Τι είναι η νόσος ALS από την οποία έπασχε ο Παρασκευάς Άντζας

Βαρύ πένθος σκόρπισε στο ελληνικό ποδόσφαιρο η είδηση του θανάτου του Παρασκευά Άντζα, ο οποίος έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 49 ετών έπειτα από μεγάλη μάχη με σοβαρό πρόβλημα υγείας.

Ο παλαίμαχος κεντρικός αμυντικός, που συνέδεσε το όνομά του με τον Ολυμπιακό, την Ξάνθη και τη Δόξα Δράμας, άφησε την τελευταία του πνοή το πρωί της Δευτέρας (25/5), προκαλώντας θλίψη στην οικογένειά του, στους ανθρώπους που συνεργάστηκαν μαζί του, αλλά και συνολικά στον χώρο του ελληνικού ποδοσφαίρου.

Τα τελευταία χρόνια έδινε μάχη με την ALS (πλάγια αμυοτροφική σκλήρυνση), γνωστή και ως νόσο του κινητικού νευρώνα, η οποία είχε επιβαρύνει σοβαρά την κατάσταση της υγείας του.

Τι είναι η νόσος ALS από την οποία έπασχε ο Παρασκευάς Άντζας

Η ALS αποτελεί μορφή νόσου του κινητικού νευρώνα. Πρόκειται για μια εξουθενωτική και επώδυνη κατάσταση, κατά την οποία οι κινητικοί νευρώνες – τα κύτταρα που ελέγχουν τις εκούσιες μυϊκές κινήσεις – καταστρέφονται σταδιακά, με αποτέλεσμα οι ασθενείς να χάνουν σιγά-σιγά τον έλεγχο του σώματός τους.

Μια πρόσφατη ανασκόπηση εκτιμά ότι επηρεάζει περίπου πέντε άτομα ανά 100.000 στις ΗΠΑ.

Η νόσος εμφανίζεται συχνότερα στους άνδρες και η μέση ηλικία διάγνωσης είναι περίπου τα 60 έτη, αν και μπορεί να προσβάλει και σημαντικά νεότερα άτομα. Οι περισσότεροι ασθενείς ζουν λίγα μόνο χρόνια μετά τη διάγνωση, ωστόσο υπάρχουν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις, όπως ο φυσικός Στίβεν Χόκινγκ, ο οποίος διαγνώστηκε με μορφή της νόσου σε ηλικία 21 ετών και πέθανε το 2018, σε ηλικία 76 ετών.

Ο Έρικ Ντέιν πέθανε τον Φεβρουάριο του 2026, έπειτα από «μια γενναία μάχη με την ALS», σύμφωνα με την οικογένειά του.

Κληρονομική και σποραδική μορφή

Οι λόγοι για τους οποίους κάποιος αναπτύσσει ALS είναι σύνθετοι. Για το 10–15% των ασθενών, η νόσος είναι κληρονομική. Σε αυτές τις περιπτώσεις, μια μετάλλαξη σε συγκεκριμένο γονίδιο μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά.

Δεν είναι βέβαιο ότι αν ένας γονέας ή πρόγονος είχε ALS θα την εμφανίσετε και εσείς, αν και συχνά υπάρχουν οικογενειακές αναφορές σε κάποιον συγγενή με παρόμοια εξουθενωτική ασθένεια.

Ακόμη και στην κληρονομική μορφή, το υπεύθυνο γονίδιο δεν είναι πάντα το ίδιο.

Για το υπόλοιπο 85% των ασθενών, η αιτία είναι ακόμη πιο δύσκολο να προσδιοριστεί. Αυτές οι περιπτώσεις χαρακτηρίζονται «σποραδικές». Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι και εδώ ενδέχεται να εμπλέκονται γενετικές μεταλλάξεις, αλλά πρόκειται μάλλον για μικρές αλλαγές σε πολλά διαφορετικά γονίδια, παρά για μία και μόνο σοβαρή μετάλλαξη.

Πολύπλοκη γενετική

Υπάρχει μια εκτενής λίστα γονιδίων που μπορεί να επηρεάζονται, όμως τέσσερα θεωρούνται τα βασικά:

• C9orf72 – εντοπίζεται στο 30% των περιπτώσεων
• SOD1 – υπεύθυνο για το 20% των περιπτώσεων
• TARDBP – περίπου 4%
• FUS – περίπου 5%

Ανάλογα με τον τύπο της ALS, «ο βαθμός στον οποίο η νόσος μπορεί να εξηγηθεί από γενετικούς παράγοντες κυμαίνεται από 8% έως 60%», εξηγεί η καθηγήτρια Νευρολογίας Εύα Φέλντμαν από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.

Περιβαλλοντικοί παράγοντες

Υπάρχουν ενδείξεις ότι η παρατεταμένη έκθεση σε περιβαλλοντικούς παράγοντες μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο, ιδιαίτερα στη σποραδική μορφή.

Η Φέλντμαν και οι συνεργάτες της μιλούν για το «εκθεσώμα» της ALS – το σύνολο των τοξικών περιβαλλοντικών εκθέσεων που αυξάνουν τον κίνδυνο.

Παρατεταμένη έκθεση σε:

• οργανικούς χημικούς ρύπους
• μέταλλα
• φυτοφάρμακα
• σωματίδια σκόνης από κατασκευαστικές εργασίες
• κακή ποιότητα αέρα

ενδέχεται να συμβάλλει στην αύξηση του κινδύνου.

Ο Νιλ Θάκουρ, επικεφαλής αποστολής του Συλλόγου ALS, τονίζει ότι δεν υπάρχει απλή σχέση αιτίας–αποτελέσματος. «Πάντα πρόκειται για συνδυασμό παραγόντων», λέει. Ακόμη κι αν κάποιος έχει γενετικό προφίλ υψηλού κινδύνου, δεν είναι βέβαιο ότι θα εμφανίσει τη νόσο.

Στρατιωτικό προσωπικό, για παράδειγμα, φαίνεται να έχει αυξημένο κίνδυνο, πιθανόν λόγω έκθεσης σε καύσιμα, καπνούς και χημικά.

Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι:

• μόλυβδος στο πόσιμο νερό
• κάπνισμα
• αθλήματα επαφής

μπορεί να λειτουργούν ως παράγοντες κινδύνου.

Οι προκλήσεις της έρευνας

Η ALS είναι σπάνια νόσος, γεγονός που δυσκολεύει τη συγκέντρωση επαρκών στοιχείων για κλινικές μελέτες. Επιπλέον, η νόσος εξελίσσεται γρήγορα και οι ασθενείς μπορούν να συμμετάσχουν σε δοκιμές μόνο στα πρώιμα στάδια.

Η Φέλντμαν σημειώνει ότι πιθανόν δεκάδες ή και εκατοντάδες γονίδια να συμβάλλουν σε ένα «πολυγονιδιακό προφίλ κινδύνου», το οποίο αλληλεπιδρά με περιβαλλοντικούς παράγοντες.

Υπάρχει θεραπεία;

Προς το παρόν, η ALS δεν θεραπεύεται. Ωστόσο, η Αμερικανική Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) έχει εγκρίνει αρκετές θεραπείες που μπορούν να επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου.

Υπάρχει επίσης ελπίδα για στοχευμένες θεραπείες κατά συγκεκριμένων γονιδιακών μεταλλάξεων. Πρόσφατη πρώιμη δοκιμή φαρμάκου που στοχεύει τη μετάλλαξη SOD1 έδειξε ενθαρρυντικά αποτελέσματα.

Ο Σύλλογος ALS εστιάζει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών έως ότου βρεθεί θεραπεία. «Η στρατηγική μας είναι να κάνουμε τη νόσο βιώσιμη μέχρι να υπάρξει ίαση», λέει ο Θάκουρ.

Παρά τις προόδους, το βασικό ερώτημα παραμένει: όχι μόνο γιατί εμφανίζεται η ALS, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε για να την προλάβουμε ή να τη θεραπεύσουμε.

Μέχρι τότε, οικογένειες και φίλοι συνεχίζουν να στηρίζουν με αγάπη και υπομονή όσους δίνουν τη μάχη με αυτή τη σκληρή ασθένεια. Όμως η καλύτερη κατανόηση της επιστήμης πίσω από την ALS γεννά την ελπίδα ότι στο μέλλον θα υπάρξουν πιο αποτελεσματικές θεραπείες – και ίσως κάποτε, πρόληψη.