Γιατί το σώμα μας χρειάζεται λίπος - Οι κίνδυνοι από την έλλειψή του

Για χρόνια, το λίπος έχει βρεθεί στο στόχαστρο.

Η κουλτούρα της δίαιτας μάς προτρέπει να το «κάψουμε», οι εταιρείες τροφίμων προωθούν προϊόντα με χαμηλά λιπαρά, ενώ στα φόρουμ του fitness κυκλοφορούν συμβουλές για το πώς μπορεί κάποιος να αποκτήσει όσο το δυνατόν χαμηλότερο ποσοστό σωματικού λίπους. Αρκεί, άλλωστε, λίγη περιήγηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να συναντήσει κανείς συμβουλές για το πώς θα αποκτήσει ένα εξαιρετικά γραμμωμένο σώμα.

Φέτος, ειδικοί εκφράζουν ανησυχία για την επανεμφάνιση της τάσης προς ένα υπερβολικά αδύνατο σώμα, σε ορισμένες περιπτώσεις με την ενίσχυση της δημοτικότητας των φαρμάκων για την απώλεια βάρους. Όμως, όπως το υπερβολικό λίπος μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα υγείας και να οδηγήσει στην παχυσαρκία, έτσι και η υπερβολικά μικρή ποσότητά του δεν είναι καλή για τον οργανισμό.

«Πρέπει να αγαπάμε το λίπος μας», λέει η Ελίφ Οράλ, ενδοκρινολόγος και καθηγήτρια Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. «Επιτελεί μια πολύ σημαντική βιολογική λειτουργία».

Πόσο λίπος χρειαζόμαστε, λοιπόν, πραγματικά; Και γιατί η υπερβολική απώλειά του μπορεί να είναι επιβλαβής;

Γιατί είναι σημαντικό το σωματικό λίπος

Σε γενικές γραμμές, υπάρχουν δύο διαφορετικοί τύποι λίπους: το διατροφικό λίπος και το σωματικό λίπος. Το πρώτο είναι το λίπος που καταναλώνουμε μέσω των τροφών, ενώ το δεύτερο αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο ο οργανισμός αποθηκεύει ενέργεια που δεν χρειάζεται άμεσα.

Όταν τρώμε, τα λιπαρά, οι υδατάνθρακες και οι πρωτεΐνες διασπώνται σε απλούστερα συστατικά που μπορεί να χρησιμοποιήσει το σώμα ως καύσιμο. Οι υδατάνθρακες μετατρέπονται σε γλυκόζη, οι πρωτεΐνες σε αμινοξέα και τα λίπη σε λιπαρά οξέα. Αν καταναλώνουμε συστηματικά περισσότερες θερμίδες από όσες δαπανούμε, τα λιποκύτταρα αποθηκεύουν τα πλεονάζοντα θρεπτικά συστατικά ως λιπίδια, αυξάνοντας το μέγεθός τους.

Ωστόσο, πλέον γνωρίζουμε ότι το σωματικό λίπος δεν αποτελεί απλώς μια παθητική αποθήκη ενέργειας. Είναι ένας ενεργός ιστός που ρυθμίζει λειτουργίες του οργανισμού. Και το υπερβολικά λίγο λίπος, όπως και το υπερβολικά πολύ, μπορεί να είναι επικίνδυνο.

«Μπορούμε να σκεφτούμε το σωματικό λίπος ως μια εξειδικευμένη αποθήκη, η οποία συγκρατεί θρεπτικά συστατικά όταν υπάρχει άφθονη ενέργεια και τα απελευθερώνει μόνο όταν χρειάζεται», εξηγεί ο Μίκαελ Ρίντεν, καθηγητής κλινικής και πειραματικής έρευνας του λιπώδους ιστού στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα της Σουηδίας. Πρόκειται για ένα σύστημα που βοήθησε τους προγόνους μας να επιβιώνουν σε περιόδους έλλειψης τροφής.

Μια ακόμη σημαντική λειτουργία του λίπους είναι η επικοινωνία. Τα λιποκύτταρα παράγουν ορμόνες που ενημερώνουν τον υπόλοιπο οργανισμό για τα διαθέσιμα ενεργειακά αποθέματα και για το πόσο χορτάτοι είμαστε. Η πιο γνωστή από αυτές είναι η λεπτίνη.

«Η λεπτίνη ενημερώνει τον εγκέφαλο ότι υπάρχουν επαρκή ενεργειακά αποθέματα και τότε ο εγκέφαλος μπορεί σχεδόν να χαλαρώσει», εξηγεί η Οράλ. Έτσι, ο οργανισμός μπορεί να επικεντρωθεί σε σημαντικές βιολογικές λειτουργίες, όπως η αναπαραγωγή και η αντιμετώπιση των λοιμώξεων. Όταν δεν υπάρχει αρκετή λεπτίνη, ο εγκέφαλος αρχίζει να «ανησυχεί» για τη διαθέσιμη ενέργεια και ορισμένες βασικές λειτουργίες μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα.

Το σωματικό λίπος είναι επίσης σημαντικό για τη διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος. Το λευκό λίπος αποθηκεύει την περίσσεια ενέργειας, αλλά λειτουργεί και ως μονωτικό στρώμα. Το καφέ και το μπεζ λίπος, από την άλλη, περιέχουν εξειδικευμένα κύτταρα που καίνε ενέργεια για την παραγωγή θερμότητας, συμβάλλοντας στη διατήρηση της θερμοκρασίας του σώματος.

Τι συμβαίνει όταν έχουμε πολύ λίγο λίπος

Οι συνέπειες του υπερβολικού σωματικού λίπους είναι γνωστές. Περιλαμβάνουν αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων, διαβήτη τύπου 2, ορισμένων μορφών καρκίνου και οστεοαρθρίτιδας. Ωστόσο, ούτε η υπερβολικά μικρή ποσότητα λίπους είναι ακίνδυνη.

Όταν το σωματικό λίπος μειώνεται υπερβολικά εξαιτίας αυστηρού περιορισμού των θερμίδων, μπορεί να προκληθούν σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία και στη λειτουργία του οργανισμού, εξηγεί η Τζέσικα Μάουνγκ, ερευνήτρια μεταπτυχιακού επιπέδου στις μεταβολικές παθήσεις στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.

«Η υπερβολικά μικρή ποσότητα λιπώδους ιστού οδηγεί σε διαταραχές της λειτουργίας των οργάνων και του οργανισμού», σημειώνει.

Όταν το σώμα δεν διαθέτει αρκετό λίπος, προσπαθεί να εξοικονομήσει ενέργεια, μπαίνοντας ουσιαστικά σε κατάσταση λιμοκτονίας. Ορισμένα συστήματα αρχίζουν να υπολειτουργούν, μεταξύ άλλων και το ανοσοποιητικό. Όταν δεν υπάρχουν πλέον αποθέματα ενέργειας, ο οργανισμός αρχίζει να διασπά μυϊκό ιστό. Παράλληλα, τα οστά δεν σχηματίζονται και δεν επιδιορθώνονται όπως θα έπρεπε.

Αυτό οδηγεί σε ευπάθεια και αυξημένο κίνδυνο καταγμάτων, λέει ο Φρέντρικ Κάρπε, καθηγητής μεταβολικής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

«Δεν πρόκειται για μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από καλή υγεία», τονίζει ο Κάρπε, ιδιαίτερα επειδή ο οργανισμός δεν διαθέτει πλέον αποθέματα για να αντιμετωπίσει μια σοβαρή λοίμωξη ή άλλη επείγουσα κατάσταση.

Η πολύ χαμηλή ποσότητα σωματικού λίπους μπορεί να επηρεάσει και τις ορμόνες και την αναπαραγωγική υγεία. Σε άνδρες που γίνονται υπερβολικά αδύνατοι επειδή για μεγάλο διάστημα δεν καταναλώνουν επαρκή τροφή, μπορεί να μειωθούν η τεστοστερόνη, τα επίπεδα ενέργειας και η σωματική απόδοση. Ορισμένες αθλήτριες με πολύ χαμηλό ποσοστό σωματικού λίπους παρουσιάζουν ακανόνιστη περίοδο ή μπορεί να σταματήσουν εντελώς να έχουν έμμηνο ρύση.

Αρκετές μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι η ύπαρξη επιπλέον βάρους στη μέση και μεγαλύτερη ηλικία συνδέεται με αυξημένες πιθανότητες επιβίωσης κατά τη διάρκεια μιας κρίσιμης ασθένειας. Για παράδειγμα, ενώ τα άτομα με παχυσαρκία διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου, εμφανίζουν μικρότερη πιθανότητα να πεθάνουν από αυτήν σε σχέση με πιο αδύνατα άτομα που πάσχουν επίσης από τη νόσο. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «παράδοξο της παχυσαρκίας».

Σύμφωνα με την Οράλ, τα αποθέματα λίπους φαίνεται να βοηθούν τον οργανισμό να αντέξει σοβαρά καρδιακά επεισόδια, εγκεφαλικά και άλλες οξείες ασθένειες.

Σε ακραίες περιπτώσεις, η υπερβολικά μικρή ποσότητα λίπους μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές ή ακόμη και στον θάνατο. Η ψυχική διαταραχή της νευρικής ανορεξίας, για παράδειγμα, μπορεί να προκαλέσει μακροχρόνιες βλάβες στα όργανα ή να αποβεί θανατηφόρα.

Ποσοστά και τρόποι μέτρησης

Τα φυσιολογικά επίπεδα σωματικού λίπους κυμαίνονται ενδεικτικά στο 10–20% για τους υγιείς άνδρες και στο 20–29% για τις γυναίκες, ενώ στους αθλητές τα ποσοστά αυτά είναι χαμηλότερα. Παράλληλα, κομβικό ρόλο παίζει η κατανομή του: το σπλαχνικό λίπος (στην περιοχή της κοιλιάς) είναι το πιο επικίνδυνο, καθώς περιβάλλει ζωτικά όργανα και αυξάνει τον κίνδυνο για διαβήτη τύπου 2 και υπέρταση.

Για την αξιολόγηση της κατανομής του λίπους, οι ειδικοί συνιστούν απλούς δείκτες όπως η αναλογία μέσης προς ύψος (με υγιές εύρος 0.4 έως 0.49) και η αναλογία μέσης προς γοφούς, αποφεύγοντας την εμμονή με ακραίους και συχνά ανακριβείς μετρητές.

(Με πληροφορίες BBC News)