Όσα φέρνει ο άνεμος: Η διαδρομή της τοξικής ρύπανσης από τη Γάζα στην Ελλάδα

Στον αιώνα μας οι πόλεμοι δεν είναι ποτέ μακριά μας, όσο και αν απέχουμε από τα πεδία των μαχών. Δεν είναι μόνο η εμβέλεια των πυραύλων που έχει τελειοποιηθεί για να καλύπτει τεράστιες αποστάσεις· είναι και άλλα πράγματα, εξίσου καταστροφικά, που ο κόσμος δεν έχει υποπτευθεί και τα οποία δεν συζητούνται καθόλου. Πράγματα απλά και πέραν πάσης υποψίας, όπως οι άνεμοι. Ναι, καλά διαβάσατε: οι άνεμοι. Γιατί οι συνεχείς βομβαρδισμοί στη γειτονιά μας, στον Λίβανο και στη Γάζα, οπλίζουν τους ανέμους με επικίνδυνα συστατικά που με τα χρόνια μπορεί να αποδειχθούν θανατηφόρα ακόμα και για μας που ζούμε εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Αρκεί να δούμε τι μας έχει μάθει η επιστήμη τα τελευταία σαράντα χρόνια.

Στη δεκαετία του 1980 στις ΗΠΑ είχε δημιουργηθεί ένα μεγάλο κρατικό πρόγραμμα, το Superfund, για τον καθαρισμό των περιοχών της χώρας με τη μεγαλύτερη χημική ρύπανση, με εκατοντάδες επιστήμονες και μηχανικούς, ερευνητικά κέντρα και συνεργασίες με εκατοντάδες τεχνικές ιδιωτικές εταιρείες. Σε αυτό το πρόγραμμα, στο οποίο είχα την τύχη να συμμετέχω από νωρίς, μας πήρε κάμποσο καιρό να διαπιστώσουμε ένα-δυο πράγματα όχι αμέσως εμφανή. Τοξικές πτητικές οργανικές ουσίες μεταφέρονταν με τα υπόγεια ύδατα χιλιόμετρα μακριά από την εστία της χημικής ρύπανσης, εξατμίζονταν, και από τους πόρους του εδάφους εισέρχονταν στις κατοικίες. Επίσης, βαριά έλαια, όπως τα πολυχλωριωμένα διφαινύλια, μεταφέρονταν με τον άνεμο από το έδαφος, όπου είχαν επιστρώσει σωματίδια σκόνης, σε απόσταση δεκάδων χιλιομέτρων, από τις άκρα των ΗΠΑ στο μέσον της, και επικάθονταν στις όχθες και τον βυθό των Μεγάλων Λιμνών στα βορειοανατολικά. Το φαινόμενο είναι γνωστό ως «Ατμοσφαιρική Εναπόθεση» (“Atmospheric Deposition”), έχει μελετηθεί εντατικά, και αποτελεί καίρια περιβαλλοντική ανησυχία και μέλημα όσων κυβερνήσεων νοιάζονται για την και δημόσια υγεία των χωρών τους.

Για παράδειγμα, στη Νότιο Κορέα ανησυχούν και μελετούν επί χρόνια τη χημική ρύπανση του αέρα, του εδάφους, και των υδάτων τής χώρας που προκαλούν οι εκπομπές χημικών ουσιών στον αέρα από τις βιομηχανίες της μακρινής Κίνας. Αυτές τις ουσίες τις μεταφέρουν οι άνεμοι πάνω από την Κίτρινη Θάλασσα σε αποστάσεις που ξεπερνούν τα 800 χιλιόμετρα. Επίσης, στη Βαλτική Θάλασσα, έχουν παρατηρηθεί υψηλές ποσότητες τοξικών χημικών ουσιών με επιπτώσεις στη δημόσια υγεία χωρών όπως η Φινλανδία και η Σουηδία. Έχει αποδειχθεί ότι ένα μεγάλο ποσοστό αυτών των ουσιών έχουν μεταφερθεί από τους ανέμους σε μεγάλες αποστάσεις, έχουν εναποτεθεί στην επιφάνεια της θάλασσας και βαθμηδόν έχουν κατακαθίσει στον βυθό. Εκεί αναμειγνύονται με την τροφή των ψαριών και φτάνουν, μέσω της διατροφής, στον ανθρώπινο πληθυσμό προκαλώντας με τον καιρό σοβαρά προβλήματα υγείας. Σε μελέτες της τελευταίας εικοσαετίας, έχει υπολογισθεί ότι το 69% του καδμίου, το 84% του μολύβδου, το 79% του υδραργύρου και το 60% των εξαιρετικά τοξικών διοξινών, προέρχονται από πηγές μακριά από τη Βαλτική. Τέλος, οι άνεμοι έχουν εναποθέσει το 15% του καδμίου, το 25% του υδραργύρου και το 50% του μολύβδου που βρίσκεται στον βυθό της Βαλτικής. Για να πάρουμε μια εικόνα της δυνατότητας του αέρα να μεταφέρει ελαφρά σωματίδια σε πολύ μεγάλες αποστάσεις: τον Φεβρουάριο του 2021 στη Νότια Φινλανδία, οι επιστήμονες παρατήρησαν, συγκέντρωσαν και μελέτησαν ποσότητες αφρικανικής σκόνης που είχε μεταφερθεί από τους ανέμους 5,000 χιλιόμετρα και είχε εναποτεθεί στα χιόνια.

Τα τρία τελευταία χρόνια, το Ισραήλ βομβαρδίζει τις πέριξ περιοχές προκαλώντας εκπομπές εκατοντάδων, αν όχι, χιλιάδων χημικών ουσιών, στον αέρα. Όλοι έχουμε δει τις πανύψηλες, κατάμαυρες στήλες καπνού που μαυρίζουν την ατμόσφαιρα της Γάζας και του Λιβάνου. Λόγω της συχνότητάς τους, αυτοί οι καπνοί των βομβαρδισμών μοιάζουν με εκπομπές βιομηχανικών καμίνων. Το μείγμα όμως των τοξικών ουσιών που εξαπολύουν στον αέρα είναι απείρως πιο επικίνδυνο: ενώ μια χημική βιομηχανία εκπέμπει έναν μικρό αριθμό ουσιών που είναι γνωστές και που οι εκπομπές τους ελέγχονται αναλόγως, τα τοξικά χημικά που εισέρχονται στην ατμόσφαιρα από τους βομβαρδισμούς φτάνουν τις εκατοντάδες και είναι πάσης φύσεως. Διότι, πέραν των χημικών που αποτελούν μέρος της κάθε βόμβας, η κονιορτοποίηση και η καύση ποικίλων υλικών από τα κτίρια που είναι οι στόχοι των βομβαρδισμών εξαπολύουν στην ατμόσφαιρα τα πιο τοξικά βαρέα μέταλλα και εκατοντάδες τοξικές οργανικές ουσίες.

Αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη στην Ελλάδα: η κάθε βόμβα που πέφτει από τα ισραηλινά αεροσκάφη κονιορτοποιεί τα κτίρια και καίει ό,τι περιέχουν, πληθώρα από τοξικές χημικές ουσίες εκτινάσσονται στον αέρα και βαθμηδόν επιστρώνονται στα σωματίδια της σκόνης που αιωρούνται. Αυτά τα σωματίδια ταξιδεύουν με τους ανέμους και, όπως είπα, ανάλογα με το βάρος τους, μπορεί να πέσουν και να εναποτεθούν στη στεριά ή στη θάλασσα. Με την πάροδο του χρόνου οι ποσότητες των τοξικών ουσιών στο χώμα και στη θάλασσα αυξάνονται: στη θάλασσα αναμειγνύονται με την τροφή των ψαριών ενώ στη στεριά, σε περιοχές καλλιέργειας, τις απορροφούν τα φυτά μέσω των ριζών τους. Μέσω της διατροφικής αλυσίδας περνούν και συσσωρεύονται στο ανθρώπινο σώμα με οδυνηρές συνέπειες μακροχρόνια. Πολυετείς μελέτες στη Σουηδία και στη Φινλανδία έχουν αποδείξει την ύπαρξη ουσιών, όπως οι διοξίνες (αποτέλεσμα της ατελούς καύσης —όπως κατά τους βομβαρδισμούς— χιλιάδων οργανικών ουσιών) και τα έλαια τα γνωστά ως PCBs, στο μητρικό γάλα επηρεάζοντας την υγεία των παιδιών. Μια άλλη μελέτη το 2024 στο Ισραήλ έδειξε ότι στον Κόλπο της Χάϊφα τα 75% των ψαριών που καταναλώνονται περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις υδραργύρου.

Αν και οι ισραηλινοί βομβαρδισμοί δεν αποτελούν άμεσο κίνδυνο για τους Έλληνες πολίτες, μακροχρόνια, μέσω του φαινομένου της ατμοσφαιρικής εναπόθεσης μπορεί να καταστρέψουν την υγεία ή να αποβούν ακόμα και θανατηφόροι. Το ότι σωματίδια σκόνης ταξιδεύουν εκατοντάδες χιλιόμετρα το έχουμε διαπιστώσει στην Ελλάδα από την «αφρικανική σκόνη». Όταν η σκόνη είναι φορτωμένη με τοξικές ουσίες γίνεται πιο επικίνδυνη —πράγμα που καθιστά απαραίτητη μια κρατική πολιτική προστασίας της δημόσιας υγείας.Μια πολιτική που θα πρέπει να ξεκινάει από ουσιώδεις ενέργειες της κυβέρνησης για τον τερματισμό αυτών των βομβαρδισμών και, αργότερα, τον χημικό έλεγχο αγροτικών και αλιευτικών προϊόντων που εισάγονται από τις ευρύτερες ζώνες του πολέμου. Ιστορικά, οι κυβερνήσεις τείνουν να αγνοούν τους εν λόγω κώδωνες κινδύνου: συνέβη στις ΗΠΑ με τη χημική ουσία agent orange που οι Αμερικανοί χρησιμοποιούσαν στο Βιετνάμ για να αποψιλώσουν περιοχές και να καταστρέψουν φυτείες. Μαζί όμως κατάστρεψαν την υγεία και τις ζωές χιλιάδων Αμερικανών στρατιωτών που πολεμούσαν εκεί και ανέπνεαν τον μολυσμένο αέρα. Συνέβη πάλι όταν έπεσαν οι Δίδυμοι Πύργοι στη Νέα Υόρκη: τότε, η κυβέρνηση διακήρυξε ότι δεν υπήρχε κίνδυνος από τον καπνό που αναδυόταν επί μήνες από τα χαλάσματα. Ωστόσο, εικοσιπέντε χρόνια αργότερα μετράμε χιλιάδες νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες αρρώστους από τις τοξικές ουσίες που μετέφεραν οι καπνοί από την καύση των υλικών τα οποία περιείχαν οι πύργοι.