Το τέλος της ιδιοκτησίας: Συνδρομητές ή ιδιοκτήτες;

Η χρησιμότητα των νέων τεχνολογιών για όλους φαίνεται απεριόριστη. Το Internet, το Smartphone και χιλιάδες apps κάνουν τη ζωή μας ευκολότερη και εμάς πιo παραγωγικούς. Μια απλή συσκευή όπως το κινητό τηλέφωνο που χρησιμοποιούμε για να επικοινωνούμε, να σερφάρουμε, να φωτογραφίζουμε, να διαβάζουμε και να ακούμε μουσική, έχει την ίδια υπολογιστική ισχύ με 5.000 υπολογιστές προ 30 ετών.

Από την ιδιοκτησία στη συνδρομή: η νέα οικονομία της χρήσης

Η ψηφιακή επανάσταση μάς έφερε νέα προϊόντα και υπηρεσίες που ανεβάζουν την αποδοτικότητα της ζωής μας ως καταναλωτές. Η παραγγελία ενός ταξί, η κράτηση μιας αεροπορικής πτήσης, η πληρωμή ενός λογαριασμού, η αγορά ενός προϊόντος, το άκουσμα μουσικής ή η παρακολούθηση μιας κινηματογραφικής ταινίας γίνεται απροβλημάτιστα από μακριά και online.

Το «αόρατο κόστος» των συνδρομών και η καθημερινή εξάρτηση

Είναι όμως έτσι; Αν ανοίξεις την εφαρμογή της τράπεζάς σου και κοιτάξεις τις κινήσεις του μήνα, θα παρατηρήσεις μια σιωπηλή αφαίμαξη. Μικρά, σχεδόν αόρατα ποσά που φεύγουν αυτόματα, κάθε τριάντα μέρες (In newspaper, 2026). Δέκα ευρώ για μουσική, δεκαπέντε για ταινίες, τρία ευρώ για να αποθηκεύσεις τις φωτογραφίες σου, πενήντα για τα προγράμματα που χρειάζεσαι στη δουλειά. Αντίστοιχα και η μετακίνηση. Η αγορά ενός αυτοκινήτου αντικαθίσταται ταχύτατα από τη χρονομίσθωση, τόσο από ιδιώτες όσο κυρίως από τις εταιρείες όπου εργάζονται. Πληρώνεις ένα σεβαστό ποσό κάθε μήνα για να οδηγείς ένα αυτοκίνητο που μετά από λίγα χρόνια θα επιστρέψεις.

Η προηγούμενη γενιά μεγάλωσε με έναν συγκεκριμένο στόχο: να αποκτήσουν το δικό τους σπίτι, ένα αυτοκίνητο, βιβλία, δίσκους μουσικής (στην αρχή βινυλίου μετά CDs), πράγματα χειροπιαστά. Κάποτε όταν αγόραζες κάτι, ήταν δικό σου για πάντα. Αντιθέτως σήμερα, αν μείνεις χωρίς δουλειά, αν η τραπεζική κάρτα λήξει και δεν έχεις να πληρώσεις τα ελάχιστα ευρώ της μηνιαίας χρέωσης, όλα διαγράφονται.

Βέβαια η άρνηση της τεχνολογίας είναι μια μορφή λουδιτισμού (Binfield, 2004), όπου σ’ αυτό το κίνημα οι εργάτες του 19ου αιώνα προσπαθούσαν να σπάσουν τα μηχανήματα για να εμποδίσουν την 1η Βιομηχανική Επανάσταση, χωρίς επιτυχία. Το 1934 ο οικονομολόγος John Maynard Keynes προειδοποιούσε για την επερχόμενη τεχνολογική ανεργία, ότι η ανακάλυψη μέσων για την εξοικονόμηση εργασίας γινόταν πιο γρήγορα από την ικανότητά μας να βρούμε νέες μορφές απσχόλησης. Αυτή η σοφία αποδείχθηκε λάθος. Σήμερα ανθούν νέες μορφές εργασίας, πολύ καλύτερα πληρωμένες, σε αντικατάσταση των δουλειών που χάνονται. Στην αλληλεπίδραση της τεχνολογίας με την κοινωνία, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να διαλέξουμε μεταξύ του «τι να κάνουμε, θα ζήσουμε μ’ αυτό» και «μη αποδοχή με αρνητική συμπεριφορά». Πολύ περισσότερο, πρέπει να βλέπουμε τη βαθιά τεχνολογική στροφή ως μία πρόκληση για να ξανασκεφτούμε ποιοι είμαστε και πώς βλέπουμε τον κόσμο.

Η μεγαλύτερη και σημαντικότερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μας σήμερα είναι η κατανόηση και η αντιμετώπιση της νέας τεχνολογικής επανάστασης, η οποία σηματοδοτεί μια βαθιά μετάλλαξη του ανθρώπινου πολιτισμού (Schwab, 2016). Είμαστε στην αρχή μιας επανάστασης, η οποία αλλάζει ριζικά τον τρόπο που ζούμε, που εργαζόμαστε και επικοινωνούμε μεταξύ μας.

Στις νέες τεχνολογίες και την ψηφιακή οικονομία αλλάζουν οι νόμοι της κλασσικής οικονομικής θεωρίας. Ο νόμος της φθίνουσας απόδοσης (Samuelson, 2001) λειτουργεί διαφορετικά καθώς τα ψηφιακά προϊόντα (λογισμικό, εφαρμογές) έχουν σχεδόν μηδενικό οριακό κόστος παραγωγής. Το οριακό κόστος (marginal cost) αντιπροσωπεύει την αύξηση του συνολικού κόστους που προκύπτει όταν η παραγωγή αυξάνεται κατά μία μονάδα. Στην αρχή το οριακό κόστος συνήθως μειώνεται καθώς αυξάνεται η παραγωγή (οικονομίες κλίμακος). Ωστόσο, μετά από ένα σημείο αυξάνεται λόγω του «νόμου της φθίνουσας απόδοσης». Το μηδενικό οριακό κόστος παραγωγής σημαίνει ότι πολλές νέες επιχειρήσεις του ψηφιακού αιώνα παράγουν «προϊόντα πληροφορίας» που έχουν επίσης πρακτικά μηδενικό κόστος αποθήκευσης, μεταφοράς και αναπαραγωγής.

Τι είναι η οικονομία της χρήσης

Η Usage Economy (οικονομία της χρήσης) είναι ένα οικονομικό μοντέλο που δίνει προτεραιότητα στη χρήση ενός προϊόντος ή υπηρεσίας αντί για την ιδιοκτησία του. Σε αυτό το σύστημα, οι καταναλωτές δεν αγοράζουν ένα αγαθό για να το κατέχουν μόνιμα αλλά πληρώνουν για να το χρησιμοποιήσουν για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα ή ανάλογα με τον βαθμό χρήσης του (Econom UK, 2022). Τα βασικά χαρακτηριστικά της οικονομίας της χρήσης είναι:

• Πρόσβαση αντί για κατοχή: Ο χρήστης απολαμβάνει τα οφέλη ενός προϊόντος (π.χ. ένα αυτοκίνητο, ένα λογισμικό ή ένα μηχάνημα) χωρίς να επωμίζεται το κόστος αγοράς ή συντήρησης.
• Συνδρομητικά μοντέλα: Συχνά υλοποιείται μέσω συνδρομών (subscriptions) ή λύσεων ενοικίασης (leasing).
• Κυκλική οικονομία: Το ίδιο προϊόν μπορεί να εξυπηρετεί πολλούς χρήστες κατά τη διάρκεια της ζωής του, μειώνοντας την ανάγκη για υπερπαραγωγή και βοηθώντας στην προστασία των φυσικών πόρων (Slim Pay, 2024).

Σε μεγάλο βαθμό οι τεχνολογικές πλατφόρμες, που σήμερα αποκαλούνται On-Demand Economy ή Sharing Economy και μπορούν εύκολα να χρησιμοποιούνται σ’ ένα κινητό τηλέφωνο, επιτρέπουν τη δημιουργία εντελώς νέων μορφών κατανάλωσης προϊόντων και υπηρεσιών. Η On-Demand Economy θέτει τη βασική ερώτηση: Τι συμφέρει να κατέχεις, την πλατφόρμα ή το αντικείμενο; H Uber, η μεγαλύτερη εταιρεία ταξί στον κόσμο, δεν έχει αυτοκίνητα στην ιδιοκτησία της, η Airbnb, ο μεγαλύτερος διαχειριστής τουριστικών καταλυμάτων δεν διαθέτει στην ιδιοκτησία της ακίνητα, κ.ο.κ. (Goodwin, 2015). Τα πλεονεκτήματα των τεχνολογικών πλατφορμών είναι προφανή, ιδιαίτερα για τον καταναλωτή: μεγαλύτερη χρηστικότητα και χαμηλότερα κόστη. Υπάρχουν όμως και κίνδυνοι: για να αποφύγουμε τη συγκέντρωση της δημιουργία αξίας και της δύναμης σε λίγα χέρια και την εξάρτηση, πρέπει να βρούμε μέσα και δρόμους εξισορρόπησης μέσω της συνεργασίας στη διαδικασία καινοτομίας.

Το λεγόμενο «Τέλος της Ιδιοκτησίας» σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πλέον ιδιοκτήτες;

Υπάρχουν, αλλά έχουν γίνει πολύ λιγότεροι και μεγαλύτεροι. Είναι οι δισεκατομμυριούχοι ιδιοκτήτες των ηλεκτρονικών πλατφορμών στο διαδίκτυο, στη λεγόμενη Platform Economy. Το 20% της παραδοσιακής κοινωνίας που ήταν ιδιοκτήτες (οι λεγόμενοι «νοικοκυραίοι» μικρομεσαίοι ιδιοκτήτες) έχουν μειωθεί μόλις στο 0,5%. Πολλά χρόνια αιματηρών κοινωνικών αγώνων σε εθνικό επίπεδο για το φλέγον ζήτημα της ιδιοκτησίας φαίνεται να οδεύουν στο τέλος τους με την απρόσμενη βοήθεια της τεχνολογίας. Ο αγώνας πλέον, αν γίνεται, έχει μεταφερθεί σε πλανητικό επίπεδο γιατί οι κολοσσοί της τεχνολογίας είναι υπερεθνικοί.

Μήπως οι διεθνείς ανταγωνισμοί σ’ αυτή τη νέα εποχή που ανατέλλει –κορύφωση της οποίας είναι το ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI)– είναι η αιτία των ανατροπών, των πολέμων και της γενικευμένης ανασφάλειας που ζούμε όλοι μας;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Binfield, K. (2004), “Foreword”, writings of the Luddites, John Hopkins University Press, pp. xiv.
Econom UK (2022), Usage economy: definition, econom.uk.
Goodwin, T. (2015), In the Age of Disintermediation the Battle is All for the Consumer Interface, TechCrunch, techcrunch.com
In newspaper (2026), Το τέλος της ιδιοκτησίας: Η γενιά που δεν της ανήκει τίποτα αλλά χρωστάει τα πάντα, In.gr, Αθήνα.
Keynes, J.M. (1931), Economic Possibilities for our Grandchildrens, Essays in Persuasion, Harcourt Brace.
Schwab, K. (2016), Die Vierte Industrielle Revolution, World Economic Forum, Pantheon, Muenchen.
Samuelson, P.A. and Nordhaus, D, (2001), Microeconomics (17th ed.), p. 110, McGraw Hill.
SlimPay (2024), Usage Economy: Definition and perspective on sustainable consumption, slimpay.com