Άγνωστες Ηρωίδες: Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ, η πρόμαχος της υγείας

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Τα πρώτα χρόνια

Η Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ γεννήθηκε το 1820 στη Φλωρεντία, και οι Βρετανοί γονείς της —φιλελεύθεροι, προοδευτικοί, ανθρωπιστές, όπως επίσης πολύ πλούσιοι και κοινωνικά ισχυροί— της έδωσαν το όνομα της ιστορικής πόλης. Ένα χρόνο μετά,η οικογένεια επέστρεψε στην Αγγλία. Η Φλόρενς εκπαιδεύτηκε από τον ίδιο της τον πατέρα, που είχε ιδιαίτερα προηγμένες, μοντέρνες ιδέες σχετικά με την εκπαίδευση των κοριτσιών. Σπούδασε κοντά του ιστορία, μαθηματικά, ιταλικά, κλασική λογοτεχνία και φιλοσοφία. Από πολύ νεαρή ηλικία, η Φλόρενς επέδειξε μια εξαιρετική ικανότητα στη συλλογή και ανάλυση δεδομένων —ήταν μια πρώιμη στατιστικολόγος—, κάτι που θα της φαινόταν ιδιαίτερα χρήσιμο αργότερα στη ζωή της.

Το 1838, η οικογένεια έκανε μια περιοδεία στην Ευρώπη, και η Φλόρενς γνώρισε στο Παρίσι την επίσης Αγγλίδα Μαίρη Κλαρκ, με την οποία, αν και τις χώριζαν σχεδόν τριάντα χρόνια, έγιναν αχώριστες φίλες. Η Κλαρκ εντυπωσίασε τρομερά τη Φλόρενς. Δεν είχε ξαναδεί μια τέτοια αδελφή ψυχή, μια ατίθαση φεμινίστρια και σπουδαία διανοούμενη της εποχής, που συνήθιζε να δηλώνει ότι, εάν τής δινόταν η επιλογή ανάμεσα στο να είναι γυναίκα ή σκλάβα σε γαλέρα, τότε βέβαια θα επέλεγε την ελευθερία της γαλέρας, χωρίς δεύτερη σκέψη. Η Φλόρενς είχε μεγαλώσει διαφορετικά από τη μητέρα της, που την προόριζε για (τι έκπληξη…) σύζυγο-και-μητέρα, κάτι που ξαφνικά την έκανε να ανατριχιάζει. Όχι, η Μαίρη Κλαρκ πίστευε ακράδαντα πως οι γυναίκες μπορούσαν να είναι ίσες με τους άντρες και να κάνουν ό,τι ήθελαν σ’ αυτό τον κόσμο, και η Φλόρενς πείστηκε πως τα πράγματα ήταν ακριβώς έτσι.

Και η ίδια, μάλιστα, ήξερε πολύ καλά τι ήθελε να κάνει. Και δεν χρειαζόταν κανέναν άντρα, πόσο δε μάλλον έναν σύζυγο, για να τη βοηθήσει.

Αν και τρομερά γοητευτική, και με ένα λαμπερό, ελκυστικό χαμόγελο, απέρριψε όλα τα αιτήματα των επίδοξων μνηστήρων που κατά καιρούς την πολιορκούσαν, και δήλωσε πως ήταν έτοιμη να αναλάβει αυτό που έβλεπε σαν αποστολή της στον κόσμο, ένα «κάλεσμα από τον Θεό», όπως ισχυριζόταν για να αμβλύνει τις αντιδράσεις των οικείων της: να αφιερώσει τη ζωή της στη φροντίδα των άλλων — αυτών που έπασχαν και πονούσαν.

Η διακόνισσα

Έχοντας ένα σταθερό εισόδημα από τον πατέρα της, συνέχισε τα ταξίδια της σε πολλές χώρες της Ευρώπης, φτάνοντας μέχρι την Ελλάδα και την Αίγυπτο, σπουδάζοντας από κοντά τούς ανθρώπους και τις ανάγκες τους, και κάνοντας σημαντικές παρατηρήσεις σε ένα πλήθος γραπτά τεκμήρια που άφησε πίσω της. Μέχρι που ήρθε το 1850, οπότε και επισκέφτηκε μία Λουθηρανική θρησκευτική κοινότητα στη Γερμανία. Εκεί, βλέποντας τον Προτεστάντη πάστορα Theodor Fliedner, τη σύζυγό του Friederike και τις διακόνισσες να εργάζονται για τους αρρώστους και τους απόρους, κατάλαβε ποιος ακριβώς ήταν ο προορισμός της στον κόσμο.

Η εμπειρία της ήταν κάτι παραπάνω από καθοριστική. Έλαβε τέσσερις μήνες ιατρικής εκπαίδευσης κοντά τους —κάτι που θεωρούνταν απολύτως ακατάλληλο για γυναίκες «της τάξεώς της»—, και επέστρεψε στην Αγγλία το 1851 για περαιτέρω σπουδές. Έμαθε βασικές νοσηλευτικές δεξιότητες, καθώς και την αξία της παρατήρησης του ασθενή και της οργάνωσης του νοσοκομείου. Το 1853 έγινε διευθύντρια στο Ινστιτούτο Φροντίδας Ασθενών στην Άπερ Χάρλεϊ Στριτ του Λονδίνου, βελτιώνοντας κατά τη θητεία της εκεί αισθητά τη φροντίδα των ασθενών και τις εργασιακές συνθήκες του προσωπικού. Ήταν γεννημένη γι’ αυτή τη δουλειά.

Ένα χρόνο μετά όμως, τον Οκτώβριο του 1854, θα εγκαταλείψει την επίζηλη θέση της . Γιατί τότε ήρθαν στ’ αυτιά της τα νέα για τον Κριμαϊκό Πόλεμο, και τις φρικτές συνθήκες που αντιμετώπιζαν γιατροί, νοσηλευτές και, κυρίως βέβαια, οι τραυματίες στο στρατιωτικό νοσοκομείο στην ασιατική πλευρά του Βοσπόρου, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη: στο Σκούταρι.

Η κυρία με το φανάρι

Η Βρετανία και η Γαλλία είχαν μπει στον πόλεμο εναντίον της Ρωσίας στο πλευρό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και οι μάχες ανάμεσα στα στρατεύματα ήταν καταστροφικές. Καθώς η Νάιτινγκεϊλ εκδήλωσε αμέσως το ενδιαφέρον της να βοηθήσει όσο μπορούσε, η βρετανική κυβέρνηση, διά τού υπουργού Πολέμου Sidney Herbert, της ανέθεσε την ηγεσία μίας ομάδας 38 νοσοκόμων στο στρατιωτικό νοσοκομείο στο Σκούταρι, κοντά στην Κωνσταντινούπολη, για να φροντίσει Βρετανούς και συμμάχους τραυματίες.

Εκεί, βρέθηκε αντιμέτωπη με τραγικές συνθήκες υγιεινής, ανεπαρκή μέσα, κακή οργάνωση, ελλείψεις σε τρόφιμα και φάρμακα, καθώς και μια έξαρση μολυσματικών ασθενειών που προκαλούσε περισσότερους θανάτους από τα τραύματα των μαχών. Η Νάιτινγκεϊλ αντιμετώπισε την άθλια εκείνη κατάσταση επιβάλλοντας αυστηρά πρωτόκολλα καθαριότητας, αναβαθμίζοντας τον αερισμό των θαλάμων, βελτιώνοντας τη διατροφή των τραυματικών, και μεριμνώντας ουσιαστικά για τις ψυχολογικές ανάγκες τους και τη γενικότερη υποστήριξη του ηθικού τους. Οργάνωσε το νοσοκομείο με επιστημονική ακρίβεια, καταφέρνοντας εντέλει να μειώσει τα ποσοστά θνησιμότητας από το 42% στο εντυπωσιακό 2% — με άλλα λόγια, σχεδόν τα εκμηδένισε.

Μάλιστα, η γοητευτική εικόνα της να περιφέρεται τη νύχτα στους θαλάμους με μια λάμπα στο χέρι για να ελέγχει την πρόοδο των ασθενών τη μετέτρεψε σε εθνικό σύμβολο και της χάρισε το προσωνύμιο «Η κυρία με το φανάρι».

Στο καθήκον αυτό, κόλλησε δυστυχώς μία ασθένεια, πιθανότατα βρουκέλλωση (ο γνωστός μελιταίος πυρετός), που την αποδυνάμωσε μακροπρόθεσμα…

Η παρακαταθήκη

Με την επιστροφή της στην Αγγλία το 1856, η Νάιτινγκεϊλ αφιερώθηκε στη ριζική μεταρρύθμιση του υγειονομικού συστήματος. Χρησιμοποίησε τις γνώσεις της στη στατιστική για να αποδείξει την αναγκαιότητα της υγιεινής, και για να πείσει τη βρετανική κυβέρνηση και το κοινοβούλιο για αναγκαίες αλλαγές στην ιατρική μέριμνα στρατιωτικών και πολιτών. Δημοσίευσε πολλά κείμενα πάνω σε θέματα νοσηλείας, υγιεινής και διοίκησης υγειονομικών υπηρεσιών και συνέβαλε στην ανάπτυξη στατιστικών εργαλείων όπως το «coxcomb chart» (πολικό διάγραμμα), για την απεικόνιση δεδομένων υγείας και θνησιμότητας, γεγονός που την κατέστησε την πρώτη γυναίκα μέλος της Βασιλικής Στατιστικής Εταιρείας.

Το 1859 εξέδωσε το βιβλίο «Notes on Nursing: What It Is, and What It Is Not», που αποτέλεσε το θεμέλιο της σύγχρονης νοσηλευτικής επιστήμης — μια κλασική εισαγωγή. Το 1860 ίδρυσε τη Σχολή Νοσοκόμων Νάιτινγκεϊλ στο Νοσοκομείο Σεντ Τόμας, την πρώτη επαγγελματική σχολή του είδους, μετατρέποντας τη νοσηλευτική σε ένα ευυπόληπτο και επιστημονικά καταρτισμένο επάγγελμα, καθιερώνοντας επαγγελματικά πρότυπα εκπαίδευσης και πρακτικής για νοσοκόμες. Σημειωτέον ότι, έως τότε, οι περισσότερες νοσηλεύτριες ήταν πρώην υπηρέτριες ή χήρες που δεν έβρισκαν άλλη δουλειά και, ως εκ τούτου, αναγκάζονταν να κερδίζουν τα προς το ζην φροντίζοντας αρρώστους σαν «αποκλειστικές».

Παρά το γεγονός ότι παρέμεινε κλινήρης για μεγάλα διαστήματα της ζωής της λόγω της ασθένειας που είχε κολλήσει στην Κριμαία, της βρουκέλλωσης, συνέχισε να γράφει, να δημοσιεύει, να οργανώνει, και να εργάζεται ακατάπαυστα ως σύμβουλος για τη δημόσια υγεία στη Βρετανία και στις αποικίες, συμπεριλαμβανομένης της Ινδίας, και για τη βελτίωση των συνθηκών στα πτωχοκομεία της χώρας. Είχε πρόσβαση σε άτομα σε πολύ υψηλές θέσεις και τη χρησιμοποιούσε χωρίς φειδώ, και με επιμονή. Ήταν πεισματάρα και ισχυρογνώμων, και χάρη ακριβώς σε αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν που κατάφερε να πετύχει όσα πέτυχε.

Τιμήθηκε για το έργο της με πολλές διακρίσεις — μεταξύ αυτών, ο επίζηλος Βασιλικός Ερυθρός Σταυρός, το 1883. Το 1904 διορίστηκε Κυρία της Χάριτος του Τάγματος του Αγίου Ιωάννου. Το 1907 έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Τάγμα της Αξίας από τον Βασιλιά Εδουάρδο Ζ΄.

Πέθανε πλήρης ημερών στις 13 Αυγούστου 1910 στο Λονδίνο.

* * *

Αρχετυπικό σύμβολο της βικτωριανής κουλτούρας, μεγάλη μεταρρυθμίστρια και ιδρύτρια της σύγχρονης νοσηλευτικής, η Florence Nightingale (12.5.1820-13.10.1910) μνημονεύεται κάθε 12η Μαΐου, καθώς η Παγκόσμια Ημέρα Νοσηλευτών θεσπίστηκε να τιμάται κατά την επέτειο της γέννησής της.