Τι κρύβεται πίσω από την ανησυχητική αύξηση του καρκίνου του παχέος εντέρου σε νεαρά άτομα;

Για δεκαετίες, ο καρκίνος του παχέος εντέρου θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά νόσος της τρίτης ηλικίας. Σήμερα, αυτή η εικόνα αλλάζει με τρόπο που επιβεβαιώνεται πλέον ξεκάθαρα από τα σύγχρονα επιδημιολογικά δεδομένα. Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται σταθερή αύξηση των περιπτώσεων καρκίνου του παχέος εντέρου σε άτομα κάτω των 50 ετών, με ρυθμούς γύρω στο 2–3% ετησίως, ενώ μεγαλύτερη άνοδος καταγράφεται ακόμη και σε ηλικίες κάτω των 40.

Την ίδια στιγμή, ενώ τα ποσοστά μειώνονται στους μεγαλύτερους χάρη στον προληπτικό έλεγχο, στους νεότερους αυξάνονται. Σχεδόν οι μισές νέες διαγνώσεις αφορούν πλέον σε άτομα κάτω των 65, ενώ σε ορισμένες χώρες ο καρκίνος του παχέος εντέρου αποτελεί ήδη την πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο σε άτομα κάτω των 50. Πιο ανησυχητικό είναι το ότι περίπου 3 στους 4 νέους ασθενείς διαγιγνώσκονται σε προχωρημένο στάδιο.

Αύξηση καρκίνου παχέος εντέρου σε νέους: αιτίες, κίνδυνοι και πρόληψη

Τα κληρονομικά σύνδρομα και το οικογενειακό ιστορικό καρκίνου αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο. Ωστόσο, μόνο ένα ποσοστό περίπου 20–25% των περιπτώσεων, σχετίζεται με γνωστές γενετικές μεταλλαγές. Η πλειονότητα των νέων ασθενών δεν παρουσιάζει σαφή κληρονομική επιβάρυνση, πράγμα που σημαίνει ότι η παρατηρούμενη αύξηση των περιπτώσεων δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στα γονίδια. Αντίθετα, φαίνεται να αντικατοπτρίζει βαθύτερες αλλαγές που αφορούν ολόκληρες γενιές, ιδιαίτερα εκείνες μετά το 1981.

Η παχυσαρκία αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς και τεκμηριωμένους παράγοντες κινδύνου. Σήμερα, δεν μιλάμε απλώς για αυξημένο βάρος, αλλά για μια κατάσταση μεταβολικής δυσλειτουργίας που συμπεριλαμβάνει χρόνια φλεγμονή και διαταραχή ορμονών, όπως η αντίσταση στη δράση της ινσουλίνης.

Η διατροφή δυτικού τύπου, πλούσια σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, ζάχαρη (όπως σακχαρούχα αναψυκτικά) και κόκκινο κρέας, σε συνδυασμό με την καθιστική ζωή δημιουργούν «φλεγμονώδες» περιβάλλον στο έντερο. Αυτό το περιβάλλον λειτουργεί ως υπόστρωμα όπου μπορεί να αναπτυχθεί ο καρκίνος.

Σημαντικό ρόλο παίζει και το μικροβίωμα του εντέρου. Τα μικρόβια που ζουν στο έντερό μας δεν είναι απλοί «παρατηρητές»: ρυθμίζουν τη φλεγμονή, την άμυνα του οργανισμού και τη λειτουργία των κυττάρων. Όταν η ισορροπία τους διαταράσσεται λόγω ανθυγιεινής διατροφής ή υπέρμετρης χρήσης αντιβιοτικών δημιουργείται περιβάλλον που ευνοεί βλάβη του DNA των κυττάρων και καρκινογένεση.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα των τελευταίων ετών αφορά  αυτό που οι ονομάζουμε «επιγενετική γήρανση». Πρόκειται για χημικές τροποποιήσεις στο DNA που δεν αλλάζουν τη γενετική αλληλουχία, αλλά επηρεάζουν τον τρόπο λειτουργίας των γονιδίων. Σε ασθενείς με πρώιμο καρκίνο του παχέος εντέρου, τα κύτταρα του εντέρου φαίνεται να είναι βιολογικά έως και 10–15 χρόνια «γηραιότερα» από τη χρονολογική τους ηλικία. Δηλαδή ο οργανισμός έχει ήδη υποστεί τη φθορά που θα περίμενε κανείς σε μεγαλύτερη ηλικία. Αυτή η διαδικασία φαίνεται να ξεκινά πολύ νωρίς στη ζωή, πιθανώς ακόμη και από την ενδομήτρια περίοδο, και να ενισχύεται από τη διατροφή, τις περιβαλλοντικές εκθέσεις και τη φλεγμονή. Η συνισταμένη όλων αυτών των επιδράσεων είναι ένα σώμα που «ωριμάζει» βιολογικά πιο γρήγορα απ’ όσο δείχνει η ηλικία του.

Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα στρέφεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: το «εκθεσίωμα» (exposome), δηλαδή το σύνολο των εκθέσεων που δέχεται ο οργανισμός από τη σύλληψη και μετά. Μικροπλαστικά, περιβαλλοντικοί ρύποι, φυτοφάρμακα, χημικές ουσίες, ιονίζουσα ακτινοβολία, λοιμογόνοι παράγοντες (βακτήρια, ιοί, κλπ) δρουν σωρευτικά. Αν και καμία από αυτές τις εκθέσεις δεν είναι από μόνη της καθοριστική, συλλογικά δημιουργούν χρόνια επιβάρυνση που επηρεάζει το έντερο και το ανοσοποιητικό σύστημα.

Σε αυτό το σημείο, η επιστημονική κοινότητα καλείται να σκεφτεί εκτός συμβατικού πλαισίου —out of the box όπως συνηθίζουμε να λέμε. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες, αν και ακόμη αμφιλεγόμενες, υποθέσεις αφορά τον ρόλο του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV). Αν και είναι γνωστή η σύνδεσή του με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και του πρωκτού, υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να εμπλέκεται και στον καρκίνο του εντέρου (ιδιαίτερα του ορθού), έστω και ως συμπαράγοντας. Παρά τα αντικρουόμενα αποτελέσματα των μελετών, η επιστημονική κοινότητα οφείλει να διερευνήσει αυτή την «αιρετική» ερευνητική υπόθεση, καθώς αν αποδειχθεί συσχέτιση, οι στρατηγικές πρόληψης, όπως ο εμβολιασμός, θα μπορούσαν να αποκτήσουν σημαντικό ρόλο.

Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα δεν είναι μόνο η αύξηση των περιπτώσεων πρώιμου καρκίνου του παχέος εντέρου, αλλά η καθυστέρηση στη διάγνωση. Επειδή ο καρκίνος του παχέος εντέρου θεωρείται ακόμη, όπως προαναφέρθηκε, «νόσος των ηλικιωμένων», τα συμπτώματα στους νέους συχνά υποτιμώνται. Αίμα στα κόπρανα, αλλαγές στις κενώσεις ή δυσεξήγητη αναιμία αποδίδονται εύκολα σε πιο αθώες αιτίες, όπως αιμορροΐδες ή ευερέθιστο έντερο (κοινώς σπαστική κολίτιδα). Έτσι, χάνεται πολύτιμος χρόνος.

Σήμερα, ο προληπτικός έλεγχος με τεστ ανίχνευσης αίματος στα κόπρανα ή κολονοσκόπηση ξεκινά συνήθως στα 45 ή 50 έτη. Όμως, η πρόληψη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται μόνο στην ηλικία. Χρειάζεται μια νέα, ολιστική προσέγγιση που να ξεκινά από την παιδική ηλικία και να λαμβάνει υπόψη τη μεταβολική υγεία, τη διατροφή, το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής. Ταυτοχρόνως, η ιατρική κοινότητα χρειάζεται να υιοθετήσει πιο εξατομικευμένα μοντέλα αξιολόγησης κινδύνου, ενσωματώνοντας γενετικά δεδομένα και πληροφορίες για τον τρόπο ζωής, ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα όσοι κινδυνεύουν περισσότερο. Η ενημέρωση των νέων για τα πρόδρομα συμπτώματα της νόσου είναι ζωτικής σημασίας.

Τελικά, το ζήτημα δεν είναι μόνο η πρώιμη εμφάνιση του καρκίνου, αλλά το ότι ο κίνδυνος αρχίζει να διαμορφώνεται πιο νωρίς στη ζωή. Αυτό αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο που πρέπει να σκεφτόμαστε την πρόληψη.