Σταθερή χρηματοδότηση έρευνας: Ο καταλύτης για την ανάπτυξη του οικοσυστήματος

Φανταστείτε μια ερευνήτρια στο Imperial College του Λονδίνου. Γνωρίζει ότι τον Ιούνιο λήγει η προθεσμία για UKRI Future Leaders Fellowship — ένα πρόγραμμα που χρηματοδοτεί νέους ερευνητές για επτά χρόνια. Ξέρει ότι μπορεί να υποβάλει οποιαδήποτε στιγμή πρόταση στο EPSRC responsive mode με τριμηνιαία αξιολόγηση, και ότι τον Αύγουστο κλείνουν τα ERC Advanced Grants, με σαφή προϋπολογισμό και κριτήρια. Τώρα φανταστείτε ότι αυτή η ερευνήτρια είναι Ελληνίδα και σκέφτεται να επιστρέψει. Ψάχνει αντίστοιχες ευκαιρίες στην Ελλάδα — και δεν βρίσκει σχεδόν τίποτα. Όχι επειδή κάποιος ξέχασε να τις δημοσιεύσει, αλλά επειδή το ίδιο το σύστημα δεν γνωρίζει τι έρχεται.

Το ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ., ο βασικός φορέας χρηματοδότησης της βασικής έρευνας στη χώρα, δεν διαθέτει τακτικό προϋπολογισμό. Το αναφέρει το ίδιο ως αδυναμία στην Έκθεση Πεπραγμένων του Απριλίου 2025. Λειτουργεί με δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων μέσω του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων — η έρευνα αντιμετωπίζεται ως έργο υποδομής, όχι ως μόνιμη λειτουργία του κράτους. Για σύγκριση: στο Ηνωμένο Βασίλειο, το UK Research and Innovation λαμβάνει ετήσια κρατική επιχορήγηση £8,8 δισ., με πενταετή δέσμευση £38,6 δισ. μέχρι το 2030. Στις ΗΠΑ, το National Science Foundation λαμβάνει ~$9 δισ. ετησίως μέσω τακτικής κοινοβουλευτικής πίστωσης. Στην Ελλάδα, το ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. έχει διαθέσει περίπου €350 εκατ. σε εννέα χρόνια — και όταν το 2025 δεν εξασφαλίστηκε η εθνική συγχρηματοδότηση, για πρώτη φορά δεν ανακοινώθηκαν νέες δράσεις. Χωρίς προϋπολογισμό δεν υπάρχει σχεδιασμός — και χωρίς σχεδιασμό, ο μόνος τρόπος κατανομής πόρων είναι ο μηχανικός. Πράγματι, η ίδια Έκθεση αναφέρει (σελ. 34): «η κατανομή του διαθέσιμου προϋπολογισμού κάθε Προκήρυξης ανά Επιστημονική Περιοχή γίνεται αναλογικά ως προς τις υποβολές». Δηλαδή, τα χρήματα μοιράζονται αυτόματα ανάλογα με το πόσοι υποβάλλουν πρόταση σε κάθε τομέα. Το αποτέλεσμα: τα ποσοστά επιτυχίας σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους κυμαίνονται σε ένα στενό εύρος μεταξύ 7,1% και 11,3% (σελ. 46). Ο φορέας δεν αποτυγχάνει να σχεδιάσει — δεν είναι σχεδιασμένος για να σχεδιάζει.

Αυτό εμποδίζει κάθε προσπάθεια ανάπτυξης του ερευνητικού οικοσυστήματος. Ένας ερευνητής χρειάζεται χρόνο για να χτίσει ομάδα, να προσλάβει μεταδιδάκτορες, να εξασφαλίσει εξοπλισμό. Χρειάζεται να σχεδιάσει ένα ερευνητικό πρόγραμμα τριών ή πέντε ετών, να δώσει προοπτική εξέλιξης στους συνεργάτες του, να ευθυγραμμίσει τη δουλειά του με ευρωπαϊκές προτάσεις.

Η έλλειψη σχεδιασμού και σταθερής χρηματοδότησης δεν είναι μόνο εμπόδιο στην ανάπτυξη της εγχώριας έρευνας — είναι και εμπόδιο στον επαναπατρισμό Ελλήνων ερευνητών της διασποράς. Στην έρευνα που διεξήγαγε το Deon Policy Institute το 2024, σχεδόν 500 Έλληνες ακαδημαϊκοί από 106 πανεπιστήμια σε 19 χώρες αξιολόγησαν τη χρηματοδότηση έρευνας ως ένα από τα πιο αρνητικά χαρακτηριστικά των ελληνικών πανεπιστημίων — 65% την έκρινε αρνητικά. Στις συστάσεις της έρευνας ζητείται ρητά η δημιουργία ενός «πενταετούς σχεδίου χρηματοδοτήσεων με διαφανές ημερολόγιο ευκαιριών, προθεσμιών και ποσών, ευθυγραμμισμένου με τις εθνικές προτεραιότητες και τα διεθνή πρότυπα».

Τι πρέπει να αλλάξει;

Πρώτον, το ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. χρειάζεται τακτικό ετήσιο προϋπολογισμό, ενταγμένο στον κρατικό προϋπολογισμό — όπως συμβαίνει σε κάθε ανεπτυγμένη χώρα με λειτουργικό ερευνητικό σύστημα. Ο προϋπολογισμός αυτός δεν μπορεί να είναι ένα αδιαφοροποίητο ποσό. Πρέπει να βασίζεται σε Εθνική Στρατηγική Έρευνας — κάτι που, όπως υποστηρίξαμε σε προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς, η χώρα χρειάζεται επειγόντως. Η στρατηγική αυτή θα ορίζει τομείς προτεραιότητας, και ο προϋπολογισμός θα κατανέμεται σε αυτούς — όχι αυτόματα με βάση τις υποβολές.

Δεύτερον, ο προϋπολογισμός δεν πρέπει να χρηματοδοτεί μόνο υποτροφίες και ερευνητικά έργα. Πρέπει να καλύπτει και τη στελέχωση του ίδιου του φορέα — εξωτερικούς αξιολογητές, επιτροπές παρακολούθησης, μηχανισμούς αποτίμησης αποτελεσμάτων. Η αξιολόγηση δεν μπορεί πλέον να είναι θέμα ποσοστών· πρέπει να γίνει θέμα ποιότητας και απόδοσης.

Και τρίτον — αυτό που βλέπει ο ερευνητής: ένα σαφές, δημοσιευμένο, πολυετές ημερολόγιο χρηματοδοτήσεων. Για κάθε πρόσκληση, ο ερευνητής πρέπει να γνωρίζει εκ των προτέρων: τον συνολικό διαθέσιμο προϋπολογισμό, τον αριθμό των χρηματοδοτήσεων, το ελάχιστο και μέγιστο ποσό ανά έργο, τα κριτήρια αξιολόγησης, και το πλήρες χρονοδιάγραμμα — από την υποβολή μέχρι την εκταμίευση. Αυτό δεν είναι καινοτομία. Είναι αυτό που κάνει το Horizon Europe με τα διετή Work Programmes του, το ERC με τις ετήσιες προθεσμίες Starting, Consolidator και Advanced Grants, και τα NIH με τους τρεις σταθερούς κύκλους υποβολής ετησίως. Είναι ο κανόνας — και η Ελλάδα πρέπει να τον ακολουθήσει.

Η έρευνά μας έδειξε ότι 59% των Ελλήνων ακαδημαϊκών της διασποράς θα εξέταζε σοβαρά την επιστροφή μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Η πρόθεση υπάρχει. Αυτό που λείπει είναι η δυνατότητα σχεδιασμού. Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια μοναδική συγκυρία — νέο Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας, πολιτική δέσμευση για αναδιάρθρωση, και μια κοινότητα ερευνητών που περιμένει. Τακτικός προϋπολογισμός, στρατηγική κατανομή, δημοσιευμένο ημερολόγιο — αυτά τα τρία μαζί είναι το σήμα σοβαρότητας που χρειάζεται.