Παγκόσμια ψυχική υγεία, πόλεμος και βιώσιμη ανάπτυξη

Η ψυχική υγεία αποτελεί ένα βασικό ανθρώπινο δικαίωμα και προϋπόθεση για την υγεία. Όταν μιλάμε για ψυχική υγεία εννοούμε ένα ευρύ φάσμα, από την ψυχική ευεξία έως την υπερβολική μακροχρόνια δυσφορία και τις βαριές ψυχικές διαταραχές.

Η ψυχική υγεία είναι αποτέλεσμα του κοινωνικού και περιβαλλοντικού περιβάλλοντος που επηρεάζει γενετικούς, νευροαναπτυξιακούς και ψυχολογικούς παράγοντες που διαμορφώνουν την ανάπτυξη και τη λειτουργία του εγκεφάλου καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής και ιδιαίτερα στη νεαρή ηλικία.

Οι κοινωνικοί παράγοντες είναι σε μεγάλο βαθμό αλληλένδετοι, τροποποιήσιμοι και καθορίζουν την ψυχική υγεία με προστατευτικό ή δυσμενή τρόπο. Οι κοινωνικοί παράγοντες, που επηρεάζουν την ψυχική υγεία κατηγοριοποιούνται σε τομείς όπως τον δημογραφικό, τον οικονομικό, τον κοινωνικό-πολιτισμικό και το ευρύτερο περιβάλλον. Αυτοί οι παράγοντες σχετίζονται άμεσα με τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης που τα μέλη των Ηνωμένων Εθνών συμφώνησαν το 2015 να επιτύχουν έως το 2030. Αυτοί οι στόχοι αποτελούν προϋποθέσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη, μια ανάπτυξη που δεν θέτει σε κίνδυνο την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να καλύψουν τις ανάγκες τους, διασφαλίζοντας δικαιώματα και ευημερία σε όλους. Η επίτευξη των στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης, όπως η εξάλειψη της φτώχειας και των οικονομικών ανισοτήτων, η ισότητα των φύλων, η ποιοτική εκπαίδευση για όλους, η υγεία, η ειρήνη και η κοινωνική δικαιοσύνη, προάγουν και προστατεύουν την ψυχική υγεία σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Ενώ όταν δεν γίνονται σεβαστοί από ένα ή περισσότερα κράτη κάνουν αδύνατη την βιώσιμη ανάπτυξη και επηρεάζουν αρνητικά την ψυχική υγεία σε παγκόσμιο επίπεδο.

Οι ένοπλες συγκρούσεις και η αναγκαστική μετανάστευση, η κλιματική αλλαγή και οι φυσικές καταστροφές αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την ψυχική υγεία σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς προκαλούν έντονο τραυματικό σοκ σε όσους εμπλέκονται αλλά και ανασφάλεια και κατάθλιψη σε όσους δεν εμπλέκονται άμεσα. Επίσης ο πόλεμος καταστρατηγεί τους περισσότερους από τους στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης.

Όπως και στην περίπτωση της πανδημίας Covid-19, ένα εκατομμύριο άνθρωποι επηρεάστηκαν άνισα, καθώς αυξήθηκε η φτώχεια και οι οικονομικές ανισότητες, η βία κατά των γυναικών και η ψυχική υγεία ειδικά των νέων.

Η ανισότητα των φύλων, η οποία σχετίζεται άμεσα με τη βία μεταξύ των φύλων και τη βία μεταξύ συντρόφων, κλιμακώθηκε λόγω των πολέμων και της μετανάστευσης, της πανδημίας Covid-19 και των πολιτικών επιλογών κάποιων χωρών, δείχνοντας την αλληλεπίδραση κοινωνικών παραγόντων.

Στην παιδική ηλικία, παράγοντες όπως η φτώχεια, οι διακρίσεις κατά μειονοτήτων, η ανισότητα των φύλων, η κακή ανατροφή των παιδιών, η σεξουαλική και σωματική κακοποίηση, μπορούν να έχουν πιο αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής. Η παιδική ηλικία αποτελεί το πιο κρίσιμο στάδιο για την ανάπτυξη του εγκεφάλου και την απόκτηση γνωστικών, συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων, καθιστώντας τα παιδιά πιο ευάλωτα στις αντιξοότητες. Με το 75% των προβλημάτων ψυχικής υγείας παγκοσμίως να ξεκινούν σε νεαρή ηλικία, είναι επιτακτική ανάγκη να προωθηθεί, να προστατευθεί και να προσφερθεί εκπαίδευση, πρόνοια και φροντίδα για την υγεία και την ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων, προκειμένου να επιτευχθεί οποιοσδήποτε στόχος βιώσιμης ανάπτυξης στο μέλλον.

Σε περίοδο πολέμου η συχνότητα εμφάνισης κατάθλιψης μπορεί να φτάσει το 25,60% και διαταραχής μετά-τραυματικού στρες το 23,70% στους ενήλικες σε σύγκριση με 5,7% και 3,9% αντίστοιχα ενώ στα παιδιά και στους εφήβους το 43% και το 47% σε σύγκριση με 25% και 15% . Δυστυχώς, με περισσότερους από 240 χιλιάδες νεκρούς τον τελευταίο χρόνο, παρουσιάζοντας αύξηση 23% μόνο σε ένα χρόνο, με περισσότερους από 120 εκατομμύρια ανθρώπους να αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους το 2024 και τον ίδιο αριθμό μόνο στο πρώτο εξάμηνο του 2025 (UNCHR, 2025), η ψυχική υγεία βάλλεται αλλά και οι στόχοι για βιώσιμη ανάπτυξη να οπισθοδρομούν σε παγκόσμιο επίπεδο.

Οι κοινωνικοί παράγοντες, οι συνθήκες υπό τις οποίες ζούμε, έχουν βαθιά επίδραση είτε αρνητικά είτε προστατευτικά στην ψυχική υγεία μας. Δεδομένου ότι η Ψυχική Υγεία είναι βασικό ανθρώπινο δικαίωμα και απαραίτητη για την υγεία, αποτελεί μέρος των στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης και οι στόχοι είναι αδιαπραγμάτευτοι σύμφωνα με την επιτροπή του ΟΗΕ και τα μέλη του ΟΗΕ τα μέλη του ΟΗΕ θα πρέπει να παρακολουθούνται στενότερα και να είναι αυστηρά υπόλογα για τη μη συμμόρφωση με τις συμφωνημένες υποχρεώσεις τους όσον αφορά την παγκόσμια ψυχική υγεία και τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης, ενώ οι πληθυσμοί θα πρέπει να ενημερώνονται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα εθνικά μέσα ενημέρωσης.