Η Ευρώπη ενηλικιώνεται στο Κίεβο

Πρόσφατη ανάλυση στους Financial Times υποστήριξε ότι ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι είναι πιθανότερο να εξακολουθεί να ηγείται της Ουκρανίας το 2029 από ότι ο Ντόναλντ Τραμπ. Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται τόσο στην πρόβλεψη όσο στο βαθύτερο πολιτικό συμπέρασμα που αναδεικνύει: ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αλλάζει μόνο τους στρατιωτικούς συσχετισμούς στην Ανατολική Ευρώπη. Επιταχύνει τον μετασχηματισμό της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι μεγάλες ιστορικές καμπές σπάνια γίνονται αντιληπτές τη στιγμή που συμβαίνουν. Συνήθως αναγνωρίζονται εκ των υστέρων, όταν οι συνέπειές τους έχουν ήδη αναδιαμορφώσει τις ισορροπίες. Η ρωσική εισβολή το 2014 στην Κριμαία και το 2022 στην ανατολική Ουκρανία  αποτελεί μία από αυτές τις στιγμές. Επανέφερε τον πόλεμο στην ευρωπαϊκή ήπειρο και ταυτόχρονα έκλεισε έναν κύκλο μεταψυχροπολεμικών βεβαιοτήτων, σύμφωνα με τις οποίες η οικονομική ενοποίηση μπορούσε να λειτουργήσει ως μόνιμη εγγύηση ειρήνης και η αμερικανική στρατιωτική παρουσία να θεωρείται αδιαμφισβήτητη.

Η Ευρώπη αντιλαμβάνεται πλέον ότι η ασφάλειά της προϋποθέτει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία και ουσιαστικότερη ανάληψη ευθύνης. Η επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο ενίσχυσε αυτή τη συνειδητοποίηση. Παράλληλα, η σταδιακή μετατόπιση του αμερικανικού ενδιαφέροντος προς τον Ινδο-Ειρηνικό και τον ανταγωνισμό με την Κίνα δημιουργεί νέα δεδομένα. Η συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα αποκτά έτσι περιεχόμενο που υπερβαίνει τις διακηρύξεις και μετατρέπεται σε στρατηγική αναγκαιότητα.

Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ουκρανία έχει αποκτήσει έναν ρόλο που ελάχιστοι είχαν προβλέψει. Από χώρα που αναζητούσε οικονομική και στρατιωτική στήριξη, εξελίσσεται σε παράγοντα παραγωγής τεχνογνωσίας, επιχειρησιακής εμπειρίας και καινοτομίας. Οι εφαρμογές των ουκρανικών drones, οι εξελίξεις στον ηλεκτρονικό πόλεμο και η ταχύτητα προσαρμογής στις τεχνολογικές αλλαγές επηρεάζουν ήδη τη δυτική αμυντική σκέψη και τη λειτουργία των ενόπλων δυνάμεων. Η σχέση της Ουκρανίας με την Ευρώπη μεταβάλλεται σταδιακά από σχέση αλληλεγγύης σε σχέση στρατηγικής αλληλεπίδραση.

Αυτό εξηγεί γιατί η προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποκτά πλέον διαφορετική σημασία. Το ζήτημα υπερβαίνει τα όρια μιας ακόμη διεύρυνσης και συνδέεται με τη διαμόρφωση μιας νέας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, στην οποία η άμυνα, η βιομηχανική παραγωγή, η τεχνολογική υπεροχή και η ενεργειακή ανθεκτικότητα αποκτούν κεντρική θέση.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται έτσι σε μια νέα ιστορική φάση. Για δεκαετίες η ενοποίηση προχωρούσε κυρίως μέσα από την οικονομία, την εσωτερική αγορά και το κοινό νόμισμα. Σήμερα καλείται να αποκτήσει και γεωπολιτική διάσταση. Η έννοια της ευρωπαϊκής κυριαρχίας συνδέεται πλέον με την ικανότητα της Ευρώπης να προστατεύει τα σύνορά της, να υπερασπίζεται τις δημοκρατίες της και να λειτουργεί ως αυτόνομος στρατηγικός παράγοντας σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξημένης αβεβαιότητας.

Η μετάβαση αυτή δυσχεραίνεται από τις διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, τις αποκλίνουσες στρατηγικές κουλτούρες και τις γνωστές θεσμικές αδυναμίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης όλα αυτά λειτουργούν ως περιοριστικοί παράγοντες. Οι συζητήσεις για την κοινή άμυνα, τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και τη λήψη αποφάσεων στην εξωτερική πολιτική παραμένουν ανοιχτές. Ωστόσο, η γενική κατεύθυνση δείχνει πλέον σαφής. Η περίοδος κατά την οποία η Ευρώπη αντιμετώπιζε την ασφάλεια ως υπόθεση άλλων έχει ολοκληρωθεί.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Ζελένσκι αποκτά μια σημασία που υπερβαίνει τα όρια της χώρας του. Εκφράζει, συνειδητά, τη μετάβαση της Ευρώπης από τη γεωπολιτική αφέλεια στη γεωπολιτική ωριμότητα. Η επιμονή του υπενθυμίζει ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία απαιτεί πολιτική βούληση, στρατηγική συνέπεια και αξιόπιστη αποτρεπτική ισχύ.

Η σημαντικότερη επίπτωση του πολέμου ίσως να αφορά τελικά την ίδια την Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ιστορικό της ρόλο, να εγκαταλείψει τις στρατηγικές αυταπάτες των προηγούμενων δεκαετιών και να αναγνωρίσει ότι η ειρήνη, η ασφάλεια και η δημοκρατική σταθερότητα προϋποθέτουν πολιτική αποφασιστικότητα, επενδύσεις στην άμυνα και κοινή στρατηγική αντίληψη. Εάν αυτή η μεταβολή παγιωθεί, τότε ο πόλεμος στην Ουκρανία θα έχει λειτουργήσει ως καταλύτης για μια νέα, περισσότερο ώριμη και περισσότερο στρατηγικά πολιτική Ευρώπη.