«Ναι, και εγώ είμαι ο Πούτιν»: Η εξουσία στην άλλη άκρη της γραμμής

Στη διάρκεια ομιλίας του σε συνέδριο που διοργάνωσε πρόσφατα «Το Βήμα» στις 6 Οκτωβρίου, ο Αντώνης Σαμαράς αποκάλυψε ένα άγνωστο παρασκήνιο από την περίοδο των μνημονίων, κατά το οποίο είχε τηλεφωνήσει μεταμεσονύκτια σε έναν δημόσιο υπάλληλο στο σπίτι του, ξυπνώντας τον για μια άκρως απαραίτητη υπηρεσιακή υπογραφή που θα έκρινε το μέλλον της δόσης των 52 δισεκατομμυρίων ευρώ, και, συστηνόμενος με το όνομά του ως πρωθυπουργός, έλαβε την άμεση απάντηση «Ναι, και εγώ είμαι ο Πούτιν» από τον υπάλληλο που πίστεψε ότι του κάνουν φάρσα και, φυσικά, έκλεισε κατάμουτρα το τηλέφωνο.

Το εν λόγω περιστατικό είναι πολύ περισσότερο από μια αστεία ιστορία· λειτουργεί στο background ως μικρογραφία μιας βαθύτερης κοινωνικής και θεσμικής πραγματικότητας, που δείχνει χαρακτηριστικά ότι το διάστημα ανάμεσα στους πολίτες και τα πολιτικά ή, εν γένει, δημόσια πρόσωπα είναι τόσο μεγάλο, ώστε η άμεση, προσωπική επικοινωνία μοιάζει απίθανη, σχεδόν αδιανόητη. Ο υπάλληλος δεν μπορεί καν να φανταστεί τον λόγο που κοτζάμ πρωθυπουργός θα έμπαινε στον κόπο να τον καλέσει σπίτι στις 1:30 τα ξημερώματα, άρα η αντίδρασή του σαν να επρόκειτο για ενοχλητική φάρσα ήταν, εκείνη τη στιγμή, η πιο αναμενόμενη συμπεριφορά.

Προκύπτει εδώ ένα παράδοξο της εξουσίας και της κοινωνικο-οικονομικής δύναμης: Όσο μεγαλύτερη είναι η θεσμική ισχύς ενός προσώπου, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να πιστέψει κάποιος ότι επικοινωνεί απευθείας μαζί του. Ένας προβεβλημένος πολιτικός, ένας μεγάλης εμβέλειας επιχειρηματίας ή ένας διάσημος καλλιτέχνης μπορεί να είναι στις σχέσεις με τους οικείους του απολύτως προσιτός ως άνθρωπος, όμως το «απαστράπτον» κοινωνικό και επαγγελματικό του status δημιουργεί συχνά γύρω του ένα αποξενωτικό είδος «θεσμικού περιβλήματος» που λειτουργεί διαχωριστικά για όλους τους υπόλοιπους.

Το επίμαχο συμβάν παρουσιάζει, επίσης, τη σχέση πολιτών-πολιτικών ως αυτό που, λίγο-πολύ, είναι στην πραγματικότητα: Μια βαθιά ασυμμετρία εμπειριών σε έναν κόσμο, όπου οι πολίτες βιώνουν μια επαναλαμβανόμενη καθημερινότητα, από την οποία οι πολιτικοί είναι στα μάτια τους αποκομμένοι και περιοριζόμενοι, ως επί το πλείστον, σε (σκηνοθετημένες) εμφανίσεις σε τηλεοπτικά παράθυρα, επίσημες εκδηλώσεις και προγραμματισμένα δημόσια events. Η αυθεντικότητα και αμεσότητα της πολιτικής επικοινωνίας έχει γίνει τόσο απίθανη, ώστε το πραγματικό μοιάζει με φάρσα, ενώ σε μια εποχή τηλεφωνικών απατών, fake news και deepfakes, ακόμη και η ίδια η ταυτότητα του συνομιλητή έχει πάψει να θεωρείται αυτονόητη ή πιστευτή. Η επιφυλακτικότητα δεν είναι πλέον απλώς κοινωνική στάση, αλλά μηχανισμός αυτοπροστασίας.

Χρόνια γραφειοκρατίας, τυπικής απόστασης και ριζωμένων στερεοτύπων έχουν δημιουργήσει, επιπλέον, ένα βαθύ χάσμα θεσμικής και κοινωνικής απομάκρυνσης, την οποία θα μπορούσαμε σχηματικά να συμβολίσουμε με μια γυάλινη σφαίρα, που όταν σπάει τόσο απρόσμενα, δεν προκαλείται έκπληξη, αλλά δυσπιστία. Διότι η ιδέα ότι ένας πρωθυπουργός μπορεί να τηλεφωνήσει προσωπικά απευθείας, χωρίς έστω τη διαμεσολάβηση της γραμματείας του, σε έναν απλό «υπήκοο» είναι έξω από το πλαίσιο της καθημερινής εμπειρίας του μέσου ανθρώπου και, γι’ αυτόν τον λόγο, φαντάζει στα μάτια του αδύνατη, εξωπραγματική, σχεδόν σουρεαλιστική.

Από την άλλη, το περιστατικό αυτό είναι άκρως αποκαλυπτικό όχι μόνο του μεγάλου κενού που χωρίζει τη βάση από τα κέντρα αποφάσεων, της κυρίαρχης αίσθησης ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά και πάνω από τους πολίτες, αλλά και της απομαγείωσης της εξουσίας από την πλευρά τους. Ο δημόσιος υπάλληλος δεν αντιδρά με το δέος που θα περίμενε κανείς στο τηλεφώνημα ενός πρωθυπουργού (αν το πίστευε), αλλά με χιούμορ και σκεπτικισμό (ακριβώς επειδή του φάνηκε ανήκουστο). Αυτό με απλά λόγια δείχνει ότι η εξουσία, παρότι θεσμικά πανίσχυρη και εκτελεστικά ακαταμάχητη, δεν βιώνεται ως άμεσα παρούσα στην καθημερινότητα του πολίτη, αλλά ως μακρινή, φαντασιακή και απρόσωπη, σχεδόν αφηρημένη. Οι πιο προσωπικές επαφές που επί σκοπώ επιδιώκουν οι πολιτικοί με τους πολίτες στις πλατείες και τα καφενεία στη διάρκεια προεκλογικών περιόδων, όταν έχουν την ανάγκη της ψήφου, δεν είναι αρκετές για να αλλάξουν εκ θεμελίων το κατεστημένο σκηνικό.

Πράγματι, μια στάση σαν αυτή του δημόσιου υπαλλήλου στο τηλεφώνημα του πρωθυπουργού πυροδοτείται σχεδόν ενστικτωδώς από την εικόνα των πολιτικών βαλμένων σε ένα περιβάλλον υψηλής προβολής, πρωτοκόλλων, ασφάλειας, εθιμικών διαδικασιών και αυστηρής τυπικότητας, που μικρή σχέση έχει με τα «πεζά» καθημερινά βιώματα των πολιτών. Οι πορείες αυτών των δύο κόσμων κινούνται ουσιαστικά σε παράλληλες τροχιές και η ευθεία επαφή μεταξύ τους είναι τόσο σπάνια, που όταν συμβαίνει, μοιάζει με ανέκδοτο ή κακόγουστο αστείο. Ένας πρωθυπουργός που παρακάμπτει τα επίσημα κανάλια επικοινωνίας για να τηλεφωνήσει ο ίδιος απευθείας σε έναν πολίτη συνθέτει μια «θεσμική ανωμαλία», όχι κατ’ ανάγκη αρνητική, αλλά σίγουρα εξαιρετικά ασυνήθιστη, την οποία ο πολίτης δεν έχει κανένα διαθέσιμο νοητικό μοντέλο για να την αναγνωρίσει λόγω παντελούς έλλειψης εξοικείωσης με μια τέτοιας φύσης διάδραση.

Το επεισόδιο του πρωθυπουργού με τον ανυποψίαστο υπάλληλο, όσο χιουμοριστικό κι αν ακούγεται, λειτουργεί τελικά ως υπενθύμιση μιας θεμελιώδους αλήθειας: Η δημοκρατία δεν είναι μόνο θεσμική αρχιτεκτονική, αλλά και διαπροσωπική σχέση. Και οι σχέσεις απαιτούν εγγύτητα, αναγνώριση, καθημερινή συντήρηση και αμοιβαιότητα.

Όταν η εξουσία απομακρύνεται τόσο πολύ από τον πολίτη, ώστε η άμεση επαφή να μοιάζει απρόσιτη και απίθανη, τότε η αμφιβολία παρεισφρέει στη θέση της εμπιστοσύνης και η φάρσα στη θέση της πραγματικότητας. Το συγκεκριμένο περιστατικό δεν αποκαλύπτει απλώς ένα κωμικό στιγμιότυπο της μνημονιακής περιόδου· φωτίζει το πόσο αναγκαίο είναι να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα σε όσους αποφασίζουν και σε όσους βιώνουν τις συνέπειες αυτών των αποφάσεων. Διότι μόνο όταν η πολιτική εξουσία πάψει να είναι αντιληπτή ως μακρινή και απλησίαστη, μπορεί να γίνει πραγματικά δημοκρατική, ουσιαστική και ανθρώπινη.