Γιατί μας αρέσει να φοβόμαστε;

Καλή ερώτηση. Καταρχάς, ο φόβος είναι ο ισχυρότερος εξελικτικός παράγοντας που υπήρξε ποτέ. Χάρη στον φόβο είμαστε εδώ, και όχι χάρη στα νύχια, τα δόντια, ή τους μυς μας. Αυτή τη μεγάλη αλήθεια το είδος μας δεν πρόκειται να την ξεχάσει ποτέ, κι ας κάνει ότι τού διαφεύγει.

Από την άλλη, ο ανθρώπινος νους απολαμβάνει τον τρόμο επειδή τα αρχέγονα ένστικτά του μας ωθούν να αναζητήσουμε τις συγκινήσεις ενός ασφαλούς παιχνιδιού. Τους αρέσει να ασκούνται για να μη σκουριάσουν. Γιατί; Γιατί ποτέ δεν ξέρεις…

Έτσι, όταν παρακολουθούμε μια ταινία τρόμου ή όταν διαβάζουμε ένα θρίλερ, ο εγκέφαλός μας ενεργοποιεί μεν τον κλασικό μηχανισμό «πάλης ή φυγής» (fight or flight), αλλά με μία βασικότατη διαφορά: σε αντίθεση με τον πραγματικό κίνδυνο, στον ψυχαγωγικό τρόμο έχουμε απόλυτη αίσθηση του ελέγχου — ξέρουμε ότι καθόμαστε στον καναπέ μας και δεν τριγυρνάμε στο σπίτι με τα φαντάσματα, και ότι μπορούμε να κλείσουμε τα μάτια μας ή το βιβλίο μας όποτε θέλουμε. Αυτή η ασφαλής απόσταση μετατρέπει την απειλή σε ευχαρίστηση, επιτρέποντάς μας να εκτονώσουμε το συσσωρευμένο από την ημέρα άγχος, να δοκιμάσουμε τα όρια των αντοχών μας, και να νιώσουμε μια έντονη, απελευθερωτική εγρήγορση: είμαστε όλο έξαψη, αλλά είμαστε καλά — ή μάλλον, είμαστε ακόμη πιο καλά, επειδή είμαστε όλο έξαψη.

Αυτή η ασφαλής απόσταση μετατρέπει την απειλή σε ευχαρίστηση, επιτρέποντάς μας να εκτονώσουμε το συσσωρευμένο από την ημέρα άγχος, να δοκιμάσουμε τα όρια των αντοχών μας, και να νιώσουμε μια έντονη, απελευθερωτική εγρήγορση.

Το Halloween παίζει, έτσι, με οργανωμένο τρόπο τον ρόλο αυτής της πολιτισμικής βαλβίδας αποσυμπίεσης: μας δίνει την άδεια επί ένα απόγευμα (και ένα βράδυ…) να έρθουμε αντιμέτωποι με το σκοτάδι, τους φόβους και το ανοίκειο, μετατρέποντάς τους σε γιορτή και παιχνίδι. Μας λέει, «Δεν υπάρχει μπαμπούλας. Μη φοβάσαι. Έλα να το χαρούμε».

Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα ελεγχόμενο ερέθισμα φόβου, η αμυγδαλή μας σημαίνει συναγερμό (η αμυγδαλή δεν έχει μάτια, ο ρόλος της δεν είναι να ξέρει αλλά να προειδοποιεί), όμως σχεδόν ταυτόχρονα ο προμετωπιαίος φλοιός (που βλέπει τα πάντα) αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Αυτό το «κενό» ανάμεσα στο σωματικό σοκ και στην επίγνωση της ασφάλειας απελευθερώνει ένα κοκτέιλ νευροδιαβιβαστών: αδρεναλίνη για την ενέργεια, κορτιζόλη για την εγρήγορση, συν ντοπαμίνη και ενδορφίνες σαν επιβράβευση επειδή «επιβιώσαμε». Ο εγκέφαλός μας νιώθει την ευφορία της νίκης και παίρνει την ανταμοιβή του χωρίς να έχει δώσει καμία μάχη: μια ζαχαρίτσα έξαψης.

Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα ελεγχόμενο ερέθισμα φόβου, η αμυγδαλή μας σημαίνει συναγερμό (η αμυγδαλή δεν έχει μάτια, ο ρόλος της δεν είναι να ξέρει αλλά να προειδοποιεί), όμως σχεδόν ταυτόχρονα ο προμετωπιαίος φλοιός (που βλέπει τα πάντα) αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Σε επίπεδο «ψυχολογίας», ο ελεγχόμενος φόβος λειτουργεί κάπως σαν προσομοιωτής επιβίωσης. Ο άνθρωπος είναι προγραμματισμένος να ανησυχεί για το άγνωστο και την απειλή. Έτσι είμαστε φτιαγμένοι, γιατί είπαμε: ο φόβος είναι ένας πανίσχυρος εξελικτικός παράγοντας. Στην καθημερινότητα, οι φόβοι μας είναι συχνά αφηρημένοι και ανεξέλεγκτοι: η δουλειά μας, το μέλλον μας, η υγεία μας, ο πόλεμος… Ο φόβος της τέχνης όμως —αυτός που παραμονεύει σε μια ταινία ή σε ένα βιβλίο— έχει σαφή δομή: έχει αρχή, μέση και τέλος. Μας επιτρέπει να συμπυκνώσουμε το αίσθημα της απειλής σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο, να το διαχειριστούμε και, κυρίως, να το απενεργοποιήσουμε: να του δώσουμε μια και να πάει.

Στην καθημερινότητα, οι φόβοι μας είναι συχνά αφηρημένοι και ανεξέλεγκτοι: η δουλειά μας, το μέλλον μας, η υγεία μας… Ο φόβος της τέχνης όμως —αυτός που παραμονεύει σε μια ταινία ή σε ένα βιβλίο— έχει σαφή δομή.

Επιπλέον, υπάρχει και μια διάσταση κοινωνικής συνοχής και συναισθηματικής ρύθμισης εδώ: ο τρόμος μάς φέρνει πιο κοντά. Όταν φοβόμαστε… παρέα, ενεργοποιούνται οι μηχανισμοί δέσμευσης και ενσυναίσθησης, κι αυτό είναι κάτι που μπορούμε να εκτιμήσουμε.

Κυρίως όμως, το να συγκινούμαστε και να καρδιοχτυπούμε από τον ελεγχόμενο τρόμο μάς υπενθυμίζει με τον πιο έντονο τρόπο ότι είμαστε ζωντανοί. Και η χαρά καλή είναι, και η παρέα των φίλων επίσης, αλλά το σκοτάδι είναι αυτό που προσφέρει την πιο δυνατή, την πιο σωματική απόδειξη ύπαρξης: Φοβάμαι, άρα υπάρχω.

* * *

Η «Καλή Ερώτηση», η παρούσα στήλη μας στην οποία απαντάμε στα πάντα, με όσο περισσότερη αισιοδοξία και θετική ματιά μπορούμε, ανεβαίνει κάθε Παρασκευή. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Για τους νέους τίτλους που διαβάσαμε και σας προτείνουμε, γράφουμε κάθε Κυριακή στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Κάθε Δευτέρα και Τετάρτη, ανεβαίνει και από ένα σημείωμά μας για πράγματα που μάθαμε, που μας έκαναν εντύπωση, ή που μας προβλημάτισαν. Τέλος, κάθε Τρίτη πρωί μάς ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ!