Zητείται όραμα για την Κυψέλη

Η Κυψέλη είναι από εκείνες τις γειτονιές της Αθήνας για την οποία όλοι έχουν άποψη. Πυκνοκατοικημένη, γεμάτη πολυκατοικίες, παλιά μαγαζιά, κόσμο που περπατάει βιαστικά, γραφικές μικρές πλατείες, ανθρώπους από δεκάδες διαφορετικές χώρες. Για άλλους είναι μια ταλαιπωρημένη περιοχή, για άλλους μια γειτονιά που αλλάζει επικίνδυνα γρήγορα. Στην πραγματικότητα είναι κάτι πιο σύνθετο: ένας ζωντανός αστικός οργανισμός, με αντιφάσεις και προβλήματα, όπως άλλωστε συμβαίνει και σε άλλους δήμους της Αθήνας, αλλά ταυτόχρονα με κοινωνική ποικιλομορφία, μικρές πρωτοβουλίες κατοίκων, νέες χρήσεις, πολιτιστικές δράσεις, με κατοίκους μόνιμους ή προσωρινούς που κρατούν την αίσθηση της γειτονιάς ζωντανή.

Κουβαλά όλη αυτή τη νοσταλγική ιστορία της αθηναϊκής πολυκατοικίας, της ζωής σε μικρά διαμερίσματα, των ακάλυπτων, των ταρατσών και των μπαλκονιών. Κουβαλά όμως και το σήμερα: έλλειψη πρασίνου, θόρυβο, αυτοκίνητα. Είναι μια γειτονιά που συχνά παρουσιάζεται με όρους «φθοράς» ή «εξέλιξης», αλλά αγαπιέται πεισματικά από όσους ζουν σε αυτήν – και από όσους προσπαθούν να την καταλάβουν.

Μέσα σε αυτό το τοπίο έρχεται να τοποθετηθεί το Ready > Steady > Κυψέλη, μια μελέτη-όραμα από φοιτητές αρχιτεκτονικής που δεν αντιμετωπίζει την Κυψέλη ως «πρόβλημα προς επίλυση» αλλά ως πεδίο παρατήρησης, φαντασίας και επανασχεδιασμού της καθημερινότητας. Όχι μέσα από μεγάλα έργα βιτρίνας, αλλά μέσα από τις ίδιες τις μονάδες που τη συγκροτούν: την πολυκατοικία, τον δρόμο, το οικοδομικό τετράγωνο, τις κοινότητες που ήδη υπάρχουν.

Το project γεννιέται από τη συνάντηση αρχιτεκτονικής, κοινωνικών επιστημών και περιβαλλοντικής σκέψης, αλλά κυρίως από την ανάγκη να ξαναδούμε την αθηναϊκή γειτονιά ως σύνολο σχέσεων, ανθρώπων, κτηρίων, υποδομών, φυσικών στοιχείων. Σε μια περιοχή όπου ο δημόσιος χώρος πιέζεται, το πράσινο σπανίζει και οι πολυκατοικίες συχνά αντιμετωπίζονται ως «κουτιά από μπετόν», το Ready > Steady > Κυψέλη προτείνει κάτι διαφορετικό: να δούμε αυτά τα ίδια στοιχεία ως δυναμικά συστήματα που μπορούν να μετασχηματιστούν. Με αφετηρία αυτή την ιδέα, μιλήσαμε με τη Δήμητρα Κατσώτα, αρχιτέκτονα και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πατρών, επιβλέπουσα του project, για το πώς μπορεί η Κυψέλη να ιδωθεί ως οικοσύστημα καθημερινής ζωής, πώς η πολυκατοικία μπορεί να μετατραπεί από «κουτί» σε ζωντανό οργανισμό και πώς μια γειτονιά μπορεί να σχεδιαστεί ξανά χωρίς να χάσει την ψυχή της.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα και με τι όραμα;

Το Ready > Steady > Κυψέλη είναι ένα διεπιστημονικό εργαστήριο σχεδιασμού, μια συνεργασία του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Πανεπιστημίου Πατρών και του Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης, που συνδέει την αρχιτεκτονική με τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές επιστήμες. Στόχος μας είναι να διαμορφώσουμε πρακτικές στρατηγικές κλιματικής ανθεκτικότητας για μια αθηναϊκή γειτονιά όπως η Κυψέλη, δουλεύοντας πάνω στην πολυκατοικία, στον δρόμο και στο σύμπλεγμα οικοδομικών τετραγώνων ως ένα ενιαίο οικοσύστημα καθημερινής ζωής.

Η ιδέα γεννήθηκε εν μέσω πανδημίας από την αγάπη και το ειλικρινές ενδιαφέρον για την Αθήνα, αλλά και από την αγωνία για την κλιματική κρίση και τις σύγχρονες προκλήσεις στις οποίες καλούμαστε να βρούμε λύσεις ως αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι και δάσκαλοι. Στο πλαίσιο του μαθήματος Αρχιτεκτονικού Σχεδιασμού στο τέταρτο έτος του Πανεπιστημίου Πατρών, η πολυκατοικία και η αθηναϊκή γειτονιά έχουν αποτελέσει πολυετές αντικείμενο μελέτης. Στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης υπήρχε έντονο ενδιαφέρον για τις κοινωνικές, περιβαλλοντικές και πολιτικές διαστάσεις της μεσογειακής πόλης. Η συνεργασία προέκυψε με την ευκαιρία του διεθνούς διαγωνισμού C40 Students Reinventing Cities. Η συνεργασία φοιτητών Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Πατρών με φοιτητές του Πανεπιστημίου της Γενεύης, καθένας εκ των οποίων έχει διαφορετικό ακαδημαϊκό υπόβαθρο, κατέστησε καταφανή την αναγκαιότητα για διεπιστημονική συνεργασία στην αναζήτησή μας για βιώσιμες λύσεις για τις πόλεις μας.

Αν μπορούσατε να περιγράψετε ένα σκηνικό για την Κυψέλη σε 10 χρόνια, με βάση το Ready > Steady > Κυψέλη, πώς θα ήταν η γειτονιά; 

Αν φανταστώ την Κυψέλη σε 10 χρόνια μέσω του Ready > Steady > Κυψέλη, πιστεύω ότι ο χαρακτήρας της θα είναι μιας γειτονιάς-κήπου και ταυτόχρονα μιας γειτονιάς-φόρουμ. Μυρίζει χώμα μετά τη βροχή και λιγότερο καυσαέριο. Βλέπουμε περισσότερα δέντρα σε δρόμους και ακάλυπτους, φυτεμένα δώματα, βοτανικούς κήπους σε ταράτσες και εξώστες. Η μυρωδιά του καφέ και του φαγητού παραμένει, αλλά αναμειγνύεται με γιασεμί και δεντρολίβανο αντί για ζεστό τσιμέντο. Ακούμε τις συζητήσεις ανθρώπων και λιγότερα κορναρίσματα· ακούμε το παιχνίδι σε ακαλύπτους, μικρές συναυλίες σε κοινά δώματα, αθόρυβα ηλεκτρικά λεωφορεία χαμηλών ρύπων αντί για ατελείωτα παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Επιστρέφει ο ήχος του νερού, από μικρές υδάτινες εγκαταστάσεις, που επανέρχεται ως μνήμη του μέχρι σήμερα κρυμμένου ρέματος Λεβίδη. Οι κάτοικοι κινούνται πεζοί, με ποδήλατο ή μικρά μέσα συλλογικής μετακίνησης και οι δρόμοι μετατρέπονται καθημερινά σε επιμήκη γειτονιάς. Κινούνται πιο αργά, έχουν λόγο να σταματήσουν, να καθίσουν στη σκιά, να μιλήσουν. Η Φωκίωνος Νέγρη και οι κάθετες οδοί της λειτουργούν σαν ραχοκοκαλιά ενός Superblock όπου η καθημερινότητα είναι πιο ήπια, πιο συμμετοχική, πιο προσβάσιμη.

Τι σημαίνει «Superblock» σε μια αθηναϊκή γειτονιά όπως η Κυψέλη και ποια χαρακτηριστικά της γειτονιάς αποτέλεσαν αφετηρία για επανασχεδιασμό; 

Το Superblock αποτελεί μια πρόταση για μια νέα κλίμακα οργάνωσης του δημόσιου χώρου και της γειτονιάς. Δεν συμπεριλαμβάνει μόνο το κτίριο ή τον δρόμο, αλλά ολόκληρο το σύμπλεγμα οικοδομικών τετραγώνων. Επανεξετάζει την κίνηση των πεζών, την κυκλοφορία του αυτοκινήτου και πού αυτή αποκλείεται, τη ροή του νερού, τους χώρους πρασίνου. Αφετηρία μας ήταν τα γνωστά προβλήματα της Κυψέλης: πυκνή δόμηση, περιορισμένο πράσινο, έντονη χρήση αυτοκινήτων, θόρυβος, ατμοσφαιρική ρύπανση, αναξιοποίητοι ακάλυπτοι και το κρυμμένο ρέμα Λεβίδη, μια χαμένη ευκαιρία για δροσιά και βιοποικιλότητα. Αλλά και τα μοναδικά χαρακτηριστικά της Κυψέλης, όπως η μεγάλη κοινωνική ποικιλομορφία, οι ενεργές κοινότητες και οι πολιτιστικές πρωτοβουλίες. Η μελέτη μας οργανώνεται σε 3 επίπεδα:

Innerblock: Είναι ο εσωτερικός κόσμος της πολυκατοικίας και του οικοδομικού τετραγώνου: ακάλυπτοι, δώματα, κλιμακοστάσια, εξώστες, όψεις, «ενδιάμεσοι» χώροι, είσοδοι, στοές, ημιυπαίθριοι. Εκεί πειραματιζόμαστε με κοινόχρηστους χώρους, φυτεύσεις, συλλογή νερού, και ενεργειακές λύσεις.

Outerblock: Είναι η οδός, το πεζοδρόμιο, τα μικρά πάρκα, η Φωκίωνος. Ανακατανείμουμε τον χώρο από το αυτοκίνητο στον πεζό και τον ποδηλάτη, διαπλατύνουμε υπάρχοντα πεζοδρόμια ή πεζοδρομούμε εξ ολοκλήρου δρόμους, σκιάζουμε, φυτεύουμε, δημιουργούμε πράσινους ή μπλε διαδρόμους και βιοποικιλότητα.

Superblock: Όπου γίνεται μια σύνθεση πολλών inner και outerblocks σε ένα αστικό σύνολο χαμηλής κυκλοφορίας. Ο κυκλοφοριακός φόρτος απομακρύνεται στην περίμετρο και το εσωτερικό γίνεται «ήπια ζώνη». Ένας μεγάλος, συνεχής, διασυνδεδεμένος δημόσιος χώρος με σχολεία, πλατείες, αγορές και σημεία πολιτισμού. Εφαρμόζονται στρατηγικές διαχείρισης και συλλογής νερού, σκίασης, εξοικονόμησης ή/και παραγωγής ενέργειας σε επίπεδο γειτονιάς κι όχι μόνο κτηρίου ή οικοδομικού τετραγώνου.

Η Κυψέλη είναι γεμάτη πολυκατοικίες που κάποιοι βλέπουν ως «κουτιά από μπετόν», όμως εσείς τις αντιμετωπίζετε ως ζωντανούς οργανισμούς με «δέρμα, φλέβες και ψυχή». Πώς αλλάζει η οπτική μας για την ίδια την πόλη αν αρχίσουμε να βλέπουμε την πολυκατοικία με αυτόν τον τρόπο;

Αν δούμε την πολυκατοικία ως «κουτί από μπετόν», τείνουμε να συζητάμε τη φθορά και πιθανή κατεδάφισή της. Αν όμως τη σκεφτούμε σαν ζωντανό οργανισμό, ανοίγει μια εντελώς διαφορετική οπτική. Το «δέρμα» είναι η όψη, που σκιάζει, ανακλά, αναπνέει, φιλτράρει, και φιλοξενεί πράσινο. Με στοχευμένες αρχιτεκτονικές επεμβάσεις, η πρόσοψη γίνεται εργαλείο μικροκλίματος, όχι απλώς «σοβάς». Οι «φλέβες» είναι οι υποδομές, κλιμακοστάσια, ανελκυστήρες, σωληνώσεις, αγωγοί, καλώδια. Αν και οι υποδομές είναι πολλές φορές αόρατες, ο εκσυγχρονισμός τους αλλάζει ριζικά την καθημερινότητα των κατοίκων. Η «ψυχή» είναι η ίδια η κοινότητα, οι μνήμες, και οι εμπειρίες. Η πολυκατοικία δεν είναι απλώς περιουσιακό στοιχείο αλλά φορέας συλλογικής ζωής. Αυτή η οπτική μάς κάνει να δούμε την πολυκατοικία ως δυναμικό σύστημα σε συνεχή εξέλιξη, και όχι σαν αντικείμενο προς αντικατάσταση. Δεν ξεκινάμε απ’ το μηδέν! Δουλεύουμε πάνω σε αυτό που υπάρχει, το αναβαθμίζουμε, το κάνουμε πιο πορώδες, πιο φιλόξενο, πιο δίκαιο και ανθεκτικό.

Στην Αθήνα τα δώματα στα ρετιρέ είναι ιδιωτικά. Εσείς προτείνετε να γίνουν κοινοτικοί χώροι. Πώς φαντάζεστε μια μέρα σε ένα τέτοιο κοινό ρετιρέ; 

Φανταστείτε ένα τυπικό δώμα πολυκατοικίας στην Κυψέλη που σήμερα είναι γεμάτο ηλιακούς, κεραίες και ξεχασμένα αντικείμενα. Στο σενάριο της «RooftopΔημοκρατίας», το ίδιο δώμα γίνεται σκηνικό όπου εκτυλίσσεται η συλλογική κατοίκηση. Το πρωί κάποιοι ένοικοι ποτίζουν τον κοινόχρηστο λαχανόκηπο, άλλοι κάνουν γιόγκα ή γυμναστική σε μια σκιασμένη γωνιά. Παιδιά παίζουν βλέποντας την πόλη από ψηλά. Το μεσημέρι το φυτεμένο δώμα βοηθά στη διατήρηση της θερμοκρασίας του κτιρίου. Φωτοβολταϊκά δουλεύουν αδιαλείπτως, και συστήματα συλλογής νερού τροφοδοτούν τις δεξαμενές. Ο χώρος κάποιες ώρες είναι ήσυχος, σαν «αστικό δώμα βιβλιοθήκης» για όσους δουλεύουν από το σπίτι. Το απόγευμα και το βράδυ η ταράτσα γίνεται το καθημερινό σημείο συνάντησης και η τραπεζαρία της πολυκατοικίας φιλοξενώντας συλλογικά γεύματα, προβολές, μικρά live, συναντήσεις. Το κλειδί είναι ότι το δώμα παύει να είναι το προνόμιο ενός ρετιρέ και γίνεται δημοκρατικός, κοινός χώρος, ένα πραγματικό Roof of Commons.

Από τη συλλογή βρόχινου νερού μέχρι την ανακύκλωση του νερού των air condition, το project σας δείχνει ότι η βιωσιμότητα χρειάζεται φαντασία και συνεργασία. Επίσης προτείνετε και περισσότερο πράσινο για τις πολυκατοικίες, φυτεύσεις σε μπαλκόνια, κάθετους κήπους, ανακλαστικά υλικά, γενικώς «upcycling της πολυκατοικίας». Πώς μπορεί ένα υπάρχον κτίριο να μετατραπεί σε φορέα βιωσιμότητας και συλλογικότητας;

Στο στούντιο Ready > Steady > Κυψέλη μιλάμε για upcycling της πολυκατοικίας: όχι μόνο ενεργειακή αναβάθμιση, αλλά μια ολιστική μετατροπή της σε κόμβο οικολογίας και συλλογικότητας. Κάποιες βασικές στρατηγικές είναι:

Ο κύκλος του νερού: η συλλογή βρόχινου νερού σε δεξαμενές για πότισμα, η αξιοποίηση του νερού συμπύκνωσης από τα κλιματιστικά και μικρές υποδομές επαναχρησιμοποίησης του στο κτήριο ή στον ακάλυπτο. Όταν ο ένοικος βλέπει το νερό του κτιρίου να επανακυκλοφορεί, συνειδητοποιεί ότι είναι μέρος ενός κοινού πόρου.

Το πράσινο κέλυφος: οι φυτεύσεις σε εξώστες, οι κατακόρυφοι κήποι σε τυφλές όψεις, τα φυτεμένα δώματα, τα ανακλαστικά και διαπερατά υλικά στους εξωτερικούς χώρους, συντελούν στη μείωση της θερμοκρασίας και στην εξυγίανση της ατμόσφαιρας που με τη σειρά της οδηγεί στην εμφάνιση πουλιών και εντόμων και έτσι το κτήριο αρχίζει να «αναπνέει» και να γίνεται καταφύγιο για την αστική πανίδα.

Οι κοινόχρηστοι χώροι ως θεμελιώδης υποδομή κοινότητας: τα κοινόχρηστα πλυντήρια, οι κουζίνες, τα εργαστήρια επισκευής, τα αποθετήρια αντικειμένων, δεν είναι απλώς «παροχές» αλλά χώροι επιτέλεσης δημοκρατικών και συλλογικών δράσεων. Ένα τέτοιο κτίριο δεν είναι μόνο «πράσινο» αλλά κοινωνικά παραγωγικό: μειώνει κόστη, ενισχύει σχέσεις, δημιουργεί δίκτυα αλληλοβοήθειας.

Πώς βλέπετε τον ρόλο της τεχνολογίας (π.χ. smart sensors για νερό ή ενέργεια) στην ενίσχυση της κοινότητας και στην ενεργοποίηση των κατοίκων; Θα μπορούσαν οι κάτοικοι της Κυψέλης να επωφεληθούν οικονομικά με την ενεργειακή και υδάτινη αυτονομία;

Η τεχνολογία για εμάς δεν είναι «γκατζετάκι», είναι εργαλείο ορατότητας και δικαιοσύνης. Smart sensors για νερό και ενέργεια μπορούν να δείχνουν σε πραγματικό χρόνο την κατανάλωση ανά κτίριο, να ειδοποιούν για διαρροές, να αποτυπώνουν πόσο νερό συλλέγουμε, πόση ενέργεια παράγουμε. Όταν αυτά γίνονται ορατά στο κοινό, π.χ. σε ένα dashboard στην είσοδο της πολυκατοικίας ή σε app, η κοινότητα καταλαβαίνει ότι οι μικρές πράξεις έχουν αποτέλεσμα.

Η τεχνολογία είναι πράγματι κοστοβόρα αν το project μείνει ατομικό. Αν όμως σχεδιαστεί συλλογικά -πολυκατοικία, superblock, συνεταιρισμοί κατοίκων-, με προγράμματα επιδότησης, κοινωνικά τιμολόγια κ.λπ., με υποδομές που παράγουν όφελος (π.χ. ενεργειακές κοινότητες που πωλούν περίσσεια ενέργεια, μείωση λογαριασμών λόγω αποδοτικής διαχείρισης νερού), τότε οι κάτοικοι ωφελούνται οικονομικά: χαμηλότερα κοινόχρηστα και λογαριασμοί, πιθανό επιπλέον εισόδημα από πώληση ενέργειας ή παροχή υπηρεσιών (π.χ. φόρτιση, communityWi-Fi), αύξηση της αξίας του κτιρίου χωρίς να εκτοξεύονται τα ενοίκια μέσω κοινωνικών ρυθμίσεων όπως κατοχύρωση ποσοστού προσιτής κατοικίας. Το ζητούμενο είναι η τεχνολογία να έρθει με όρους διαφάνειας και συλλογικής διακυβέρνησης, όχι ως top-down λύση.

Ποιες θα ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες στην υλοποίηση του project μέσα σε πραγματικές πολυκατοικίες, με ιδιοκτησιακές και γραφειοκρατικές προκλήσεις;

Οι δυσκολίες είναι πολλές, αλλά το να τις ονομάσουμε μας βοηθά να τις αντιμετωπίσουμε:

Ιδιοκτησιακό καθεστώς πολυκατοικίας: πολλοί μικροϊδιοκτήτες, διαφορετικά οικονομικά περιθώρια, έλλειψη εμπιστοσύνης και κουλτούρας συνδιαχείρισης. Η μετάβαση σε κοινά δώματα, συλλογικές υποδομές νερού ή ενέργειας θέλει θεσμικά εργαλεία (π.χ. συνεταιρισμοί, απλουστευμένες διαδικασίες λήψης αποφάσεων).

Γραφειοκρατία και πολεοδομικοί κανονισμοί: χρονοβόρες άδειες για επεμβάσεις σε όψεις, δώματα, ακάλυπτους, εγκαταστάσεις,  δυσκολία στην αναγνώριση νέων τύπων κοινών χώρων κ.λπ.

Χρηματοδότηση: Τα μεμονωμένα νοικοκυριά συχνά δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο κόστος, τα προγράμματα επιδότησης δεν είναι προσαρμοσμένα σε συλλογικά σενάρια σε κλίμακα γειτονιάς. Χρειάζονται νέα χρηματοοικονομικά εργαλεία που να επιβραβεύουν τις κοινότητες όχι μόνο τους developers / επενδυτές.

Φόβος αλλαγής / καχυποψία: ειδικά σε περιοχές που έχουν ήδη βιώσει κύματα εξευγενισμού. Υπάρχει ο απολύτως δικαιολογημένος φόβος ότι κάθε αναβάθμιση σημαίνει αύξηση ενοικίων και εκτοπισμό. Γι’ αυτό η υλοποίηση πρέπει να συνδέεται με συγκεκριμένες κοινωνικές εγγυήσεις: διαφάνεια, συμμετοχικές διαδικασίες, δέσμευση για προσιτή κατοικία.

Παρ’ όλα αυτά, πιστεύουμε ότι το Ready > Steady > Κυψέλη μπορεί να λειτουργήσει πιλοτικά: με μικρές εφαρμογές σε πραγματικές πολυκατοικίες και οικοδομικά τετράγωνα, ώστε η γειτονιά να δει, να δοκιμάσει, να προσαρμόσει. Έτσι το όραμα παύει να είναι μόνο σχέδια σε χαρτί και γίνεται μια συνεχής διαδικασία μάθησης και συνδημιουργίας με / για τους κατοίκους. Δεν είναι απλώς ένα ακαδημαϊκό στούντιο. Είναι μια άσκηση συλλογικής φαντασίας για το τι μπορεί να γίνει η αθηναϊκή γειτονιά στον 21ο αιώνα. Σε μια πόλη που συχνά αντιμετωπίζει την αλλαγή με φόβο ή κούραση, το project προτείνει κάτι πολύ πιο απλό αλλά και βαθύ: να ξανακοιτάξουμε αυτό που ήδη έχουμε. Την πολυκατοικία που έχει αντέξει δεκαετίες. Αν κάτι μας διδάσκει αυτή η συνεργασία Πατρών-Γενεύης είναι ότι η πόλη δεν αλλάζει περιμένοντας το τέλειο σχέδιο, αλλά όταν οι ίδιοι οι κάτοικοί της αποφασίσουν να διεκδικήσουν έναν καλύτερο τρόπο να ζουν μαζί. Η Κυψέλη μπορεί να γίνει παράδειγμα, όχι μιας «ιδανικής» αλλά μιας ανθεκτικής γειτονιάς που αλλάζει χωρίς να χάνει τον άνθρωπο από το κέντρο της. Και αυτό είναι ίσως το πιο ελπιδοφόρο σχέδιο όλων.