Πρόοδος, Αριστερά, λιγνίτης και Μαρξ

Ήταν πρωί της 18ης Ιανουαρίου του 2011, όταν ακτιβιστές της Greenpeace συγκεντρώθηκαν έξω από τα Γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Αθήνα. Μαζί τους κουβάλησαν έναν ολόκληρο τόνο λιγνίτη τον οποίο πέταξαν επί τόπου, προκαλώντας αδιανόητο κυκλοφοριακό έμφραγμα σε ολόκληρο το κέντρο. Αυτή ήταν η απαρχή της σύγχρονης εμβληματικής «αντιλιγνιτικής» δράσης στην Ελλάδα, η οποία οδήγησε σύσσωμο τον «προοδευτικό» κόσμο σε απόλυτες οικολογικές θέσεις. Μέχρι που εξελέγη ο Μητσοτάκης. Υλοποίησε τάχιστα το παλαιότερο αίτημα των «προοδευτικών» και αίφνης οι «προοδευτικοί» ένιωσαν μια νοσταλγία για τον λιγνίτη. Κάπως έτσι φθάσαμε από την οικολογική ρητορική στη ρητορική περί βίαιης απολιγνιτοποίησης και «εθνικού καυσίμου».

Το κεντρικό σύνθημα της «δράσης» έξω από τα Γραφεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Αθήνα ήταν «Ο λιγνίτης σκοτώνει» και το «παρασύνθημα» ήταν «liberate Greece from lignite». Το μήνυμα ήταν σαφές, η εικόνα πολύ δυνατή και για όσους θυμούνται το πολιτικό περιβάλλον της εποχής ο επελάυνων τότε ΣΥΡΙΖΑ δεν θα μπορούσε παρά να την αγκαλιάσει. Άλλωστε οι οικολόγοι «οικοσοσιαλιστές Ελλάδας» είχαν ήδη ενταχθεί από νωρίς στο κόμμα, το 2008.

Στις αρχές του 2015 και ενώ όλοι έβλεπαν ότι η πολιτική αλλαγή ήταν προ των πυλών, οι Οικολόγοι Πράσινοι αποφάσισαν εκλογική συνεργασία με τον ΣΥΡΙΖΑ και στελέχη τους μπήκαν στα ψηφοδέλτιά του. Ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας μιλούσε τότε για κοινή πορεία των δύο χώρων στα περιβαλλοντικά ζητήματα.

Λίγες εβδομάδες μετά τον σχηματισμό Κυβέρνησης σε συνεργασία με τους λιγότερο οικολόγους του Πάνου Καμμένου, στις 16 και 27 Μαρτίου 2015, οι Οικολόγοι Πράσινοι ξεκίνησαν δημόσια παρέμβαση κατά της νέας λιγνιτικής μονάδας Πτολεμαΐδα V. Στις 31 Μαρτίου μοίρασαν επιστολή στους βουλευτές ζητώντας να επανεξεταστεί η κατασκευή της. Η διατύπωση ήταν χαρακτηριστική: «Οι νέες πολιτικές πρακτικές για το θέμα του λιγνίτη πρέπει να διαφέρουν ουσιαστικά και έμπρακτα από αυτές των προηγούμενων κυβερνήσεων».

Η παρέμβαση αναρτήθηκε και από τον Γιώργο Δημαρά, ο οποίος είχε εκλεγεί βουλευτής με το ψηφοδέλτιο ΣΥΡΙΖΑ–Οικολόγοι Πράσινοι.

Δεν επρόκειτο για μια τυχαία ή σποραδική δράση. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους και ενώ η χώρα συνέχιζε να υποφέρει από τις συνέπειες των πράξεων Τσίπρα-Βαρουφάκη στο τραπεζικό πεδίο, ακτιβιστές της Greenpeace ανέβηκαν στον πύργο ψύξης του μεγαλύτερου τότε λιγνιτικού σταθμού της χώρας (ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου) και σήκωσαν τεράστιο πανό που έγραφε «LET'S SOLARIZE GREECE». Η ίδια η οργάνωση αναφέρει ότι η ενέργεια απευθυνόταν στην κυβέρνηση, ζητώντας στροφή της ΔΕΗ στις ανανεώσιμες πηγές. Ακόμα και σήμερα, το σύνθημα «Go Solar» φαίνεται από την Εγνατία στον πύργο ψύξης της μονάδας 5 του Αγίου Δημητρίου.

Την ίδια χρονιά, υπήρχε επίσης οργανωμένη καμπάνια κατά της νέας λιγνιτικής μονάδας της Πτολεμαΐδας, με περίπου 48.000 υπογραφές που παραδόθηκαν στον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας ζητώντας να σταματήσει η κατασκευή νέας λιγνιτικής μονάδας. Αυτό ήταν περισσότερο περιβαλλοντικό/κοινωνικό κίνημα παρά καθαρά κομματική δράση, αλλά κινείτο στον ευρύτερο χώρο που τότε πίεζε την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ από τα αριστερά και βεβαίως οικολογικά.

Η οικολογική ρητορική ήταν αναμφισβήτητα αναπόσπαστο στοιχείο της ταυτότητας του ΣΥΡΙΖΑ και έτσι παρέμεινε για πολύ μεγάλο διάστημα. Στις 3 Ιουνίου 2021 στο επίσημο πρόγραμμα του κόμματος αναφέρονταν επί λέξη: «Ο ΣΥΡΙΖΑ – ΠΣ τάσσεται υπέρ της τάχιστης απολιγνιτοποίησης της χώρας, ως τμήμα ενός ευρύτερου σχεδίου απανθρακοποίησης του ενεργειακού μίγματος. Ο λιγνίτης, οφείλει να αντικατασταθεί με ΑΠΕ, και όχι με τις νέες ιδιωτικές μονάδες φυσικού αερίου, που επιδιώκει η κυβέρνηση ΝΔ, δεσμεύοντας τη χώρα σε ηλεκτροπαραγωγή από ορυκτά καύσιμα».

Μάλιστα στο ίδιο κείμενο περιέγραφε και το όραμα της ριζοσπαστικής αριστεράς για τις ταλαιπωρημένες περιοχές: «Οι λιγνιτικές περιοχές μπορούν να αποτελέσουν πρότυπα πράσινης και δίκαιης ανάπτυξης για όλους, εφόσον η ανάπτυξη αυτή σχεδιαστεί με ισχυρό ρόλο της Πολιτείας και δεν αφεθεί στην πρόχειρη λογική “όσοι θέλετε προσέλθετε, θα δώσουμε επιδοτήσεις” και του πρόχειρου σχεδιασμού που ακολουθείται μέχρι σήμερα, δύο χρόνια μετά την εξαγγελία της απολιγνιτοποίησης χωρίς σχέδιο από τον κ. Μητσοτάκη. Η πολιτεία οφείλει να αποδώσει στις λιγνιτικές περιοχές το ΑΕΠ και τις θέσεις εργασίας που τους στερεί η απολιγνιτοποίηση».

Ό,τι ακριβώς συμβαίνει δηλαδή σήμερα με τη μεγαλύτερη συμφωνία που έχει επιτευχθεί ποτέ επί ελληνικού εδάφους, αυτή της ΔΕΗ με την Amazon Web Services για την κατασκευή και λειτουργία Data Center. To Bloomberg αναφέρει ότι θα απασχοληθούν 7.500 εργαζόμενοι στην κορύφωση της κατασκευής και έως 2.200 θα απασχολούνται μόνιμα ως προσωπικό του Data Center. Επιπλέον, μεγάλα τμήματα των πρώην λιγνιτικών πεδίων έχουν ήδη αποδοθεί στις τοπικές κοινωνίες.

«Πριν αλέκτορα φωνήσαι τρις», έναν χρόνο αργότερα, ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας αντιλήφθηκε ότι η δογματική θέση κατά του λιγνίτη δεν βοηθάει και έτσι πρόθυμα άλλαξε τη ρητορική του: «Θα πρέπει τα κοιτάσματα του λιγνίτη να επανενεργοποιηθούν» επεσήμανε σε συνέντευξή του στο Κρήτη TV, αφήνοντας παραθυράκι για να μπορεί να υποστηρίζει ταυτόχρονα και την απολιγνιτοποίηση αλλά και το «εθνικό καύσιμο». Ανάλογα με το ακροατήριο και την περίσταση.

Χρειάστηκαν 4 ακόμη χρόνια στην αντιπολίτευση για να αντιληφθεί η σύγχρονη ριζοσπαστική αριστερά ότι με τις οικολογικές φαντασιώσεις δεν γίνεται δουλειά. Έτσι, στα πλαίσια του ανένδοτου κατά του Μητσοτάκη, όλος ο πρώην ΣΥΡΙΖΑ και οι παραφυάδες του ξέχασαν τις κινηματικές δράσεις με τα κάρβουνα και τις ευχές για ηλιακή ενέργεια. Είναι ενδεικτική η αλλαγή αφηγήματος από τον ίδιο τον ΣΥΡΙΖΑ: «Γιατί κυβέρνηση και ΔΕΗ οδηγούν σε βίαιο κλείσιμο την πιο αποδοτική θερμοηλεκτρική μονάδα της χώρας, την Πτολεμαΐδα 5;» αναριωτιέται πλέον ο ΣΥΡΙΖΑ και συνεχίζει: «Εν μέσω ενεργειακής αβεβαιότητας και εκτίναξης των τιμών, η ΔΕΗ, με συνευθύνη της κυβέρνησης, προχωρά στο οριστικό κλείσιμο της πιο σύγχρονης και αποδοτικής θερμοηλεκτρικής μονάδας της χώρας και της ευρύτερης περιοχής, της Πτολεμαΐδα 5».

Οι συνθήκες βεβαίως έχουν αλλάξει όλα αυτά τα χρόνια και κάποιος θα μπορούσε να προσαρμόσει τις απόψεις του παρακολουθώντας τις εξελίξεις στην αγορά. Υπάρχουν όμως και κάποια πράγματα που έμειναν σταθερά.

Ο ελληνικός λιγνίτης, για παράδειγμα, ήταν ήδη πολύ χαμηλής ενεργειακής αξίας. Κατά 35% χαμηλότερη αξία από τον γερμανικό λιγνίτη σύμφωνα με μελέτη της Booz & Company το του 2012. Η μέση θερμογόνος δύναμη του ελληνικού λιγνίτη ήταν 1.200 kcal/kg, ενώ της Τουρκίας φθάνει μέχρι και τις 3.000 kcal/kg και στην Τσεχία φθάνει και τις 4.911 kcal/kg. Δεν είναι, επομένως, κάθε λιγνίτης ίδιος.

Το κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη έχει εκτοξευθεί τα τελευταία χρόνια λόγω του «προστίμου» που καλείται να πληρώσει ο παραγωγός για να καίει ορυκτά καύσιμα. Το 2005 η μέση τιμή των δικαιωμάτων ρύπων ανά τόνο ήταν μόλις 19 ευρώ, ενώ το 2015 (τότε που ο ΣΥΡΙΖΑ ήθελε να «απολιγνιτοποιήσει») ήταν 7-8 ευρώ ανά τόνο. Σήμερα, που ο «προοδευτικός κόσμος» θέλει τον αγαπημένο λιγνίτη, η τιμή των δικαιωμάτων έχει ανέβει στα 74 ευρώ (τιμές 2025). Το κόστος αυτό το πληρώνει ο καταναλωτής. Σκεφθείτε λοιπόν πόσο ακριβότερο θα ήταν το ρεύμα αν επιμέναμε στον λιγνίτη. Τότε όμως έπρεπε να απολιγνιτοποιηθούμε, ενώ τώρα όχι.

Η σπουδαιότερη όμως αλλαγή έγινε στα ανταγωνιστικά καύσιμα. Μέχρι τον πόλεμο της Ουκρανίας, η Ελλάδα (αλλά και η Ε.Ε.) έπαιρνε φυσικό αέριο από τον σύντροφο Πούτιν. Καλό αέριο. Ρώσικο. Ορθόδοξο. Πλέον η εναλλακτική του λιγνίτη είναι το καπιταλιστικό LNG του Τραμπ. Αυτό είναι αρκετό όχι μόνο για να αλλάξει την άποψη των συντρόφων για το ενεργειακό μίγμα αλλά και να μην τους αφορούν γελοία επιχειρήματα όπως ότι η Ελλάδα είναι πλέον η πύλη εισόδου αερίου στη μισή Ευρώπη. Γεγονός που προσφέρει γεωπολιτικά.

Υπάρχει και μια σταθερά. Η προσήλωση της «προοδευτικής» αριστεράς στην ιδεολογία του Μαρξ. Όχι του Καρλ, αλλά του Γκράουτσο. «Αυτές είναι οι αρχές μου, κι αν δεν σου αρέσουν... εντάξει, έχω κι άλλες».