Άγνωστες Ηρωίδες: Γκέρτρουντ Μπελ Έλιον, η γυναίκα που σκότωσε τον θάνατο

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

«Δεν επιτρέπονται οι γυναίκες»

Η Γκέρτρουντ Μπελ Έλιον γεννήθηκε το 1918 στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης, στους κόλπους μιας οικογένειας Εβραίων μεταναστών από τη Λιθουανία και τη Ρωσία. Ο πατέρας της ήταν οδοντίατρος, και η οικογένεια τα πήγαινε σχετικά καλά. Μάλιστα, το 1928 επένδυσε όλα τα χρήματα που έβγαλε στο χρηματιστήριο, σίγουρος ότι η επιλογή του θα φέρει μεγάλα κέρδη στο σπίτι. Την επόμενη χρονιά, με τη Μεγάλη Ύφεση, τα χρήματα εξαφανίστηκαν και η οικογένεια πείνασε.

Αλλά στα 1937 μια νεαρή κοπέλα με πτυχίο στη χημεία δεν μπορούσε να βρει δουλειά σε εργαστήριο. Τα εργαστήρια δεν προσλάμβαναν γυναίκες

Όταν η Γκέρτρουντ ήταν δεκαπέντε χρονών, ο αγαπημένος της παππούς αρρώστησε από καρκίνο του στομάχου. Η αρρώστια ήταν οδυνηρή και αργή. Και η ιατρική, βέβαια, δεν μπορούσε να κάνει τίποτε. Δεν υπήρχε θεραπεία. Η Γκέρτρουντ αποφάσισε ότι ήθελε να κάνει κάτι γι’ αυτό. Γράφτηκε στο Hunter College της Νέας Υόρκης — ένα δημόσιο κολέγιο αποκλειστικά για κορίτσια, που δεν έπαιρνε δίδακτρα. Σπούδασε χημεία, και αποφοίτησε το 1937, στα δεκαεννέα της, summa cum laude — αριστούχος. Αλλά στα 1937 μια νεαρή κοπέλα με πτυχίο στη χημεία δεν μπορούσε να βρει δουλειά σε εργαστήριο. Τα εργαστήρια δεν προσλάμβαναν γυναίκες. Η Γκέρτρουντ έστειλε αιτήσεις σε δεκαπέντε εργαστήρια. Δεν της απάντησε ούτε ένα.

Αναγκάστηκε να στραφεί στη διδασκαλία, και για ένα διάστημα δίδαξε βιοχημεία στο νοσηλευτικό σχολείο του New York Hospital —αμισθί, απλώς για να αποκτήσει εμπειρία— και φυσικές επιστήμες σε δημοτικά σχολεία της Νέας Υόρκης. Παράλληλα, προσπάθησε να κάνει και ένα μεταπτυχιακό. Το New York University τη δέχτηκε στο τμήμα χημείας — αλλά στο συγκεκριμένο πρόγραμμα τα μαθήματα γίνονταν μόνο βράδυ και τα Σαββατοκύριακα. Έστω και έτσι, ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της το 1941.

Καθώς οι άντρες πήγαν στο μέτωπο, τα εργαστήρια έκαμψαν τις αναχρονιστικές τους αντιρρήσεις και, ξαφνικά, οι γυναίκες με πτυχίο χημείας ήταν καλοδεχούμενες

Αρραβωνιάστηκε κιόλας, αλλά ο μέλλων σύζυγός της αρρώστησε από βακτηριακή ενδοκαρδίτιδα —λοίμωξη της καρδιάς— και πέθανε, επίσης το 1941. Δεν υπήρχαν αντιβιοτικά ακόμη, και η πενικιλίνη ήταν σε πειραματικό στάδιο. Η Γκέρτρουντ δεν θα παντρευόταν ποτέ. Αργότερα θα έλεγε ότι η επιστήμη γέμισε έτσι κι αλλιώς τη ζωή της εκατό τοις εκατό.

Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, πάντως, άλλαξε τα πάντα. Καθώς οι άντρες πήγαν στο μέτωπο, τα εργαστήρια έκαμψαν τις αναχρονιστικές τους αντιρρήσεις και, ξαφνικά, οι γυναίκες με πτυχίο χημείας ήταν καλοδεχούμενες. Αφού δούλεψε για ένα διάστημα σε ένα εργαστήριο τροφίμων —ελέγχοντας το χρώμα της μαγιονέζας και την οξύτητα των τουρσιών: μια ανιαρή δουλειά που όμως τής έδωσε κάποια εμπειρία—, η Γκέρτρουντ προσελήφθη το 1944 από την Burroughs Wellcome, μια φαρμακευτική εταιρεία με έδρα τη Βρετανία που λειτουργούσε στη Νέα Υόρκη. Εκεί συνάντησε τον Χίτσινγκς.

Μια νέα μέθοδος

Ο βιοχημικός George Herbert Hitchings, δεκατέσσερα χρόνια μεγαλύτερος από τη Γκέρτρουντ, ήταν επικεφαλής ενός μικρού τμήματος βιοχημείας στην Burroughs Wellcome. Ήταν το τμήμα που κανείς άλλος δεν ήθελε — δεν υπήρχαν άμεσα αποτελέσματα, ούτε εγγυημένες ανακαλύψεις. Έκαναν απλώς έρευνα: έρευνα στα τυφλά.

Η Γκέρτρουντ, που από βοηθός έγινε πολύ γρήγορα ισότιμη συνεργάτιδα, σκέφτηκε να συνθέσει παράγωγα πουρινών, ουσίες που θα έμοιαζαν με τις φυσικές πουρίνες αρκετά ώστε να εξαπατούν τα κύτταρα, αλλά θα διέφεραν και αρκετά ώστε να μπλοκάρουν εντέλει τη λειτουργία τους.

Ο Χίτσινγκς είχε μια ριζοσπαστική ιδέα: αντί να δοκιμάζει τυχαία χημικές ουσίες και να βλέπει ποιες δούλευαν και ποιες όχι —αυτή ήταν η μόνη μέθοδος εκείνη την εποχή—, ήθελε να κατανοήσει πρώτα τη βιολογική βάση της ασθένειας, και μετά να σχεδιάσει φάρμακα που θα στόχευαν σε συγκεκριμένα σημεία. Η κεντρική ιδέα ήταν απλή: όλα τα «κακά» κύτταρα —βακτήρια, ιοί, καρκινικά κύτταρα, παράσιτα κ.ά.— χρησιμοποιούσαν νουκλεϊκά οξέα (DNA και RNA) για να αναπαράγονται. Αν μπορούσες να κατανοήσεις πώς συνέθεταν τα νουκλεϊκά τους οξέα, θα μπορούσες ίσως να φτιάξεις ουσίες που θα μπλόκαραν αυτή τη διαδικασία, χωρίς να βλάψεις τα υγιή κύτταρα του ξενιστή — του ασθενούς. Κανείς, στην πραγματικότητα, δεν έδινε βάση σ’ αυτά που έλεγε ο Χίτσινγκς. Αλλά η Έλιον του είπε πως ήταν ηλίου φαεινότερον πως είχε δίκιο.

Ο Χίτσινγκς ενθουσιάστηκε, και ανέθεσε στη Γκέρτρουντ να εργαστεί με πουρίνες —δομικά συστατικά των νουκλεϊκών οξέων— για να δει πώς και γιατί τα βακτήρια, τα καρκινικά κύτταρα, και τα φυσιολογικά ανθρώπινα κύτταρα τις χρησιμοποιούσαν και τις μεταβόλιζαν διαφορετικά. Η Γκέρτρουντ, που από βοηθός έγινε πολύ γρήγορα ισότιμη συνεργάτιδα, σκέφτηκε να συνθέσει παράγωγα πουρινών, ουσίες που θα έμοιαζαν με τις φυσικές πουρίνες αρκετά ώστε να εξαπατούν τα κύτταρα, αλλά θα διέφεραν και αρκετά ώστε να μπλοκάρουν εντέλει τη λειτουργία τους. Η ιδέα ήταν ότι ένα παθογόνο κύτταρο θα θεωρούσε ότι πήρε το δομικό συστατικό που χρειαζόταν για την αναπαραγωγή του — αλλά στην πραγματικότητα θα είχε πάρει κάτι που δεν θα ήταν σε θέση να το χρησιμοποιήσει, και που εντέλει θα το μπλόκαρε.

Αυτή η προσέγγιση της φαρμακολογίας —ο ορθολογικός σχεδιασμός φαρμάκων βάσει της βιοχημείας— ήταν πρωτόγνωρη τότε. Σήμερα είναι η κυρίαρχη μέθοδος ανάπτυξης φαρμάκων, αν όχι η μόνη.

Η επανάσταση των φαρμάκων

Στα πενήντα χρόνια που εργάστηκε στην Burroughs Wellcome, η Γκέρτρουντ ανέπτυξε μια σειρά από φάρμακα που άλλαξαν άρδην την ιατρική — και κατ’ επέκταση τον κόσμο. Όλα τους ήταν βασισμένα στην ίδια λογική: πρώτα κατανοούσε τη βιοχημεία τής εκάστοτε αρρώστιας, και κατόπιν σχεδίαζε μια ουσία για να τη σταματήσει. Νά τα κυριότερα που έφτιαξε:

• 6-μερκαπτοπουρίνη (6-MP): Το πρώτο αποτελεσματικό φάρμακο για την παιδική λευχαιμία. Πριν από αυτό, τα παιδιά πέθαιναν μέσα σε ελάχιστους μήνες από την πρώτη εκδήλωση της νόσου. Εγκρίθηκε το 1953 και χρησιμοποιείται ακόμη.
• Αζαθειοπρίνη: Παράγωγο της 6-MP, αλλά με λιγότερες παρενέργειες. Ήταν το πρώτο ανοσοκατασταλτικό φάρμακο. Χρησιμοποιήθηκε για να αποτρέψει την απόρριψη οργάνων στις μεταμοσχεύσεις. Χωρίς αυτό, δεν θα μπορούσαν να γίνουν μεταμοσχεύσεις καρδιάς, νεφρών, ήπατος.
• Αλλοπουρινόλη: Για την ουρική αρθρίτιδα, μια πάθηση που προκαλούσε τρομερούς πόνους και μέχρι τότε αντιμετωπιζόταν μόνο με δίαιτα. Ένα χάπι την ημέρα έλυνε αμέσως το πρόβλημα. Εκατομμύρια άνθρωποι την παίρνουν ακόμη.
• Πυριμεθαμίνη: Κατά της ελονοσίας — μιας από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες στον κόσμο. Παραμένει σε χρήση και για την τοξοπλάσμωση.
• Ακυκλοβίρη: Η πιο επαναστατική ουσία που ανέπτυξε. Απέδειξε για πρώτη φορά ότι οι ιοί μπορούν να αντιμετωπιστούν φαρμακολογικά, χτυπώντας τον πυρήνα τους χωρίς να βλάπτεται ο οργανισμός. Χρησιμοποιείται για τον έρπη, και άνοιξε τον δρόμο για όλη τη σύγχρονη αντιιική φαρμακολογία — συμπεριλαμβανομένου του AZT, του πρώτου φαρμάκου κατά του HIV.

Χωρίς διδακτορικό

Η Έλιον ξεκίνησε ένα διδακτορικό στο Brooklyn Polytechnic Institute αφότου μπήκε στην Burroughs Wellcome. Την επόμενη χρονιά τής ζητήθηκε να αφιερωθεί σ’ αυτό αφήνοντας το εργαστήριο. Η Έλιον αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη δουλειά της και, χωρίς να το πολυσκεφτεί, αποχώρησε από το πρόγραμμα. Η γυναίκα που ανέπτυξε επτά από τα σημαντικότερα φάρμακα του 20ού αιώνα δεν είχε PhD. Πιο μετά, βέβαια, θα γινόταν επίτιμη διδάκτωρ σε επτά μεγάλα πανεπιστήμια — ανάμεσά τους, το Harvard και το George Washington University.

Πολύ συχνά, η Έλιον πήγαινε να παρουσιάσει την έρευνά της σε ένα συνέδριο, και οι άντρες παρευρισκόμενοι υπέθεταν ότι απλώς συνόδευε κάποιον

Η θέση της στην Burroughs Wellcome ήταν, επί πολλά χρόνια, σε χαμηλότερη ιεραρχικά βαθμίδα απ’ ό,τι θα αντιστοιχούσε στη δουλειά της. Ο Χίτσινγκς την εμπιστευόταν περισσότερο από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά η εταιρεία μόλις το 1967 —είκοσι τρία χρόνια μετά την πρόσληψή της— την έθεσε επικεφαλής τμήματος.

Την εποχή εκείνη, οι γυναίκες στην επιστήμη ήταν σπάνιες — και ακόμη πιο σπάνια ήταν ορατές. Πολύ συχνά, η Έλιον πήγαινε να παρουσιάσει την έρευνά της σε ένα συνέδριο, και οι άντρες παρευρισκόμενοι υπέθεταν ότι απλώς συνόδευε κάποιον. Μία φορά, ο φωτογράφος που τραβούσε φωτογραφίες της ερευνητικής ομάδας που είχε σχεδιάσει ένα κυριολεκτικά επαναστατικό φάρμακο, της είπε να κάνει λίγο στην άκρη, αν είχε την καλοσύνη, «για να μην εμποδίζει τους επιστήμονες».

Η Γκέρτρουντ ήταν επικεφαλής εκείνης της ομάδας…

Στη Στοκχόλμη, ρωτήθηκε από έναν δημοσιογράφο εάν το γεγονός ότι ήταν γυναίκα δυσκόλεψε την καριέρα της. Απάντησε ότι ναι, πολύ — αλλά προσέθεσε ότι η ίδια η επιστήμη ήταν που της έδωσε τη δυνατότητα να αποδείξει τις ικανότητές της ανεξάρτητα από τις προκαταλήψεις.

Η αναγνώριση, και ένας απολογισμός

Το 1988, η Έλιον και ο Χίτσινγκς μοιράστηκαν το Νόμπελ Ιατρικής και Φυσιολογίας με τον Σερ James Black — Βρετανό φαρμακολόγο που είχε αναπτύξει «την πρώτη γενιά αποκλειστών β-υποδοχέων και ανταγωνιστών των υποδοχέων ισταμίνης Η2», φάρμακα για την καρδιά και το στομάχι αντίστοιχα, επίσης βάσει ορθολογικής προσέγγισης. Η επιτροπή της Στοκχόλμης περιέγραψε τη μέθοδο των Έλιον-Χίτσινγκς ως θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο ανάπτυξης των φαρμάκων.

Η Έλιον ήταν εβδομήντα χρονών τότε. Στη Στοκχόλμη, ρωτήθηκε από έναν δημοσιογράφο εάν το γεγονός ότι ήταν γυναίκα δυσκόλεψε την καριέρα της. Απάντησε ότι ναι, πολύ — αλλά προσέθεσε ότι η ίδια η επιστήμη ήταν που της έδωσε τη δυνατότητα να αποδείξει τις ικανότητές της ανεξάρτητα από τις προκαταλήψεις. Ρωτήθηκε επίσης αν αισθανόταν ότι αδικήθηκε — ότι η αναγνώριση ήρθε πολύ αργά. Είπε ότι η αναγνώριση που πάντα μετρούσε περισσότερο ήταν να μαθαίνει για ασθενείς που επέζησαν χάρη στα φάρμακα που η ίδια είχε ανακαλύψει.

Η ανάπτυξη των αναστολέων πρωτεάσης στα μέσα της δεκαετίας του 1990 —που μετέτρεψε το AIDS από μία ασθένεια που οδηγούσε μαθηματικά στον θάνατο σε μια διαχειρίσιμη κατάσταση— ήταν άμεση συνέπεια της εκλεκτικής αντιιικής φαρμακολογίας που η ίδια είχε πρωτοεφαρμόσει.

Το Νόμπελ δεν ήταν η μοναδική αναγνώριση. Το 1991, ο Πρόεδρος Μπους τής απένειμε το National Medal of Science. Το 1990 εντάχθηκε στο National Women’s Hall of Fame. Το 1991 έγινε η πρώτη γυναίκα μέλος τού National Inventors Hall of Fame των ΗΠΑ. Διετέλεσε Πρόεδρος της American Association for Cancer Research, και υπηρέτησε σε επιτροπές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για τις τροπικές ασθένειες. Κατοχύρωσε 45 διπλώματα ευρεσιτεχνίας, δημοσίευσε 225 επιστημονικά άρθρα, και συνέβαλε —ανάμεσα σε πολλά άλλα— στην ανάπτυξη φαρμάκων για τη λευχαιμία, τον έρπητα, την ελονοσία, την ουρική αρθρίτιδα, τις βακτηριακές λοιμώξεις, τις μεταμοσχεύσεις, και το AIDS. Το 1967 έγινε επικεφαλής του Τμήματος Πειραματικής Θεραπείας της Burroughs Wellcome, θέση που κράτησε μέχρι τη συνταξιοδότησή της το 1983.

Και πάλι, όμως, δεν αποσύρθηκε από τη δράση. Παρέμεινε σύμβουλος της Burroughs Wellcome, δίδαξε στο Πανεπιστήμιο Duke, συνέχισε να δουλεύει σαν ερευνήτρια, και να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έδειξε στη συμβολή των γυναικών στην επιστήμη — και στην ανάγκη να ενθαρρυνθούν νεαρές γυναίκες να επιλέξουν επιστημονική καριέρα. Έδωσε εκατοντάδες διαλέξεις σε πανεπιστήμια, συμμετείχε σε πολλά προγράμματα καθοδήγησης νέων επιστημόνων, μίλησε σε εφημερίδες και εκπομπές για τα αδιανόητα εμπόδια που είχε αντιμετωπίσει. Παρέμεινε επίσης ενεργή στην έρευνα για το AIDS, παρακολουθώντας την εξέλιξη των αντιρετροϊκών φαρμάκων που χτίστηκαν πάνω στη δική της μέθοδο. Η ανάπτυξη των αναστολέων πρωτεάσης στα μέσα της δεκαετίας του 1990 —που μετέτρεψε το AIDS από μία ασθένεια που οδηγούσε μαθηματικά στον θάνατο σε μια διαχειρίσιμη κατάσταση— ήταν άμεση συνέπεια της εκλεκτικής αντιιικής φαρμακολογίας που η ίδια είχε πρωτοεφαρμόσει.

Πέθανε στις 21 Φεβρουαρίου 1999, στο Τσάπελ Χιλ της Βόρειας Καρολίνας. Ήταν ογδόντα ενός χρονών. Δεν είναι μια «άγνωστη ηρωίδα» ακριβώς. Αλλά είναι μια γυναίκα που χάρη στο πείσμα της, και παρά τα εμπόδια μιας ανδροκρατούμενης κοινωνίας, ύψωσε το ανάστημά της και άλλαξε τον κόσμο.

Η Gertrude «Trudy» Belle Elion (23.1.1918-21.2.1999) άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται τα φάρμακα. Αντί να βασίζεται στην παραδοσιακή μέθοδο «δοκιμής και σφάλματος», η Έλιον και οι συνεργάτες της ξεκινούσαν από την ίδια τη βιοχημεία του κυττάρου. Μελετούσαν τις διαφορές ανάμεσα στα φυσιολογικά κύτταρα και τα παθογόνα ή καρκινικά, και σχεδίαζαν μόρια που να μπλοκάρουν την ανάπτυξή τους. Ελάχιστοι άνθρωποι στη γη δεν έχουν πάρει κάποιο από τα φάρμακα που έφτιαξε. Χάρη στη δουλειά της, άλλαξε η συνολική ιστορία του πλανήτη. Αλλά και «χάρη» στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: χωρίς αυτόν, η Τρούντι θα είχε παραμείνει δασκάλα ή θα αναγκαζόταν να δουλεύει σε εργαστήριο παρασκευής τουρσιών. Γιατί «οι γυναίκες δεν κάνουν για τη χημεία και το εργαστήριο».

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.