Νεφροί: ένα όλο και πιο ευπαθές όργανο

Ο απόλυτος αριθμός περιστατικών νεφρικής ανεπάρκειας αυξάνεται σταθερά σε σχεδόν ολόκληρο τον κόσμο. Τόσο λόγω της γήρανσης του πληθυσμού όσο και της αύξησης των ασθενών με διαβήτη ή/και υπέρταση 4,6 εκατομμύρια άτομα παγκοσμίως, σχεδόν τριπλάσιος αριθμός από 1,6 εκατομμύριο το 1990, να πάσχουν σήμερα από ποικίλες μορφές νεφρικής ανεπάρκειας. Τη μεγαλύτερη αύξηση εμφανίζει η διαβητική νεφροπάθεια με 107 εκατομμύρια περιπτώσεις το 2021, δηλαδή αύξηση 85,11% (58 εκατομμύρια) από το 1990. Τα περιστατικά αναμένεται να φτάσουν τα 22,21 εκατομμύρια το 2031 και οι θάνατοι από νεφρική ανεπάρκεια το 1,81 εκατομμύριο. Αν και σεν είναι όλες οι περιπτώσεις νεφροπάθειας θανάσιμες και πολλοί άνθρωποι ζουν φυσιολογικά φτάνοντας ή ξεπερνώντας το προσδόκιμο, η αύξηση της νοσηρότητας είναι φαινόμενο που χρειάζεται προσοχή.

Νεφροπάθεια είναι ο γενικός όρος για κάθε παθολογική βλάβη ή δυσλειτουργία των νεφρών. Αφορά βλάβη στις δομικές και λειτουργικές μονάδες των νεφρών, στα «νεφρώνια» (σπειράματα, σωληνάρια, διάμεσο ιστό, αγγεία), η οποία οδηγεί σε προοδευτική απώλεια της νεφρικής λειτουργίας, δηλαδή μειωμένη διήθηση, διαταραχή απέκκρισης, διαταραχή ισορροπίας νερού και ηλεκτρολυτών. Η διαβητική νεφροπάθεια είναι η συχνότερη αιτία χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως και προκαλείται από χρόνια υπεργλυκαιμία που βλάπτει τα σπειράματα (σπειραματοσκλήρυνση Kimmelstiel-Wilson). Η υπερτασική νεφροπάθεια είναι βλάβη λόγω χρόνιας υψηλής πίεσης, που προκαλεί σκλήρυνση των νεφρικών αρτηριδίων. Άλλες μορφές είναι οι σπειραματονεφρίτιδες, δηλαδή η φλεγμονή των σπειραμάτων (IgA νεφροπάθεια, μεμβρανώδης, εστιακή τμηματική σπειραματοσκλήρυνση, κ.ά.), συχνά αυτοάνοσης αιτιολογίας· η πολυκυστική νεφρική νόσος, κληρονομική, με σχηματισμό κύστεων· η νεφροπάθεια από φάρμακα και τοξίνες (μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, σκιαγραφικά, βαρέα μέταλλα) που σημαίνει τοξική βλάβη σωληναρίων· η αναφλεγμονώδης-διάμεση νεφρίτιδα, δηλαδή ηπροσβολή διάμεσου ιστού, συχνά αλλεργικής αιτιολογίας, η αποφρακτική νεφροπάθεια λόγω απόφραξης του ουροποιητικού (λιθίαση, όγκοι, υπερτροφία προστάτη) και η IgA νεφροπάθεια (νόσος Berger), η εναπόθεση ανοσοσφαιρίνης στα σπειράματα.

Δεν είναι εύκολο να αγνοήσει κανείς τα συμπτώματα της νεφρικής ανεπάρκειας. Προκαλεί πρωτεϊνουρία και αιματουρία, οίδημα στα κάτω άκρα, κόπωση, ανορεξία (σε προχωρημένα στάδια), ολιγουρία ή, αντίθετα, πολυουρία (ανάλογα με το στάδιο) και συνδυάζεται με υπέρταση. Στα τελικά στάδια προκαλεί ουραιμία με ναυτία, κνησμό και σύγχυση. Ο δείκτης των αιματολογικών εξετάσεων με τον οποίον ο γιατρός οδηγείται στην έρευνα των νεφρών είναι η κρεατινίνη ορού. Καθώς η αύξημένη κρεατινίνη (οι φυσιολογικές τιμές είναι για τους άνδρες: 0,7–1,3 mg/dL και για τις γυναίκες: 0,6–1,1 mg/dL) δείχνει ότι οι νεφροί δυσλειτουργούν, ακολουθεί σειρά εξετάσεων —γενική ούρων, υπερηχογράφημα νεφρών και σε επιλεγμένες περιπτώσεις βιοψία νεφρού— προκειμένου να επιβεβαιωθεί η πάθηση ή να αναζητηθούν άλλες αιτίες. Η χρόνια νεφρική νόσος ταξινομείται σε πέντε στάδια και η θεραπευτική αντιμετώπιση εξαρτάται από το στάδιο, τη γενική κατάσταση του ασθενούς, και τα υποκείμενα νοσήματα. Αρχικά, χρειάζεται καθορισμός της αρχικής αιτίας (γλυκαιμικός έλεγχος, αντιυπερτασικά), διαιτητικοί περιορισμοί (νάτριο, πρωτεΐνη, κάλιο ανάλογα με στάδιο), διαχείριση επιπλοκών (αναιμία, οστική νόσος, οξέωση). Στις πιο σοβαρές περιτπώσεις συνιστάται αιμοκάθαρση, περιτοναϊκή κάθαρση, ή μεταμόσχευση νεφρού.

Κάθε 20 δευτερόλεπτα πεθαίνει ένας άνθρωπος από νεφρική νόσο. Ο αριθμός προβλέπεται να αυξηθεί πάνω από 30% ως αιτία θανάτου έως το 2050, ενώ το εγκεφαλικό επεισόδιο και η ισχαιμική καρδιοπάθεια θα μειωθούν πάνω από 40%· στη Δυτική Ευρώπη αναμένεται να γίνει 3η αιτία θανάτου έως το 2050. Αν και το 34% είναι άνω των 65 ετών, το 12% τοποθετείται ανάμεσα στα 45-64 με τις γυναίκες ελαφρώς πιο ευάλωτες στα πρώτα στάδια της νόσου αλλά με τους άνδρες πιο ευάλωτους στην ταχύτητα επιδείνωσης. Πιθανοί μηχανισμοί αυτής της διαφοροποίησης είναι η προστατευτική δράση των οιστρογόνων, η επιβαρυντική δράση τεστοστερόνης και, όπως πάντοτε, οι διαφορές στον τρόπο ζωής.

Δεν υπάρχει ενιαίο πρωτόκολλο δίαιτας για όλους τους νεφροπαθείς. Εξατομικεύεται η πρόσληψη πρωτεΐνης, καλίου, νατρίου, φωσφόρου, φυτικών ινών και ύδατος.