Άγνωστες Ηρωίδες: Μαίρη Έντουαρντς Γουόκερ, η πρωτοπόρος

Η ιστορία γράφεται από άντρες, και συχνά παραλείπει τις γυναίκες εκείνες που υπήρξαν οι σιωπηλές αρχιτέκτονες της προόδου, αφήνοντας το έργο τους στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης. Από τα εργαστήρια της πυρηνικής φυσικής και τα πεδία των μαχών έως τις κορυφές των ορέων και τις απαγορευμένες ζώνες του πνεύματος, οι γενναίες αυτές γυναίκες αψήφησαν τους περιορισμούς της εποχής τους και άλλαξαν τον ρου των γεγονότων. Η παρούσα σειρά κειμένων δεν επιχειρεί να αποκαταστήσει την ιστορική αλήθεια, αλλά να παρουσιάσει μικρά πορτρέτα με τη ζωή και τη δράση γυναικών που, παρά την καθοριστική συμβολή τους, παρέμειναν —αν όχι όλες, οι περισσότερες— επί πολύ χρόνο στην αφάνεια: μια μικρή αναδρομή σε ιστορίες γεμάτες θάρρος και ευφυΐα, που αποδεικνύουν ότι η εξέλιξη του κόσμου φέρει ανεξίτηλο, αν και συχνά αόρατο, γυναικείο αποτύπωμα.

Μια διαφορετική οικογένεια

Η Μαίρη Έντουαρντς Γουόκερ, μία από τις πιο ριζοσπαστικές προσωπικότητες της αμερικανικής ιστορίας —χειρουργός, υπέρμαχος των γυναικείων δικαιωμάτων, και η μοναδική γυναίκα στην οποία έχει ποτέ απονεμηθεί το Μετάλλιο της Τιμής—, γεννήθηκε στις 26 Νοεμβρίου 1832 στο Όσουιγκο της Νέας Υόρκης, σε μια αγροτική οικογένεια με έντονες ριζοσπαστικές πεποιθήσεις. Οι γονείς της, Άλβα και Βέστα Γουόκερ, ήταν αντίθετοι στη δουλεία, πίστευαν στην ισότητα των φύλων, και απέρριπταν ανοιχτά τις κοινωνικές συμβάσεις που περιόριζαν τις γυναίκες. Τα παιδιά της οικογένειας μεγάλωσαν χωρίς αυστηρούς έμφυλους ρόλους, με έμφαση στη σωματική άσκηση, στη μόρφωση και στην ανεξαρτησία. Το περιβάλλον αυτό, όπως είναι προφανές, διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τον χαρακτήρα και τη μετέπειτα στάση ζωής της Μαίρη.

Τα παιδιά της οικογένειας μεγάλωσαν χωρίς αυστηρούς έμφυλους ρόλους, με έμφαση στη σωματική άσκηση, στη μόρφωση και στην ανεξαρτησία

Αρχικά σπούδασε και άρχισε να εργάζεται σαν δασκάλα, όπως πολλές μορφωμένες γυναίκες της εποχής, αλλά πολύ σύντομα στράφηκε στην ιατρική. Φοίτησε στο Syracuse Medical College, ένα από τα λίγα ιδρύματα που δέχονταν γυναίκες, και αποφοίτησε το 1855. Η ιατρική της εκπαίδευση βασίστηκε στην «ορθολογική» και σχετικά προοδευτική σχολή της εποχής, που έδινε έμφαση στη φυσιολογία, την υγιεινή και την πρόληψη. Προσπάθησε να ασκήσει το επάγγελμα, όμως αντιμετώπισε έντονη δυσπιστία από ασθενείς και συναδέλφους, λόγω φύλου.

Επίσης το 1855, παντρεύτηκε τον συμφοιτητή της Άλμπερτ Μίλερ. Η ίδια η τελετή παραβίαζε όλες τις κοινωνικές νόρμες, καθώς η Μαίρη αρνήθηκε να πάρει το επώνυμό του, φόρεσε κοντό φόρεμα με παντελόνι από κάτω αντί για νυφικό, και αφαίρεσε τη λέξη «υπακοή» από τους γαμήλιους όρκους. Πήρε διαζύγιο το 1869, έπειτα από πολλά χρόνια χωριστής ζωής, και με κατηγορίες για απιστία εκ μέρους του συζύγου της. Μολονότι το δικαστήριο τη δικαίωσε, το διαζύγιο έπληξε σοβαρά τη φήμη της.

Το Μετάλλιο

Με την έκρηξη του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου το 1861, η Γουόκερ προσφέρθηκε να υπηρετήσει σαν χειρουργός στον στρατό της Ένωσης. Το αίτημά της απορρίφθηκε, και πάλι αποκλειστικά και μόνο λόγω φύλου. Αντί όμως να αποσυρθεί, η Μαίρη Γουόκερ εργάστηκε εθελοντικά σαν νοσοκόμα και «ανεπίσημη» χειρουργός σε νοσοκομεία της Ουάσινγκτον και κοντά στα πεδία των μαχών. Συχνά περνούσε τις γραμμές του μετώπου διακινδυνεύοντας τη ζωή της για να περιθάλψει τραυματίες αμάχους, κάτι που θεωρήθηκε ύποπτο από τον Νότο.

Το 1864 αιχμαλωτίστηκε από τις δυνάμεις της Συνομοσπονδίας με την κατηγορία της κατασκοπείας και φυλακίστηκε στο Castle Thunder του Ρίτσμοντ. Παρέμεινε κρατούμενη για περίπου τέσσερις μήνες, σε σκληρές συνθήκες, μέχρι να ανταλλαγεί με έναν Νότιο λοχαγό γιατρό. Η εμπειρία αυτή άφησε βαριά σημάδια στην υγεία της, αλλά ενίσχυσε τη δημόσια εικόνα της ως αφοσιωμένης και ατρόμητης.

Παρέμεινε κρατούμενη για περίπου τέσσερις μήνες, σε σκληρές συνθήκες, μέχρι να ανταλλαγεί με έναν Νότιο λοχαγό γιατρό

Το 1865, με εισήγηση ανώτατων αξιωματικών, ο πρόεδρος Άντριου Τζόνσον τής απένειμε το επίζηλο Medal of Honor για την εξαιρετική της υπηρεσία κατά τον πόλεμο. Η απονομή ήταν ασυνήθιστη, καθώς δεν αφορούσε τυπική στρατιωτική δράση μάχης, αλλά συνολική προσφορά υπό ακραίες συνθήκες. Η Γουόκερ έγινε έτσι η μοναδική γυναίκα στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών που έλαβε τη συγκεκριμένη τιμή.

Συγγραφή και ακτιβισμός

Μετά τον πόλεμο, αφιερώθηκε στη συγγραφή, στις διαλέξεις και στον ακτιβισμό. Έγραψε σημαντικά έργα, όπως το «Hit: An Essay on Women's Rights» (1871) και το «Unmasked, or: The Science of Immorality» (1878), όπου συνέδεε τη γυναικεία καταπίεση με τον γάμο, τη θρησκεία, την καθεστηκυία ενδυμασία και την έλλειψη πολιτικών δικαιωμάτων. Υποστήριζε, μεταξύ άλλων, την «ορθολογική ενδυμασία», θεωρώντας ότι οι κορσέδες, τα βαριά φορέματα και οι λογής ενδυματολογικοί περιορισμοί δεν περιόριζαν απλώς την ελευθερία κινήσεων στις γυναίκες, αλλά έφταναν στο σημείο να προκαλέσουν σε πολλές σοβαρά προβλήματα υγείας.

Η ίδια εμφανιζόταν δημόσια πάντα με αντρικό κοστούμι και ημίψηλο καπέλο, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα πολυάριθμες συλλήψεις με την κατηγορία της «παρενδυσίας», κυρίως στη Νέα Υόρκη και στην Ουάσινγκτον. Αλλά αυτό δεν σήμαινε πως η Μαίρη Γουόκερ θα άλλαζε τη στάση της επειδή την κυνηγούσαν οι συντηρητικοί κύκλοι και η αστυνομία. Μόλις έβγαινε από το κρατητήριο, φορούσε πάλι τα ρούχα που της άρεσε να φοράει, και συνέχιζε τον δρόμο της.

Η ίδια εμφανιζόταν δημόσια πάντα με αντρικό κοστούμι και ημίψηλο καπέλο, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα πολυάριθμες συλλήψεις με την κατηγορία της «παρενδυσίας», κυρίως στη Νέα Υόρκη και στην Ουάσινγκτον

Στο κίνημα για τη γυναικεία ψήφο ακολούθησε μια μοναχική διαδρομή. Πίστευε ότι το Σύνταγμα ήδη παρείχε στις γυναίκες το δικαίωμα ψήφου και ότι η άρνηση των ανδρών να πηγαίνουν οι γυναίκες στις κάλπες ήταν παράνομη. Η θέση αυτή τη διαφοροποίησε από κεντρικές μορφές του κινήματος των σουφραζετών, όπως η Σούζαν Μπ. Άντονι και η Ελίζαμπεθ Κάντι Στάντον, με αποτέλεσμα να περιθωριοποιηθεί.

Το 1917, στο πλαίσιο αναθεώρησης των απονομών του Μεταλλίου της Τιμής, το Υπουργείο Πολέμου αφαίρεσε το μετάλλιο από 911 παραλήπτες, μεταξύ των οποίων και η Γουόκερ, με το σκεπτικό ότι δεν είχαν επίσημη στρατιωτική ιδιότητα. Εκείνη αρνήθηκε να το επιστρέψει και συνέχισε να το φορά καθημερινά στο στήθος, μέχρι τον θάνατό της. Έξι ολόκληρες δεκαετίες μετά, το 1977, και έπειτα από επίσημη επανεξέταση, η τιμή αποκαταστάθηκε με πάσα επισημότητα, επί Προεδρίας Τζίμι Κάρτερ.

Συνεπής, ώς το τέλος

Τα τελευταία χρόνια της ζωής της τα πέρασε φτωχικά στο οικογενειακό αγρόκτημα στο Όσουιγκο, απομονωμένη αλλά αμετακίνητη στις πεποιθήσεις της. Πέθανε στις 21 Φεβρουαρίου 1919, σε ηλικία 86 ετών, και ετάφη φορώντας μαύρο κοστούμι όπως ακριβώς το είχε ζητήσει, πιστή μέχρι τέλους στη στάση ζωής της. Λίγους μήνες αργότερα, οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησαν επίσημα δικαίωμα ψήφου. Δεν πρόλαβε να το δει, αλλά πολέμησε γι’ αυτό όσο λίγοι.

Λίγους μήνες αργότερα, οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες απέκτησαν επίσημα δικαίωμα ψήφου

Η Μαίρη Έντουαρντς Γουόκερ υπήρξε μια ακραία μορφή συνέπειας. Δεν προσαρμόστηκε ποτέ για να γίνει αποδεκτή, ούτε επιδίωξε συμβιβασμούς για να διευρύνει την επιρροή της. Η ιστορική της σημασία δεν έγκειται μόνο στα επιτεύγματά της, αλλά στο γεγονός ότι έζησε ολόκληρη τη ζωή της σε ανοιχτή σύγκρουση με τις νόρμες της εποχής της, πληρώνοντας το κόστος χωρίς να υποχωρήσει. Ήταν άλλη πάστα άνθρωπος.

Σεξουαλικός προσανατολισμός

«Μήπως φορούσε αντρικά ρούχα μόνο και μόνο επειδή ήταν ομοφυλόφιλη;» ρωτούν κάποιοι όποτε έρχεται στην κουβέντα η Μαίρη Γουόκερ.

Η αλήθεια βέβαια είναι πως, αφενός, δεν υπάρχουν ιστορικά τεκμήρια ή σύγχρονές της πηγές που να αποδεικνύουν ότι η Μαίρη Έντουαρντς Γουόκερ ήταν ομοφυλόφιλη ή που να μιλούν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο για τον σεξουαλικό της προσανατολισμό, και μάλιστα με τους όρους που χρησιμοποιούμε σήμερα. Δεν άφησε προσωπικά ημερολόγια ή επιστολές που να τεκμηριώνουν έλξη ή ερωτικές σχέσεις με γυναίκες, ούτε υπάρχουν μαρτυρίες συγχρόνων της που να αναφέρονται σε κάτι τέτοιο. Μετά το διαζύγιό της δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ, και δεν είναι καν γνωστό αν είχε άλλες σταθερές ή μη συντροφικές σχέσεις, με άντρες ή με γυναίκες. Αφετέρου δε —και αυτό είναι το βασικό εδώ— η επιλογή της να φορά αντρικά ρούχα, όπως εκφραζόταν από την ίδια, δεν σχετιζόταν από την έλξη της προς το γυναικείο φύλο, αλλά με την πεποίθησή της για την ελευθερία, την άνεση και την υγιεινή της γυναικείας ένδυσης.

Μετά το διαζύγιό της δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ, και δεν είναι καν γνωστό αν είχε άλλες σταθερές ή μη συντροφικές σχέσεις, με άντρες ή με γυναίκες

Αν και ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές της θεωρίας των φύλων την εξετάζουν σαν μια πρώιμη queer προσωπικότητα —κάτι πέρα για πέρα λογικό—, η ίδια δεν αυτοπροσδιορίστηκε ποτέ με αυτόν τον τρόπο. Η ζωή της ήταν σε μεγάλο βαθμό δημόσια και πολιτική, όχι ιδιωτική.

Η όποια σύγχυση προκύπτει κυρίως από τρία στοιχεία: την απόρριψη του γάμου ως θεσμού, την αντρική ενδυμασία, και τη συνολική της ρήξη με τους έμφυλους ρόλους. Αυτά, με σημερινά φίλτρα, συχνά οδηγούν σε αναδρομικές εικασίες περί σεξουαλικού προσανατολισμού. Οι περισσότεροι ιστορικοί αποφεύγουν τέτοιους χαρακτηρισμούς, γιατί πρόκειται για προβολή σύγχρονων κατηγοριών σε έναν 19ο αιώνα που λειτουργούσε με εντελώς διαφορετικούς όρους.

Η ίδια μιλούσε εκτενώς για την ανεξαρτησία των γυναικών, για τη σωματική αυτονομία και για την καταπίεση μέσα στον γάμο, αλλά όχι για τον έρωτα ή τη σεξουαλική επιθυμία ως προσωπικό βίωμα. Το κέντρο της σκέψης της ήταν πολιτικό και ηθικό, όχι «ταυτοτικό» με τη σημερινή έννοια. Ως εκ τούτου, με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία το μόνο ιστορικά ασφαλές συμπέρασμα είναι πως —μολονότι κάλλιστα θα μπορούσε να ήταν ομοφυλόφιλη· και πολύ καλά θα έκανε— δεν γνωρίζουμε τον σεξουαλικό της προσανατολισμό και δεν υπάρχουν τεκμήρια για ομοφυλοφιλικές σχέσεις. Οτιδήποτε πέρα από αυτό ανήκει στη σφαίρα της ερμηνείας και όχι της τεκμηριωμένης βιογραφίας.

* * *

Η Mary Edwards Walker (1832-1919), πιο γνωστή σαν Δρ Μαίρη Γουόκερ, ήταν μια πρωτοπόρος Αμερικανίδα γιατρός, χειρουργός του Στρατού της Ένωσης κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, υπέρμαχος των δικαιωμάτων των γυναικών, της μεταρρύθμισης της ενδυμασίας, και της χειραφέτησης. Υπήρξε η μοναδική γυναίκα στην ιστορία των ΗΠΑ που τιμήθηκε ποτέ με το Μετάλλιο της Τιμής (Medal of Honor), την ανώτατη στρατιωτική διάκριση της χώρας.

ΥΓ. Μέχρι σήμερα, η Μαίρη Γουόκερ παραμένει η μοναδική γυναίκα στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών στην οποία έχει απονεμηθεί το Μετάλλιο της Τιμής. Παρά το γεγονός ότι χιλιάδες γυναίκες έχουν υπηρετήσει με αυταπάρνηση σε όλες τις μετέπειτα πολεμικές συγκρούσεις, από τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους μέχρι το Βιετνάμ, το Αφγανιστάν και το Ιράκ, καμία άλλη δεν έχει λάβει τη συγκεκριμένη διάκριση. Οι αυστηρές προϋποθέσεις που θεσπίστηκαν το 1916, οι οποίες απαιτούσαν την απόδειξη εξαιρετικού ηρωισμού σε συνθήκες άμεσης ένοπλης σύγκρουσης με τον εχθρό, κατέστησαν τη βράβευση γυναικών εξαιρετικά δύσκολη, δεδομένου ότι επί ολόκληρες δεκαετίες οι γυναίκες αποκλείονταν απριόρι από τις μάχιμες θέσεις της πρώτης γραμμής. Είναι χαρακτηριστικό ότι άλλες γυναίκες με σπουδαία δράση έχουν τιμηθεί, αίφνης, με τον Σταυρό Εξαίρετης Υπηρεσίας (Distinguished Service Cross) ή τον Αργυρό Αστέρα (Silver Star), αλλά η Γουόκερ διατηρεί αυτή τη μοναδική ιστορική πρωτοκαθεδρία.