβάσεις. Υπάρχουν κοινότητες που, με την παρουσία ενός σχολείου ή ενός κέντρου προσχολικής αγωγής, αρχίζουν να οργανώνονται καλύτερα, να αποκτούν νέο ρυθμό και συλλογικό στόχο. Πέρα από τις υποδομές, οι παρεμβάσεις αυτές ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και τις προοπτικές των παιδιών.

Οι γονείς και η κοινότητα στο επίκεντρο

Καθώς κανένα σχολείο δεν μπορεί να σταθεί μόνο του, σημαντική έμφαση δίνεται και στην εκπαίδευση των γονέων, στη δημιουργία τοπικών επιτροπών και στη συμμετοχή της κοινότητας στον σχολικό σχεδιασμό. Μέσα από πρωτοβουλίες ενίσχυσης εισοδήματος, ανθεκτικής γεωργίας, γυναικείων συνεταιρισμών και υποτροφιών, οι οικογένειες αποκτούν μεγαλύτερη δυνατότητα να στηρίξουν τα παιδιά τους. Σύμφωνα με την UNESCO, η φοίτηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στη Ρουάντα παραμένει χαμηλότερη από την πρωτοβάθμια, γεγονός που καθιστά τέτοιου είδους στήριξη ακόμη πιο αναγκαία.

Οι δράσεις αυτές εντάσσονται στο ευρύτερο πλαίσιο των εθνικών εκπαιδευτικών πολιτικών και της διεθνούς αναπτυξιακής στήριξης. Η Ρουάντα είναι μια χώρα που προχωρά με επιμονή. Η εκπαίδευση δεν είναι απλώς ένας θεσμός, είναι η πιο ισχυρή υπόσχεση για ένα καλύτερο αύριο. Κάθε νέο σχολείο, κάθε εκπαιδευμένος δάσκαλος, κάθε κορίτσι που επιστρέφει στην τάξη, κάθε παιδί που γράφει για πρώτη φορά το όνομά του, είναι ένα μικρό βήμα προς ένα πιο φωτεινό μέλλον. Και κάπου ανάμεσα στους χιλιάδες λόφους της Ρουάντα, αν σταθείς για λίγο, μπορείς να το δεις. Παιδιά που τρέχουν στην αυλή, φωνές που γεμίζουν τους διαδρόμους, δάσκαλοι που επιμένουν, κοινότητες που στηρίζουν. Μια εικόνα που δεν ξεχνάς εύκολα και που θυμίζει πως όταν επενδύεις στη γνώση, επενδύεις στο μέλλον μιας ολόκληρης χώρας. Μια χώρα, όπου όσες και όσοι την έχουν επισκεφτεί ως εθελοντές, δίνουν την υπόσχεση ότι κάποια στιγμή θα επιστρέψουν. Τι πιο δυνατό μήνυμα αισιοδοξίας από αυτή την υπόσχεση.