Παραπληροφόρηση, fake news και γεωπολιτική: Ποιος ελέγχει την πραγματικότητα;

Στους πολέμους, ανέκαθεν, παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, διεξάγεται ένας δεύτερος πόλεμος, εξίσου κρίσιμος: ο πόλεμος της πληροφόρησης. Σε αυτόν τον πόλεμο, συγκρούονται αφηγήσεις, εικόνες, βίντεο και ερμηνείες της πραγματικότητας. Η διαμόρφωση της κοινής γνώμης, τόσο στο εσωτερικό των εμπολέμων, όσο και διεθνώς, μπορεί να επηρεάσει την έκβαση μιας σύγκρουσης.

Κράτη και κρατικοί μηχανισμοί, μυστικές υπηρεσίες, πολιτικές οργανώσεις, ομάδες συμφερόντων, κάθε είδους δίκτυα, ακόμη και επιχειρηματικά συμφέροντα επιδιώκουν να διαμορφώσουν την αντίληψη της πραγματικότητας, παράλληλα με ό,τι συμβαίνει στο πεδίο της μάχης.

Συνέβη και συμβαίνει στον πόλεμο της Ουκρανίας, στη σύγκρουση Ισραήλ - Χαμάς και πολύ πρόσφατα στον πόλεμο Ιράν - Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ.

Η στρατιωτική σύγκρουση, που ξεκίνησε την 28η Φεβρουαρίου 2026, έχει συνοδευθεί από μια άνευ προηγουμένου πλημμύρα ψηφιακής παραπληροφόρησης, η οποία ξεκινά από τους κρατικούς διαύλους κάθε πλευράς, τις επίσημες και ανεπίσημες πηγές ενημέρωσης και διαχέεται μέσω των κοινωνικών δικτύων. 

Οι «διαταραχές» της πληροφόρησης

Πριν περάσουμε στα τωρινά γεγονότα, είναι σημαντικό να υπενθυμίσουμε τις «διαταραχές» της πληροφόρησης που οι ερευνητές αποκαλούν information disorder. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει τρεις βασικές μορφές:

1. Disinformation (σκόπιμη παραπληροφόρηση): ψεύτικες πληροφορίες, που δημιουργούνται με σκοπό να βλάψουν ένα πρόσωπο, μία κοινωνική ομάδα, έναν πολιτικό, ένα κόμμα, μια κυβέρνηση, έναν οργανισμό ή μία χώρα.
2. Malinformation (κακόβουλη παραπληροφόρηση): πληροφορίες που στηρίζονται σε κάποιο βαθμό στην πραγματικότητα, αλλά διαστρέφονται και χρησιμοποιούνται για τον ίδιο σκοπό, όπως παραπάνω.
3. Misinformation (ακούσια παραπληροφόρηση): ψεύτικες πληροφορίες, που διαδίδονται χωρίς πρόθεση πρόκλησης βλάβης. Συχνά πρόκειται για λάθη ή για πληροφορίες, που αναπαράγονται χωρίς επαρκή έλεγχο.

Αντί του ορθού όρου της παραπληροφόρησης από πολλούς χρησιμοποιείται o όρος Fake News. Πρόκειται για έναν όρο, που διαδόθηκε με τεράστια ταχύτητα, τόσο στην καθημερινή γλώσσα, όσο και στη δημοσιογραφία, στην πολιτική και στην κοινωνία. O όρος Fake News περιλαμβάνει συλλήβδην κάθε τι σχετικό με ψεύτικες ή παραπλανητικές ειδήσεις, με παραποιημένα ρεπορτάζ, με κατασκευασμένες ιστορίες, με πειραγμένα βίντεο ή φωτογραφίες, με παραπλανητικούς τίτλους.

Ο πόλεμος στο Ιράν

Η πρόσφατη σύγκρουση στο Ιράν ανέδειξε για μια ακόμη φορά το ρόλο της παραπληροφόρησης στο σύγχρονο πόλεμο.

Από τις πρώτες ημέρες του πολέμου, τα κοινωνικά δίκτυα πλημμύρισαν από ψεύτικες εικόνες, βίντεο και αφηγήσεις για τις εξελίξεις στο μέτωπο. Πολλά από αυτά ήταν προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης: κατασκευασμένες εικόνες καταστροφών, ψεύτικα βίντεο βομβαρδισμών, ακόμη και σκηνές από βιντεοπαιχνίδια που παρουσιάζονται ως πραγματικά πλάνα πολέμου. Ορισμένα, συγκέντρωσαν δεκάδες εκατομμύρια προβολές μέσα σε λίγες ώρες, γεγονός που δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να διαμορφωθεί μια εικονική πραγματικότητα γύρω από ένα πραγματικό γεγονός. 

Ταυτόχρονα, κρατικά δίκτυα επιρροής και οργανωμένες ψηφιακές κοινότητες προώθησαν ανταγωνιστικά αφηγήματα για τις επιχειρήσεις, επιχειρώντας να επηρεάσουν την αντίληψη της διεθνούς κοινής γνώμης. 

Το Burj Khalifa φλέγεται

Στις αρχές Μαρτίου 2026, κυκλοφόρησε ευρύτατα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (κυρίως στο X και στο Facebook) ένα βίντεο που έδειχνε τον ουρανοξύστη Burj Khalifa στο Ντουμπάι να τυλίγεται στις φλόγες και να καταρρέει μετά από υποτιθέμενο ιρανικό πυραυλικό πλήγμα.

Το βίντεο ήταν προϊόν τεχνητής νοημοσύνης και στόχος του ήταν η πρόκληση πανικού στις αγορές του Κόλπου και η δημιουργία της εντύπωσης ότι ο πόλεμος επεκτάθηκε σε κράτη που θεωρούνταν ασφαλή καταφύγια. Το βίντεο συγκέντρωσε πάνω από δύο εκατομμύρια προβολές πριν επισημανθεί ως ψευδές.

Οι «νεκροί» ηγέτες

Μετά την έναρξη της επιχείρησης «Epic Fury» κυκλοφόρησαν δεκάδες εικόνες που παρουσίαζαν νεκρούς ανώτατους ηγέτες του Ιράν στα συντρίμμια των αρχηγείων τους. Ακόμη και σήμερα οργιάζουν οι φήμες για την κατάσταση της υγείας του νέου ανώτατου ηγέτη του Ιράν Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Αν είναι ζωντανός ή βαριά τραυματισμένος, αν βρίσκεται στο Ιράν ή στη Μόσχα και άλλα συναφή.

Πριν λίγες ημέρες, η ιρανική πλευρά προώθησε το αφήγημα ότι οι Φρουροί της Επανάστασης «χτύπησαν» το γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού και ο ίδιος «ίσως είναι νεκρός ή τραυματισμένος». Αυτές οι φήμες διαχύθηκαν ταχύτατα στο εσωτερικό του Ιράν, με αποκορύφωμα την κυκλοφορία στο X της φωτογραφίας με τα «έξι δάχτυλα». Στις 15 Μαρτίου, ο Νετανιάχου ανέβασε βίντεο από καφέ στα περίχωρα της Ιερουσαλήμ, όπου αστειεύεται για τις φήμες.

Ένας νέος τύπος ισχύος

Στον 21ο αιώνα, η πληροφόρηση έχει μετατραπεί σε στρατηγικό όπλο. Η ικανότητα ενός κράτους ή μιας πολιτικής δύναμης να διαμορφώνει το αφήγημα γύρω από μια σύγκρουση μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την ίδια τη στρατιωτική ισχύ. Από την Ουκρανία μέχρι τη Μέση Ανατολή και από την Ουάσιγκτον μέχρι την Τεχεράνη, ο πόλεμος της πληροφορίας εξελίσσεται πλέον σε κεντρικό πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Βέβαια, το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι το πρώτο θύμα πια δεν είναι μόνο η αλήθεια, αλλά και η εμπιστοσύνη, καθώς η αμφιβολία για το ποια είναι η πραγματικότητα, δηλητηριάζει τα πάντα.