Αξιολόγηση πιστοληπτικής ικανότητας: Ένα καλό μέτρο με σκιές;

Είναι ανησυχητικό που ένα σοβαρό θέμα όπως είναι η λειτουργία γραφείου αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας (credit bureau) δεν συζητείται παρά ελάχιστα στην Ελλάδα. Οι σχετικές υπουργικές αποφάσεις υπεγράφησαν νωρίτερα μέσα στον μήνα (βλ. Κ.Υ.Α. 117113 ΕΞ 2026 «Καθορισμός του τρόπου και της μεθοδολογίας παραγωγής της ενοποιημένης βαθμολόγησης[...]» και Κ.Υ.Α. 117786 ΕΞ 2026 για τις τεχνικές λεπτομέρειες), επιτρέποντας έτσι την εφαρμογή ενός μέτρου για το οποίο πίεζαν ιδιαιτέρως οι δανειστές μας κατά τη δεκαετή κρίση. Ο νόμος ψηφίστηκε το 2024.

Περί τίνος πρόκειται; Πρόκειται για μία αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας των συναλλασσομένων στην Ελλάδα, με βάση το ιστορικό της οικονομικής τους συμπεριφοράς για δεδομένο χρονικό διάστημα. Για υπενθύμιση, στον γνωστό μας Τειρεσία (που τηρείται από ιδιωτικούς φορείς, τις τράπεζες) καταχωρίζονται μόνο αθετήσεις υποχρεώσεων. Με το νέο σύστημα, που θα έχει υβριδικό χαρακτήρα (συμμετοχή των τραπεζών υπό την κυριότητα της Τράπεζας της Ελλάδας), θα υπάρχει πρόσβαση σε όλο το φάσμα των οικονομικών μας συναλλαγών: εξυπηρέτηση δανείων κάθε είδους, πληρωμές οργανισμών κοινής ωφελείας, εφορία, κ.λπ. Έτσι, «όπου απαιτείται αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας», σύμφωνα με το δελτίο Τύπου που κυκλοφόρησε, ο ενδιαφερόμενος θα μπορεί να ζητά από τον συναλλασσόμενο να του παραχωρήσει πρόσβαση στη βαθμολόγηση που τον αφορά.

Η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας ξεκίνησε στον αγγλοσαξονικό κόσμο και είναι βεβαίως θεμιτή ως έναν βαθμό. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR) επιβάλλει ένα αυστηρό πλαίσιο λειτουργίας.

Αξίζει να σταθούμε στα συχνότερα προβλήματα της λειτουργίας του μοντέλου, όπως έχουν καταγραφεί από τη διεθνή εμπειρία.

• Ασαφής τρόπος υπολογισμού της πιστοληπτικής ικανότητας. Η Κ.Υ.Α. που υπεγράφη αναφέρει γενικολογίες όπως «ουσιώδη δυσμενή στοιχεία συμπεριφοράς». Ο ενδιαφερόμενος δεν έχει πλήρη εικόνα για τους λόγους για τους οποίους τού αποδίδεται μία βαθμολογία. Για παράδειγμα, πόσο επιβαρυντική είναι κάθε ημέρα καθυστέρησης πληρωμής μίας οφειλής; Πόσο μετρά το ύψος της δανειακής έκθεσης του ενδιαφερόμενου, ποσοστιαία ως προς τα εισοδήματα; Πρόσφατα ο Γαλλικός Οργανισμός κοινωνικών επιδοτήσεων υποχρεώθηκε σε αλλαγή του αλγορίθμου κινδύνου που εφάρμοζε για τους ελέγχους στους δικαιούχους του, καθώς φάνηκε ότι μεροληπτούσε κατά συγκεκριμένων κατηγοριών πολιτών, όπως όσων ζουν σε υποβαθμισμένες περιοχές ή έχουν χαμηλά εισοδήματα. Στις ΗΠΑ είχε βρεθεί θετική βαθμολόγηση για όσους έχουν διεύθυνση στο Gmail αντί για το Hotmail! Πόσο σίγουροι είμαστε ότι δεν θα έχουμε εδώ τέτοια φαινόμενα; Η κοινοποίηση του τρόπου υπολογισμού και η συνεργασία με τις ενώσεις καταναλωτών θα επιτρέψουν και ευκολότερη αμφισβήτηση της αξιολόγησης όταν χρειάζεται.

• Μπέρδεμα ταυτοτήτων. Πόσοι «Γιάννης Παπαδόπουλος του Δημητρίου» υπάρχουν άραγε; Επειδή, παρά την αυτοματοποίηση, τα λάθη είναι ανθρώπινα, η ύπαρξη δικλίδων ασφαλείας είναι ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας. Εκτός από μπέρδεμα, υπάρχει και ο κίνδυνος κλοπής ταυτότητας ενός συναλλασσομένου από άλλον, κάτι που, αν συμβεί και το αντιληφθεί το θύμα, παίρνει πολύ καιρό για να λυθεί.

• Το ίδιο ισχύει και για τυχόν χακάρισμα των αρχείων. Στην Ελλάδα λίγο ακούμε για τέτοια φαινόμενα, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνουν.

• Κόστος πρόσβασης στις πληροφορίες που μας αφορούν. Ενώ προβλέπεται η συναίνεση του συναλλασσομένου και ο ίδιος αιτείται και κοινοποιεί τη βαθμολογία του σε κάποιον που τη ζητά, δεν προβλέπεται η αυτοτελής ενημέρωσή του πριν από την παρέλευση τριμήνου. Δεν αποκλείεται αυτή η υπηρεσία να μην υπάρχει ή να μην είναι δωρεάν. Αν όμως αλλάξουν τα οικονομικά δεδομένα του ενδιαφερομένου, τι γίνεται;

• Λάθη υπολογισμού, καθυστερημένη ενημέρωση του αρχείου, δυσκολία διόρθωσης. Αυτά είναι κοινά προβλήματα σε όλες τις χώρες όπου εφαρμόζεται το σύστημα πιστοληπτικής αξιολόγησης και επιβαρύνουν δυσανάλογα τους συναλλασσόμενους, οι οποίοι βρίσκονται για μεγάλο χρονικό διάστημα σε οικονομική αβεβαιότητα. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ένωση Καταναλωτών, το 10% - 20% των Ευρωπαίων αναφέρουν προβλήματα στην αξιολόγησή τους. Σε κάθε περίπτωση, τα δεδομένα μένουν στο αρχείο του πολίτη για πέντε χρόνια, ακόμη και αν αυτός έχει εν τω μεταξύ ξεμπερδέψει με όλες τις οφειλές και είναι καθαρός. Η «ποινή» παραμένει δυσανάλογη.

• Μερικός αποκλεισμός από την οικονομική ζωή ανθρώπων με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Οι νέοι χωρίς οικονομικό ιστορικό, όσοι προτιμούν τις συναλλαγές εκτός τραπεζικού συστήματος (ηλικιωμένοι, όσοι είναι σε περιοχές χωρίς κοντινό ΑΤΜ, διάφορες ευπαθείς ομάδες, όσοι δεν έχουν ελληνικό Α.Φ.Μ.) ενδέχεται να βρεθούν σε μειονεκτική θέση. Παράλληλα, ειδικά για τη χώρα μας όπου υπάρχουν ακόμη πολίτες με πολύ υψηλή έκθεση σε τραπεζικό δανεισμό και όπου το ποσοστό των μη εξυπηρετούμενων δανείων παραμένει πολύ υψηλό, το νέο μοντέλο μπορεί να περιθωριοποιήσει περαιτέρω μεγάλες ομάδες πληθυσμού.

• Όταν ο συναλλασσόμενος αρνηθεί να χορηγήσει το πιστοποιητικό πιστοληπτικής του ικανότητας, αυτό τι σημαίνει για τον ίδιο; Μπορούμε εύκολα να φανταστούμε διάφορα σενάρια αποκλεισμού του από μία συναλλαγή ή επιπλέον χρέωσής του. Θα υπάρξουν διαφοροποιημένα επιτόκια για τις ίδιες συναλλαγές: για παράδειγμα, αν θελήσω να αγοράσω ένα ψυγείο σε δόσεις και δεν δώσω πιστοποιητικό, αν μου ζητηθεί, τότε είτε θα έχω υψηλότερο επιτόκιο στις δόσεις είτε θα μού ζητηθεί απευθείας εξόφληση. Κάτι αντίστοιχο βεβαίως θα συμβαίνει και με όσους θα έχουν χαμηλή βαθμολόγηση. Παράλληλα, ενδέχεται οι τράπεζες να γίνουν ακόμη πιο φειδωλές στη χορήγηση δανείων και τα επιτόκια να αυξηθούν, τουλάχιστον αρχικά.

• Τίποτα δεν αποκλείει ότι μελλοντικά το κράτος θα θελήσει να βάλει χέρι στο αρχείο για άλλους σκοπούς. Ήδη στην Ελλάδα τα όρια εξουσίας της φορολογικής διοίκησης έναντι των υποχρέων δεν σταματούν να διευρύνονται, έχοντας φθάσει σε επίπεδα ανησυχητικά ως προς τον σεβασμό των ατομικών ελευθεριών. Η ανεξαρτησία του γραφείου πιστοληπτικής ικανότητας και ο περιορισμός του εύρους των αρμοδιοτήτων του πρέπει να καθοριστούν με απόλυτη σαφήνεια – ίσως η έδρα στην Τράπεζα της Ελλάδας να είναι ένα μικρό εχέγγυο.

• Εκτός από το κράτος, παραμένει ασαφές ποιος θα μπορεί να ζητά αυτά τα δεδομένα. Θα μπορεί ένας ιδιοκτήτης να ζητήσει την αξιολόγηση του υποψήφιου ενοικιαστή; Μία εταιρεία κοινής ωφελείας αν θέλεις να αλλάξεις πάροχο; Το καζίνο; Πού μπαίνει το όριο;

Δεν πρέπει τα παραπάνω να μας τρομάζουν. Η εισαγωγή του νέου θεσμού θα συμβάλλει πιθανώς στην εξυγίανση της οικονομικής ζωής και θα προσαρμόσει την Ελλάδα στα διεθνή δεδομένα. Ενδέχεται επίσης να διευκολυνθούν οι διασυνοριακές συναλλαγές, με χώρες όπου το μέτρο ισχύει ήδη. Θα καμφθεί επίσης περαιτέρω η φοροδιαφυγή, κάτι που θα μπορούσε να συμβάλλει στη μείωση των φόρων ημών των υπολοίπων.

Όμως, θα πρότεινα εδώ κάποιες επιπλέον κινήσεις, που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως δικλίδες ασφαλείας για όλους.

• Ενίσχυση του οικονομικού αλφαβητισμού. Πρέπει οι ίδιες οι τράπεζες να ενημερώνουν τους πελάτες τους και να τους βοηθήσουν να αποκτήσουν μία υγιή οικονομική συμπεριφορά. Προς την ίδια κατεύθυνση μπορούν να λειτουργήσουν και οι Δήμοι και οι σχετικές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Είναι μία διαρκής ανάγκη, σε μία χώρα με βαθιά τραύματα στο σύνολο της κοινωνίας, με αδύναμες κοινωνικές πολιτικές και εκτεταμένες εγγενείς αδυναμίες που απαιτούν συχνά να βάζουμε βαθιά το χέρι στην τσέπη.

• Εισαγωγή του θεσμού του διαμεσολαβητή πιστοληπτικής ικανότητας, όπως ισχύει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ο διαμεσολαβητής θα βοηθήσει στη γρηγορότερη επίλυση διαφορών και θα επιτρέψει την ενίσχυση της εμπιστοσύνης.

• Καμπάνια ενημέρωσης για το νέο θεσμό. Δεν αρκεί το δελτίο Τύπου εν μέσω θέρους. Αντιθέτως, η κυβέρνηση πρέπει να επικοινωνήσει εκτενώς, να ενημερώσει τους πολίτες, να εξηγήσει, να προσφέρει τρόπους εύκολης προσφυγής και να φροντίσει επίσης για τη γρήγορη επίλυση των προβλημάτων που σίγουρα θα προκύψουν στην αρχή.

Η αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας σε μία ανώριμη οικονομικά κοινωνία είναι δίκοπο μαχαίρι. Είναι σίγουρα μία καλή ευκαιρία να βελτιωθούν τα συναλλακτικά ήθη, αλλά και μία επιπλέον δυσκολία στους ήδη πολύ ταλαιπωρημένους πολίτες.