Εθνική Στρατηγική Έρευνας: Από τη βιοτεχνολογία στην τεχνητή νοημοσύνη

Σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, το 2024 η Ελλάδα επένδυσε περίπου 1.54% του ΑΕΠ της - δηλαδή σχεδόν 3.7 δις ευρώ - στην έρευνα. Παράγουμε δημοσιεύσεις, χρηματοδοτούμε ερευνητές, συμμετέχουμε επιτυχώς σε ευρωπαϊκά προγράμματα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν υπάρχει ερευνητική δραστηριότητα, αλλά αν αυτή μεταφράζεται συστηματικά σε προστιθέμενη αξία: καλλιέργεια γνώσης, καλύτερες δημόσιες πολιτικές, δημιουργία νέων επιχειρήσεων και αναβαθμισμένη παραγωγή.

Σήμερα η δημόσια δαπάνη κατανέμεται χωρίς σαφή εθνικό προσανατολισμό λειτουργώντας ως άσκηση ισομερούς κατανομής πόρων ή πολιτικής εξισορρόπησης. Η χώρα μας χρειάζεται μια Εθνική Στρατηγική Έρευνας ώστε οι πόροι να ενταχθούν σε ένα συνεκτικό πλαίσιο προτεραιοτήτων με σαφές αναπτυξιακό αποτύπωμα. Ως μικρή οικονομία με περιορισμένους πόρους, η Ελλάδα οφείλει να κατευθύνει στοχευμένα τις επενδύσεις της, αφενός στους κλάδους όπου διαθέτει ισχυρό ανθρώπινο κεφάλαιο και διεθνή εξειδίκευση, αφετέρου σε τομείς όπου η χώρα μπορεί να έχει ανταγωνιστική παραγωγή και μακροχρόνιο στρατηγικό πλεονέκτημα.

Η διαμόρφωση μιας Εθνικής Στρατηγικής Έρευνας οφείλει να είναι τεκμηριωμένη, βασισμένη σε δεδομένα και συγκριτικές αναλύσεις, ακολουθώντας μια συστηματική μεθοδολογία που προϋποθέτει:

– Αντικειμενική αποτίμηση της υφιστάμενης ερευνητικής βάσης: Χαρτογράφηση της ποιότητας και της έντασης της ερευνητικής παραγωγής ανά επιστημονικό πεδίο (δημοσιεύσεις, ετεροαναφορές, ανταγωνιστική χρηματοδότηση, διεθνείς συνεργασίες) και συγκριτική αξιολόγηση σε σχέση με τον ευρωπαϊκό και διεθνή μέσο όρο · εδώ μπορεί να αξιοποιηθεί η αντίστοιχη μελέτη του προηγούμενου ΕΣΕΤΕΚ.
– Στρατηγική ανάδειξη των πεδίων με ισχυρό ελληνικό αποτύπωμα: Εντοπισμός των επιστημονικών κλάδων στους οποίους Έλληνες ερευνητές, σε παγκόσμιο επίπεδο, παρουσιάζουν δυσανάλογη διεθνή απήχηση ή αναγνώριση · εδώ μπορεί να αξιοποιηθεί η αντίστοιχη μελέτη του Deon Policy Institute.
– Ευθυγράμμιση με το παραγωγικό μοντέλο της οικονομίας: Αποτύπωση υφιστάμενων ισχυρών κλάδων της Ελληνικής οικονομίας και την ταυτοποίηση των αναδυόμενων τεχνολογικών πεδίων τα οποία φέρουν υποσχέσεις υψηλής μελλοντικής προστιθέμενης αξίας · εδώ απαιτείται στενή συνεργασία με το Υπουργείο Ανάπτυξης.

Το αποτέλεσμα της διαδικασίας αυτής πρέπει να είναι η σαφής ιεράρχηση στρατηγικών κλάδων έρευνας, ικανών να τοποθετήσουν τη χώρα στον πυρήνα των διεθνών επιστημονικών και τεχνολογικών εξελίξεων.

Ενδεικτικά, τέτοιοι κλάδοι θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν:

– Πληροφορική και Επιστήμη Υπολογιστών: Η χώρα διαθέτει ισχυρό διεθνές ανθρώπινο κεφάλαιο και μια μοναδική εθνική στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη η οποία λειτουργεί ως οριζόντιος επιταχυντής παραγωγικότητας για όλη την οικονομία.
– Ναυπηγική και Ναυτιλιακές Τεχνολογίες: Η παγκόσμια θέση της Ελλάδας στη ναυτιλία προσφέρει άμεση βάση τεχνολογικής εφαρμογής και εμπορικής αξιοποίησης.
– Βιοεπιστήμες και Βιοτεχνολογία: Συνδυάζει ισχυρή επιστημονική παρουσία με αναδυόμενο βιομηχανικό οικοσύστημα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
– Ενέργεια και Κλίμα: Αποτελεί στρατηγικό πεδίο τεχνολογικής ανάπτυξης με άμεση σύνδεση με την ενεργειακή ασφάλεια και την ανταγωνιστικότητα.

Η παραπάνω λίστα επικεντρώνεται κυρίως σε κλάδους STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics), οι οποίοι δημιουργούν πολλαπλασιαστικά οφέλη για την οικονομία. Παράλληλα όμως, απαιτείται στοχευμένη ενίσχυση των κοινωνικών επιστημών και των ανθρωπιστικών σπουδών που εμβαθύνουν την εθνική ταυτότητα της χώρας, ενισχύουν τον σχεδιασμό δημόσιας πολιτικής, και συμβάλλουν στην κοινωνική συνοχή και πρόοδο.

Ωστόσο, η επιλογή κλάδων δεν αρκεί. Μια σοβαρή Εθνική Στρατηγική Έρευνας οφείλει να συνοδεύεται από συγκεκριμένη στρατηγική εφαρμογής, πολυετή προϋπολογισμό με σαφείς πηγές χρηματοδότησης, σαφές χρονοδιάγραμμα υλοποίησης, μετρήσιμους δείκτες απόδοσης (KPIs - Key Performance Indicators) και μηχανισμό ανεξάρτητης αξιολόγησης. Οφείλει επίσης να προβλέπει μηχανισμούς κινητοποίησης ιδιωτικών κεφαλαίων, σύνδεση με την καινοτομία και την επιχειρηματικότητα, καθώς και σταθερό θεσμικό πλαίσιο. Μόνο έτσι η Στρατηγική θα αποτελέσει εργαλείο αναπτυξιακής πολιτικής και όχι απλώς καταμερισμός δημοσίων κονδυλίων έρευνας.

Το θεσμικό πλαίσιο σχεδιασμού και υλοποίησης μιας εθνικής στρατηγικής έρευνας πρέπει να εξασφαλίζει την μακροπρόθεσμη συνέχεια πέραν του εκλογικού κύκλου, τον ουσιαστικό συντονισμό υπουργείων και την ευρεία κοινωνική και επιστημονική συναίνεση. Προτείνεται η εξής δομή:

1. Στρατηγικός σχεδιασμός – Συμβούλιο Στρατηγικού Σχεδιασμού Έρευνας υπό την εποπτεία του Πρωθυπουργού: Ορισμένου χρόνου συμβούλιο, με σύνθεση περιορισμένη σε πρόσωπα υψηλής επιστημονικής και διεθνούς εμπειρίας, όπως γίνεται στην Φινλανδία και όπως έγινε για την Εθνική Στρατηγική για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Κύριος στόχος αυτού του συμβουλίου θα είναι να καθορίσει τους στρατηγικούς κλάδους έρευνας, να προτείνει προγράμματα συνεργασίας με τον ιδιωτικό τομέα και άλλες δράσεις. Θα θέτει επίσης κατευθυντήριες αρχές δημοσιονομικού σχεδιασμού, βασικά χρονοδιαγράμματα, κατευθύνσεις για εξωτερικές πηγές χρηματοδότησης και δείκτες απόδοσης (KPIs -). Η διαδικασία πρέπει απαραίτητα να περιλαμβάνει στρατηγικές συζητήσεις με τα όλα τα αρμόδια Υπουργεία, τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και την κοινωνία των πολιτών.

2. Κατάρτιση προϋπολογισμού – Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας σε συνεργασία με το Υπουργείο Οικονομικών: ‘Οπως και στην Γαλλία, η αρμόδια γραμματεία χρηματοδότησης έρευνας του νέου υπουργείο θα είναι αρμόδιο να διαμορφώσει, από κοινού με το Υπουργείο Οικονομικών, πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο διάρκειας 5–7 ετών, με πλήρη κοστολόγηση, πηγές χρηματοδότησης και σαφές χρονοδιάγραμμα.

3. Νομοθετική επικύρωση – Βουλή: Η Στρατηγική και ο πολυετές της προϋπολογισμος θα πρέπει να κατατίθενται στη Βουλή ως ενιαίο νομοθετικό κείμενο, όπως γίνεται και με το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), για να υπάρξει δημόσια διαβούλευση και συζήτηση, αλλά και συμμετοχή των άλλων κομμάτων.

4. Θεσμική υλοποίηση – Ανεξάρτητη Αρχή Έρευνας: Η ανταγωνιστική κατανομή πόρων και η παρακολούθηση δεικτών αξιολόγηση θα πρέπει να γίνεται από μια ανεξάρτητη αρχή έρευνας - ένα ανανεωμένο ΕΛΙΔΕΚ.

Η ίδρυση του νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας δεν πρέπει να παραμείνει μόνο μια θεσμική αναδιάρθρωση. Αποτελεί τομή για τον στρατηγικό επαναπροσδιορισμό του παραγωγικού μοντέλου της χώρας και προϋποθέτει σαφή προσανατολισμό, θεσμική συνέπεια και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να χάσουμε αυτή την ευκαιρία.