Περιβάλλον: Το σιωπηλό θύμα των πολέμων

Η ευρεία δημοσιογραφική κάλυψη του πολέμου που διεξάγεται στη Μέση Ανατολή, αλλά και εκείνου που εξακολουθεί να μαίνεται στην Ουκρανία, συνήθως επικεντρώνεται σε ιδεολογικές αντιπαραθέσεις, γεωπολιτικές αναλύσεις, στην ένταση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, όπως και στην έκταση των επιπτώσεών τους, με έμφαση στην παγκόσμια οικονομία, μη δίνοντας ίσως ανάλογη βαρύτητα στο γεγονός ότι επηρεάζουν εξίσου σοβαρά και πολυεπίπεδα το περιβάλλον, έχοντας τη δυνατότητα να προκαλούν, εκτός από ευθέως ορατά καταστροφικά αποτελέσματα, και οικολογικά τραύματα που θα γίνουν περισσότερο εμφανή με την πάροδο του χρόνου.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η προσοχή της διεθνούς κοινότητας έλκεται περισσότερο από ρεπορτάζ για τα εμπόλεμα ή μη μέσα που διαθέτει το οπλοστάσιο κάθε πλευράς, από εμπρηστικές δηλώσεις των πρωταγωνιστών και από τον ανθρωπιστικό-γεωστρατηγικό χαρακτήρα των συρράξεων, τοποθετώντας, όμως, έτσι σε δεύτερη μοίρα την ανησυχία και τον σοβαρό προβληματισμό που θα έπρεπε, ταυτόχρονα, να γεννά η ουδόλως υποδεέστερη υποβάθμιση του περιβάλλοντος, της οποίας οι παρεπόμενες συνέπειες θα μας «συντροφεύουν» για χρονικό διάστημα που σίγουρα θα ξεπερνά κατά πολύ τη διάρκεια οποιουδήποτε σύγχρονου πολέμου που δεν διεξάγεται πιά με πολιορκητικούς κριούς, σπαθιά, βέλη, τόξα και ασπίδες. Και οι οποίες (συνέπειες) θα έρθουν να προστεθούν σε ένα ήδη εξαιρετικά επιβαρυμένο περιβάλλον λόγω κλιματικής κρίσης, με την περαιτέρω επιδείνωση της οποίας η καθημερινή ζωή, η οικονομία και, συνολικά, το μέλλον του πλανήτη θα προδιαγραφούν με ακόμα πιο δυσοίωνους όρους.

Δεν χρειάζεται να είμαστε ειδικοί αναλυτές, να έχουμε εξειδικευμένες γνώσεις ούτε να διαθέτουμε συγκεκριμένα στοιχεία και επιστημονικά δεδομένα για να μπορούμε με ασφαλή βεβαιότητα να δεχτούμε ότι διάφορα φυσικά οικοσυστήματα (δάση, πάρκα, υγρότοποι, αγροτικές εκτάσεις, κ.λπ.) και η βιοποικιλότητά τους υφίστανται ήδη αυτή τη στιγμή σοβαρές απώλειες και σημαντική φθορά (μείωση γονιμότητας του εδάφους, διακοπή μεταναστευτικών διαδρομών, θάνατο και βίαιο εκτοπισμό ζώων, εξαφάνιση τοπικών ειδών, κ.λπ.) από τους συνεχείς βομβαρδισμούς, τις ναρκοθετήσεις, τις πτήσεις εκατοντάδων εναέριων μέσων και τις μαζικές μετακινήσεις στρατευμάτων και βαρέων οχημάτων (ιδίως, στην περίπτωση της Ουκρανίας).

Την ίδια στιγμή, εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, απελευθέρωση τοξικών ουσιών, διαρροές καυσίμων, χημικών και βαρέων μετάλλων από άγνωστης σύστασης χρησιμοποιούμενα όπλα και αποθηκευμένα υλικά, καθώς επίσης καπνοί και αιωρούμενα σωματίδια από τις εκρήξεις στις βαλλόμενες υποδομές ρυπαίνουν ασύστολα το έδαφος, δηλητηριάζουν τα υδάτινα αποθέματα, μολύνουν την ατμόσφαιρα και επιβαρύνουν την υγεία στρατιωτών και κατοίκων. Όχι μόνο όσων βρίσκονται ή διαμένουν στις άμεσα πληττόμενες περιοχές, αλλά, δια της από αέρος μεταφοράς, και όσων διαμένουν σε γειτονικές χώρες και παρακείμενα εδάφη, δεδομένου ότι αυτού του είδους οι συνέπιες του πολέμου κυκλοφορούν ελευθέρως, συνήθως αθέατες και χωρίς να περιορίζονται από γεωγραφικά σύνορα ή φυσικά τείχη. Η επίδρασή τους είναι περιφερειακή, ακόμα ίσως και παγκόσμια.

Μάλιστα, διάφορες ενεργειακές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις, όπως μονάδες παραγωγής ενέργειας (συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής), διυλιστήρια, πετρελαιοπηγές και εργοστάσια, που εύλογα αποτελούν πρωτεύοντες στόχους στην προσπάθεια να πληγούν όσο πιο καίρια και αποφασιστικά γίνεται η ικανότητα ανασυγκρότησης του αντιπάλου, η εσωτερική κοινωνική συνοχή, η ανθεκτικότητα και το βάθος των πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών του αντοχών, συνιστούν υποδομές που με τη μερική ή ολοσχερή καταστροφή τους, αφενός, μας γεμίζουν με το αφόρητο άγχος ενός επαπειλούμενου ραδιενεργού ατυχήματος, αφετέρου, επιτείνουν στον ύψιστο βαθμό τις διαρροές τοξικών ουσιών, τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, σε συνδυασμό με την πρόκληση αδάμαστων πυρκαγιών που μπορούν να μαίνονται ανεξέλεγκτα για μέρες και να κάνουν αβίωτη και αποπνικτική την ατμόσφαιρα σε τεράστια έκταση.

Στην Ουκρανία έχουμε ήδη καταγεγραμμένα οικολογικά πλήγματα τέτοιας μεγάλης κλίμακας και σοβαρότητας. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό της καταστροφής του φράγματος Καχόβκα το 2023, που προκάλεσε μαζικές πλημμύρες, εκτεταμένη διατάραξη των οικοσυστημάτων του ποταμού Δνείπερου, ρύπανση του νερού με λύματα, καύσιμα και χημικά, καθώς επίσης τεράστιες απώλειες σε ψάρια και άγρια ζωή, εγείροντας φόβους για ακόμα πιο επιζήμιες μακροπρόθεσμες συνέπειες στην πανίδα και τη χλωρίδα αυτής της περιοχής της νότιας Ουκρανίας. Αλλά και στην περιοχή του Ντονμπάς, η βιομηχανική ρύπανση που προκαλείται από πλημμυρισμένα ορυχεία που απελευθερώνουν τοξικά νερά και εγκαταλειμμένες βιομηχανίες που διαρρέουν βαρέα μέταλλα διαμορφώνει μία άκρως ανησυχητική κατάσταση.

Στο Ιράν, οι επιπτώσεις είναι προς το παρόν περισσότερο δυνητικές, αλλά εξίσου εξαιρετικά επικίνδυνες, κυρίως λόγω πληθώρας πετρελαϊκών και πυρηνικών εγκαταστάσεων. Είδαμε, για παράδειγμα, ότι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές προκάλεσαν πρόσφατα τοξική «μαύρη βροχή» στην Τεχεράνη, με σοβαρή ρύπανση του αέρα και κινδύνους τόσο για την υγεία των πολιτών όσο και για την ισορροπία τοπικών φυσικών οικοσυστημάτων. Εξαιρετικά μεγάλο κίνδυνο διατρέχει, επίσης, το ευαίσθητο οικοσύστημα του Περσικού Κόλπου από πιθανή θαλάσσια ρύπανση, την οποία θα μπορούσε να προκαλέσει ανά πάσα πιθανή στιγμή η βύθιση πλοίων ή η διαρροή κάποιας πετρελαιοκηλίδας.

Και φανταστείτε ότι όλα αυτοί είναι φόβοι υπό την προϋπόθεση, πάντα, της επίδειξης στοιχειώδους αυτοκυριαρχίας και αυτοσυγκράτησης από τα αντιμαχόμενα μέρη. Διότι ποιος, αλήθεια, μπορεί να διασφαλίσει και να εγγυηθεί ότι ενώπιον μίας διαφαινόμενης συντριπτικής ή ταπεινωτικής ήττας ή σε μία αστόχαστη αποστροφή ενός ανισόρροπου μυαλού που, φευ, έχει την εξουσία του «κόκκινου κουμπιού», κάποιος από τους εμπόλεμους δεν θα σκεφτόταν απονενοημένα να επιχειρήσει ένα άνευ προηγουμένου τρομακτικό πλήγμα ή να χρησιμοποιήσει τα πιο καταστροφικά του όπλα, χωρίς να ενδιαφέρεται για τις απείρως πιο ολέθριες συνέπειες που θα επέφερε μία τέτοια μηδενιστική ενέργεια;

Μη λησμονούμε, φερ’ ειπείν, ότι στον πόλεμο της Ουκρανίας, η Ρωσία είχε αφήσει παλαιότερα ανοιχτό το ενδεχόμενο χρήσης τακτικών πυρηνικών σε ακραία σενάρια. Αλλά και στο εσωτερικό του Ιράν, η πολιτική κατάσταση, μπολιασμένη με τον καταλύτη του θρησκόληπτου φανατισμού, είναι αβέβαιη, ασταθής και αψυχολόγητη, με όλες τις επιλογές του καθεστώτος μπροστά στη μισητή Δύση ανοιχτές. Σε κάθε περίπτωση, αν χαθεί κάπου, κάπως το μέτρο της έλλογης αυτοσυγκράτησης, αυξάνεται δραματικά ο κίνδυνος ενός αφανιστικού πλήγματος με ανυπολόγιστες ζημιές και απώλειες. Ανθρώπινες, υλικές και περιβαλλοντικές. Και τότε, αυτή η έλλειψη αυτοσυγκράτησης θα λειτουργήσει σαν επιταχυντής ενός δυστοπικού χάους, που καλό είναι ως ιδέα και ως εικόνα να περιορίζεται μόνο στα σενάρια ψυχαγωγικών Hollywood disaster movies που απολαμβάνουμε στον κινηματογράφο μασώντας ποπ-κορν…

Δεν αποκλείεται, ωστόσο, ένα καταστροφικό για το περιβάλλον γεγονός να προέλθει και από λάθος υπολογισμούς κάποιου συστήματος τεχνητής νοημοσύνης, που ευρέως έχουμε δει να χρησιμοποιούνται σε αυτούς τους σύγχρονους πολέμους, όπως εξάλλου καθημερινά και σε πολλούς πλέον τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Υπάρχουν ήδη ενδείξεις σύνδεσης της τεχνητής νοημοσύνης με λάθη σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, τόσο στον πόλεμο της Ουκρανίας όσο και στις συγκρούσεις με το Ιράν, και παρότι δεν μπορούμε να τής καταλογίσουμε πλήρως επιβεβαιωμένη υπαιτιότητα, από την άλλη σε πολλές περιπτώσεις ενδέχεται όντως να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο και να φέρει μερίδιο ευθύνης, δίπλα στον ανθρώπινο παράγοντα.

Χωρίς αμφιβολία, έχει καταστεί κοινή συνείδηση ότι οι σύγχρονες στρατιωτικές συγκρούσεις ξεφεύγουν από τα όρια των ανθρωπιστικών, οικονομικών και γεωπολιτικών κρίσεων, καθώς ενέχουν τον ενεργό κίνδυνο πρόκλησης ανυπολόγιστων συνεπειών και σε επίπεδο περιβαλλοντικών καταστροφών μεγάλης κλίμακας. Δυστυχώς, ανάμεσα στα πολλά κακά που κομίζουν, οι πόλεμοι στην Ουκρανία και στο Ιράν θα έχουν επιπλέον με βεβαιότητα βαθιές, μακροχρόνιες και ίσως σε μεγάλο βαθμό μη αναστρέψιμες οικολογικές επιπτώσεις, οι οποίες βέβαια δεν θα εξαφανιστούν ως δια μαγείας με τη λήξη των συγκρούσεων ούτε θα περιοριστούν γεωγραφικά στα σύνορα συγκεκριμένων χωρών, παρά θα βιώνονται από σύμπασα την ανθρωπότητα με ποικίλους -άμεσους ή έμμεσους- τρόπους που θα ευχόμασταν να είναι ένα κακό όνειρο, αλλά όμως θα αποτελούν το ανεξίτηλο αποτύπωμα μίας εφιαλτικής και αναπόδραστης πραγματικότητας για πολλά επερχόμενα χρόνια…