Άγνωστες Ηρωίδες: Άλις Μπολ, η χημικός που πέθανε δύο φορές

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Από το Σιάτλ στη Χαβάη

Η Άλις Μπολ γεννήθηκε στις 24 Ιουλίου του 1892, στο Σιάτλ της Ουάσιγκτον. Η οικογένειά της ανήκε σε αυτό που τότε αποκαλούνταν «μαύρη μεσαία τάξη» — κάτι που στην αμερικανική κοινωνία του τέλους του 19ου αιώνα σήμαινε ότι είχες πετύχει περισσότερα από ό,τι επιτρεπόταν. Σχεδόν, το είχες παρακάνει… Ο πατέρας της ήταν δικηγόρος και η μητέρα της μια καλά μορφωμένη γυναίκα. Ο παππούς της όμως, ονόματι James Presley Ball, ήταν φωτογράφος, και για την ακρίβεια ένας από τους πρώτους Αφροαμερικανούς δαγκεροτύπες. Είχε φωτογραφίσει πολιτικούς, κοινοτικούς ηγέτες και ακτιβιστές της εποχής, τεκμηριώνοντας έναν κόσμο που η επίσημη ιστορία αγνοούσε και παρέκαμπτε πλήρως.

Η Άλις μεγάλωσε, λοιπόν, ανάμεσα σε χημικά υγρά εμφάνισης και φωτογραφικές πλάκες, από τη μία, και σε βιβλία από την άλλη. Της άρεσαν και τα δύο.

Στα δεκάξι της, η οικογένεια μετακόμισε στη Χονολουλού. Η Χαβάη δεν ήταν τυχαία επιλογή — ο παππούς επέμενε να πάνε εκεί για το κλίμα: ο ήλιος του Ειρηνικού φαινόταν να του κάνει καλό. Η Άλις αγάπησε τη Χαβάη. Και η Χαβάη την κράτησε εκεί. Καθώς είχε βγάλει ένα από τα καλύτερα σχολεία του Σιάτλ, και έχοντας από μικρή έφεση στις φυσικές επιστήμες, γράφτηκε στο College of Hawaii —πλέον, University of Hawaii— και το 1915, στα είκοσι δύο της, έγινε η πρώτη γυναίκα —και προφανώς η πρώτη Αφροαμερικανή— που πήρε μεταπτυχιακό τίτλο από εκείνο το ίδρυμα: ένα μεταπτυχιακό στη Χημεία.

Θα της φαινόταν κάτι παραπάνω από χρήσιμο, γιατί σύντομα θα έλυνε ένα πρόβλημα που βασάνιζε την ιατρική για αιώνες. Κυριολεκτικά.

Μια αρρώστια χωρίς θεραπεία

Η λέπρα —σήμερα γνωστή ως νόσος του Χάνσεν— ήταν για χιλιάδες χρόνια το σύμβολο της απόρριψης, του αποσυνάγωγου, του παρία ασθενούς. Είναι μια χρόνια λοίμωξη που προκαλείται από ένα «μυκοβακτήριο», όπως λέγεται, το Mycobacterium leprae. Η λοίμωξη οδηγεί σε βλάβη των νεύρων, της αναπνευστικής οδού, του δέρματος και των ματιών, ανάμεσα σε άλλα. Οι παραμορφωμένοι λεπροί ήταν πάντα αυτοί που ο κόσμος έπρεπε να κρατά μακριά, που ήταν «ακάθαρτοι», και που δεν έπρεπε να σε αγγίξουν ή να τους αγγίξεις. Και δεν είχε θεραπεία. Καμία.

Οι παραμορφωμένοι λεπροί ήταν πάντα αυτοί που ο κόσμος έπρεπε να κρατά μακριά, που ήταν «ακάθαρτοι», και που δεν έπρεπε να σε αγγίξουν ή να τους αγγίξεις

Για πολλούς αιώνες, οι γιατροί που ασχολούνταν με τη λέπρα χρησιμοποιούσαν το έλαιο τσαλμούγκρα (chaulmoogra), που παράγεται από διάφορα δέντρα του γένους Hydnocarpus (υδνόκαρπος) της Νοτιοανατολικής Ασίας. Πρόκειται για ένα βαρύ, πυκνό λάδι με αντιβακτηριδιακές ιδιότητες, και ήταν η καλύτερη διαθέσιμη θεραπεία για τη λέπρα για εκατοντάδες χρόνια.

Με τη διαφορά ότι το έλαιο τσαλμούγκρα είχε ένα θεμελιώδες πρόβλημα: δεν μπορούσες να το χρησιμοποιήσεις αποτελεσματικά, παρά μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις. Αν το έπιναν, ήταν τόσο βαρύ στο στομάχι που σχεδόν όλοι οι ασθενείς το απέβαλλαν αμέσως, κάνοντας εμετό. Αν το άλειφες στον άρρωστό σου, το δέρμα του δεν μπορούσε να το απορροφήσει σωστά. Αν προσπαθούσες να του το χορηγήσεις με ένεση, προκαλούσε φλεγμονές και μολύνσεις με μεγάλους πόνους, και ήταν 100% αναποτελεσματικό.

Ο Harry T. Fergusson ήταν γιατρός στο λεπροκομείο της Χαβάης — το Kalihi Hospital, ένα ίδρυμα κοντά στη Χονολουλού. Όλοι οι άλλοι γιατροί έστελναν τους λεπρούς στην απομακρυσμένη αποικία Μολοκάι —ένα μέρος απομόνωσης και λησμονιάς—, αλλά ο Φέργκιουσον ήθελε να βρει θεραπεία. Και ήξερε πως η λύση ήταν εκεί, μπροστά του, στο λάδι από τον υδνόκαρπο. Γνώριζε καλά τα προβλήματά του, και καταλάβαινε πως η λύση ήταν χημική. Ο ίδιος δεν μπορούσε να κάνει κάτι, αλλά άκουσε για μια νέα φοιτήτρια του μεταπτυχιακού που είχε εξαιρετικούς βαθμούς, και —όπως ομολογούσαν όλοι— κατανοούσε τη δομή των λιπαρών οξέων καλύτερα από τους καθηγητές της. Ή και πολύ καλύτερα. Ενδεχομένως, δεν είχε να χάσει κάτι αν τη φώναζε να τον βοηθήσει.

Ο ίδιος δεν μπορούσε να κάνει κάτι, αλλά άκουσε για μια νέα φοιτήτρια του μεταπτυχιακού που είχε εξαιρετικούς βαθμούς, και —όπως ομολογούσαν όλοι— κατανοούσε τη δομή των λιπαρών οξέων καλύτερα από τους καθηγητές της. Ή και πολύ καλύτερα

Η Άλις ήταν είκοσι τριών χρονών όταν ξεκίνησε να εργάζεται στο πρόβλημα. Της πήρε λίγους μήνες για να το λύσει. Όχι επειδή «είχε έρθει η ώρα του για να λυθεί». Αλλά μόνο και μόνο επειδή ήταν εκείνη.

Ένα θαύμα στο εργαστήριο

Η διαδικασία δεν ήταν προφανώς απλή — αλλά το κυριότερο ήταν πως δεν υπήρχε και κάποιο σχετικό προηγούμενο. Δεν υπήρχε καν κάποιο μεγάλο εργαστήριο — η νεαρή χημικός είχε μόνο τον βασικό εξοπλισμό. Δεν υπήρχαν βοηθοί, εκτός από έναν που καθάριζε τους πάγκους και πετούσε τα σκουπίδια. Δεν υπήρχε τίποτε απολύτως. Η Άλις ξεκίνησε από το μηδέν.

Αυτό που έπρεπε να κάνει ήταν να ανακαλύψει έναν τρόπο για να εξαγάγει και να απομονώσει τα δραστικά λιπαρά οξέα από το έλαιο τσαλμούγκρα, και στη συνέχεια να τα μετατρέψει σε υδατοδιαλυτά άλατα, σε αιθυλεστέρες — δηλαδή σε ενώσεις που θα διαλύονταν στο νερό, και άρα θα μπορούσαν να χορηγηθούν σε ενέσιμη μορφή χωρίς να προκαλέσουν προβλήματα στον ασθενή — μια τεχνική που λέγεται εστεροποίηση.

Η Άλις δούλευε κάθε μέρα, όλη την ημέρα, επί μήνες. Δοκίμασε όλες τις πιθανές αναλογίες, θερμοκρασίες, χρόνους αντίδρασης, τα πάντα. Και, όταν αποτύγχανε —και πάντα αποτύγχανε—, συνέχιζε ξανά από την αρχή.

Μόνο που μια μέρα δεν απέτυχε: τα κατάφερε. Η Μέθοδος Ball —όπως θα ονομαζόταν πολύ αργότερα— παρήγαγε υδατοδιαλυτούς αιθυλεστέρες των λιπαρών οξέων του τσαλμούγκρα. Εστέρες που μπορούσαν να εγχυθούν απευθείας στους μυς. Το σώμα τούς απορροφούσε ομαλά. Δεν δημιουργούσαν φλεγμονή. Και —το πιο σημαντικό— δούλευαν. Οι πρώτοι ασθενείς στο Kalihi Hospital είδαν αμέσως σημαντική βελτίωση, και πήραν γρήγορα εξιτήριο. Για πρώτη φορά στην ιστορία, το έτος 1915, η λέπρα είχε μια αποτελεσματική θεραπεία.

Η Άλις πήγε στο δωμάτιό της και κοιμήθηκε για ώρες. «Ωραία», είπε. «Τα καταφέραμε».

Για πρώτη φορά στην ιστορία, το έτος 1915, η λέπρα είχε μια αποτελεσματική θεραπεία

Ένα άδοξο τέλος

Πέθανε ένα χρόνο μετά. Ήταν μόλις είκοσι τεσσάρων χρονών. Είχε μπροστά της ένα διδακτορικό, μια λαμπρή καριέρα, επαίνους, βραβεία, ακόμη περισσότερες ανακαλύψεις — τα πάντα. Γιατί ήταν κορυφαία. Μόνο που η έκθεσή της στα χημικά του εργαστηρίου της ήταν πιο δυνατή απ’ αυτήν. Έπαθε «χλωρίωση»: δηλητηρίαση από χλώριο. Λιποθύμησε μια μέρα ακριβώς εκεί, στο εργαστήριό της. Την πήγαν στο νοσοκομείο, την κούραραν, αλλά τα συμπτώματά της επιδεινώθηκαν. Τη μετέφεραν εντέλει στο Σιάτλ για θεραπεία, αλλά δεν πρόλαβε καν να την αρχίσει καλά-καλά. Πέθανε εκεί, στην πατρίδα της.

Μόνο που θα πέθαινε ακόμη μία φορά, στη Χαβάη.

Η Άλις δεν είχε προλάβει να δημοσιεύσει τα ευρήματά της. Ο Arthur L. Dean, πρόεδρος του College of Hawaii και επίσης χημικός ο ίδιος, διάβασε τα πάντα για την εργασία της από τις σημειώσεις που κρατούσε σχολαστικά η Άλις. Την είχε παρακολουθήσει έτσι κι αλλιώς να δουλεύει. Και είχε δει τα θαυμαστά αποτελέσματα. Και έκανε το αδιανόητο: δημοσίευσε τα αποτελέσματα σαν δική του δουλειά. Η Μέθοδος Μπολ κυκλοφόρησε στην ιατρική κοινότητα σαν «Μέθοδος Dean». Επί ολόκληρες δεκαετίες, η θεραπεία της λέπρας πιστωνόταν σε έναν άντρα που απλώς την είχε κλέψει.

Επί ολόκληρες δεκαετίες, η θεραπεία της λέπρας πιστωνόταν σε έναν άντρα που απλώς την είχε κλέψει

Ο Χάρι Φέργκιουσον —ο γιατρός που είχε εμπιστευτεί στην Άλις το πρόβλημα— ήταν ο μόνος που αντέδρασε. Το 1922 δημοσίευσε ένα άρθρο στο οποίο έλεγε τα πάντα. Μόνο που όσοι διάβασαν το άρθρο ήταν άντρες, και λευκοί. Αυτός ο Φέργκιουσον μιλούσε, ξαφνικά, για μια «μαυρούλα»; Για μια γυναίκα, μια «νέγρα» που έπαθε δηλητηρίαση ποιος ξέρει από τι, και πέθανε; Όλοι τους το βρήκαν εξόχως χαριτωμένο, πέταξαν στην άκρη το περιοδικό και συνέχισαν τη μέρα τους.

Η «Μέθοδος Dean» παρέμεινε «Μέθοδος Dean», σε όλα τα βιβλία, σε όλα τα πανεπιστήμια, στα ιατρικά συνέδρια, στα επιστημονικά περιοδικά — παντού. Το όνομα Ball απλώς εξαφανίστηκε.

Η σιωπή

Η μέθοδος της Άλις Μπολ χρησιμοποιήθηκε για να θεραπεύει τη λέπρα για πάνω από τριάντα χρόνια — μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1940, και την εφεύρεση των αντιμικροβιακών. Σε εκείνες τις τρεις δεκαετίες, χιλιάδες ασθενείς θεραπεύτηκαν χάρη στη δουλειά της Άλις. Πολλοί άνθρωποι βγήκαν από αποικίες και λεπροκομεία όπου είχαν ζήσει όλη τους τη ζωή. Κανείς από αυτούς δεν έμαθε ποτέ το όνομά της. Μέχρι το 1977, οπότε έγινε η αρχή.

Εκείνη τη χρονιά, η ιστορικός Kathryn Waddell Takara πήρε συνέντευξη από εκείνον τον βοηθό της Άλις, τον νεαρό που πετούσε τα σκουπίδια. Τώρα πια, πάνω από 60 χρόνια μετά, ήταν μεγάλος άνθρωπος, και από χρόνια συνταξιούχος. Ωστόσο, θυμόταν τα πάντα. «Εκείνος ο πρόεδρος», είπε, στην εμβρόντητη Τακάρα. «Εκείνος ο τύπος τής έκλεψε όλη τη δόξα». Η έρευνα συνεχίστηκε, τόσο από την ίδια την Τακάρα όσο και από τον επίσης ιστορικό Charles Boyd, αλλά και από τον γιατρό Paul Wermager, που δημοσίευσε ένα άρθρο στο περιοδικό «Pharmacy in History» (1977, τ. 19, τχ. 4). Ουσιαστικά, ήταν η πρώτη ακαδημαϊκή καταγραφή της εργασίας της μετά από δεκαετίες, και βέβαια η πρώτη με το όνομά της.

Εκείνος ο πρόεδρος», είπε, στην εμβρόντητη Τακάρα. «Εκείνος ο τύπος τής έκλεψε όλη τη δόξα»

ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΠΕΡΑΣΟΥΝ ΑΛΛΑ ΕΙΚΟΣΙ (20) ΧΡΟΝΙΑ ΓΙΑ ΝΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΘΕΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ.

Γιατί, ακόμη και αυτό, φάνηκε πως τελικά δεν αρκούσε. Η αλλαγή ήρθε πολύ, πολύ πιο αργά — και μόνο χάρη σε μερικούς πεισματάρηδες ανθρώπους που αρνούνταν να το αφήσουν να ξεχαστεί. Ο Clarence Ching, επιχειρηματίας και φιλάνθρωπος στη Χαβάη, ήταν ένας από αυτούς. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 άρχισε να πιέζει το University of Hawaii να αναγνωρίσει επίσημα την Άλις Μπολ, αναλαμβάνοντας μαζί με μερικούς ακόμα σαν κι αυτόν, ανθρώπους που δεν υποχωρούσαν, μια μεγάλη εκστρατεία αποκατάστασης της μνήμης και της ιστορικής-επιστημονικής αλήθειας.

Το 2007, η Πολιτεία της Χαβάης αναγνώρισε επίσημα τη συνεισφορά της Άλις Μπολ με σχετικό ψήφισμα. Με άλλα λόγια, έπρεπε να περάσει σχεδόν ένας ολόκληρος αιώνας από εκείνο το χαρούμενο «Εύρηκα!» στο εργαστήριό της.

Το δέντρο στην αυλή

Το κάμπους του University of Hawaii έχει μια μεγάλη αυλή, γεμάτη φοιτητές που ξαπλώνουν στο γρασίδι και κάτω από τα δέντρα. Ένα από αυτά τα δέντρα είναι υδνόκαρπος: τσαλμούγκρα. Και, από το έτος 2000, έχει μια μικρή πλάκα καρφωμένη επάνω του. Η πλάκα γράφει δυο λέξεις: Alice Ball.

Η κυβερνήτρια της Χαβάης Mazie Hirono κήρυξε την 29η Φεβρουαρίου Alice Ball Day. Το όνομα της Άλις τιμάται, έτσι, κάθε τέσσερα χρόνια. Τον Μάρτιο του 2016, το περιοδικό «Hawai’i» έβαλε την Μπολ στον κατάλογο με τις πιο σημαντικές γυναίκες στην ιστορία της Χαβάης. Το 2018, ένα νέο πάρκο στη γειτονιά Greenwood του Σιάτλ ονομάστηκε Πάρκο Άλις Μπολ. Το 2019, η Σχολή Υγιεινής και Τροπικής Ιατρικής του Λονδίνου πρόσθεσε το όνομά της στη ζωφόρο πάνω από το κεντρικό κτίριό της, δίπλα σε αυτά τής Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ και της Μαρί Κιουρί. Τον Φεβρουάριο του 2020, η ωραία μικρού μήκους ταινία «The Ball Method» (σκηνοθεσία Dagmawi Abebe) έκανε πρεμιέρα στο Pan African Film Festival.

Οι φοιτητές του Πανεπιστημίου της Χαβάης εδώ και χρόνια απαιτούν να μετονομαστεί το αμφιθέατρο Dean Hall. Και να πάρει επιτέλους το όνομα που πρέπει να έχει.

Η Άλις Αυγούστα Μπολ (Alice Augusta Ball, 1892-1916) έζησε σε μια εποχή που δεν άφηνε πολλά περιθώρια. Ούτε στις γυναίκες, ούτε στους μαύρους. Και πολύ λιγότερα σε μια μαύρη γυναίκα που ήθελε να γίνει επιστήμονας. Η ίδια όμως δεν το έβαλε κάτω. Έκανε αυτό που έπρεπε να κάνει… και πολλά περισσότερα.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.