Η δομή και ο ρόλος του νέου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας

Παρότι, κατά την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, η Ελληνική οικονομία γνώρισε περιόδους ανόδου και κάμψης, διαχρονικά χαρακτηρίστηκε από έναν διογκωμένο δημόσιο τομέα και από ακμάζοντες οικονομικούς κλάδους χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Η κοινωνική κινητικότητα τροφοδοτήθηκε κυρίως από τη γενική μεγέθυνση της οικονομίας, η οποία με τη σειρά της βασίστηκε στην ενσωμάτωσή της χώρας στην ευρωπαϊκή κοινότητα και σε μη βιώσιμα επίπεδα χρέους. Η οικονομική κρίση που βίωσε η χώρα υπογράμμισε το γεγονός ότι δεν μπορούμε πλέον να στηριζόμαστε σε αυτό το οικονομικό πρότυπο. Απαιτείται μια άμεση μετάβαση στην οικονομία της γνώσης (“knowledge economy”), ακολουθώντας τα αντίστοιχα δυτικο-ευρωπαϊκά και βορειο-αμερικάνικα παραδείγματα.

Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος καθίσταται αναγκαία μια θεσμική τομή που θα καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο η χώρα οργανώνει και επενδύει στο πιο κρίσιμο στρατηγικό της κεφάλαιο δηλαδή στη γνώση.

Στα πλαίσια αυτά, η δημιουργία του ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας, όπως ανακοινώθηκε από τον Πρωθυπουργό, δεν αποτελεί μόνο μια μεταρρύθμιση του κρατικού μηχανισμού, αλλά μπορεί να αποδειχθεί όχημα για μια συνολική στρατηγική αναδιάταξη του παραγωγικού και αναπτυξιακού μοντέλου της χώρας με σκοπό την επίτευξη τεσσάρων βασικών στόχων:

1. Δημιουργία Γνώσης: Συστηματική ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, της επιστήμης και της έρευνας με στόχο την δημιουργία νέων ιδεών, πρακτικών και τεχνολογιών.
2. Ανάπτυξη Υψηλού Επιπέδου Κατάρτισης: Δημιουργία καταρτισμένου εργατικού δυναμικού, υψηλών δεξιοτήτων ως απαραίτητο συστατικό της καινοτομίας και της παραγωγικότητας.
3. Κεφαλαιοποίηση της Γνώσης και της Τεχνολογίας: Μετατροπή της διανοητικής ιδιοκτησίας σε εμπορικά βιώσιμα προϊόντα που δημιουργούν προστιθέμενη αξία.
4. Παραγωγική Αξιοποίηση των Δεξιοτήτων: Ένταξη του ανθρώπινου κεφαλαίου σε επιχειρήσεις, ώστε οι δεξιότητες να μεταφράζονται σε υψηλότερη παραγωγικότητα και βιώσιμη ανάπτυξη.

Η δομή του νέου υπουργείου θα πρέπει να στηρίζεται σε επιμέρους, εξειδικευμένους πυλώνες πολιτικής, οι οποίοι θα καλύπτουν ολόκληρη την αλυσίδα της γνώσης: την ανώτατη εκπαίδευση, την έρευνα και τη χρηματοδότησή της, την καινοτομία και τη μεταφορά τεχνολογίας, καθώς και τη διασύνδεση με την αγορά εργασίας. Με βάση τα αντίστοιχα σχήματα άλλων ευρωπαϊκών χωρών, προκρίνεται μια δομή που θα αποτελείται από τέσσερις γραμματείες:

Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης: Μετεξέλιξη της υφιστάμενης Γενικής Γραμματείας Ανώτατης Εκπαίδευσης. Αυτή η γραμματεία θα ρυθμίζει το θεσμικό πλαίσιο των ΑΕΙ, τη χρηματοδότησή τους, τα ζητήματα ακαδημαϊκού προσωπικού και τη διεθνοποίηση τους, σε συνεργασία με την Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης. Απαραίτητη προϋπόθεση για τα πανεπιστήμια είναι η ακαδημαϊκή τους αυτονομία όπως και η ανεξάρτητη ανταγωνιστική χρηματοδότηση γιατί χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις δεν μπορούν να επιτελέσουν τον εκπαιδευτικό τους ρόλο. Όπως στη Δανία και στην Πολωνία, η χρηματοδότηση των πανεπιστημίων μπορεί να συνδεθεί άμεσα με συμβάσεις επίδοσης και μετρήσιμους στόχους, χωρίς να υπονομεύεται η ακαδημαϊκή αυτονομία.

Έρευνας και Χρηματοδότησης: Μια γραμματεία που να περιέχει τις αρμοδιότητες της σημερινής Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας του Υπουργείο Ανάπτυξης και τις αρμοδιότητες έρευνας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, είναι απολύτως απαραίτητη έτσι ώστε να υπάρχει μια ενιαία στρατηγική για τα πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της χώρας. Η γραμματεία αυτή θα πρέπει να χαράσει την εθνική στρατηγική έρευνας, με βάση της δεξιότητες των Ελλήνων ερευνητών παγκοσμίως και τους ανταγωνιστικούς κλάδους της Ελληνικής Οικονομίας, να επιβλέπει τις ερευνητικές υποδομές των πανεπιστημίων και τα δημόσια ερευνητικά κέντρα, όπως το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», το ΙΤΕ και το ΕΚΕΤΑ, όπως και να δημιουργεί δίκτυα συνεργασίας για έρευνα με διεθνή ερευνητικά κέντρα και άλλους φορείς.

Η γραμματεία αυτή θα συντονίζει επίσης τους εθνικούς και ευρωπαϊκούς πόρους για την χρηματοδότηση της έρευνας με γνώμονα την εθνική στρατηγική έρευνας. Το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) θα πρέπει να ενισχυθεί ως βασικός φορέας ανταγωνιστικής χρηματοδότησης της βασικής έρευνας, ακολουθώντας το πρότυπο των ανεξάρτητων ερευνητικών συμβουλίων που λειτουργούν στην Πολωνία και την Δανία. Το Υπουργείο θα θέτει τις στρατηγικές προτεραιότητες, αλλά η επιστημονική αξιολόγηση θα πρέπει να παραμένει ανεξάρτητη. Επίσης θα μελετά και θα προτείνει τρόπους απορρόφησης κονδυλίων από το Horizon Europe, το ΕΣΠΑ και το Ταμείο Ανάκαμψης δεν μπορεί να γίνεται αποσπασματικά.

Καινοτομίας και Μεταφοράς Τεχνολογίας: Η γραμματεία αυτή θα πρέπει να καλλιεργεί την κουλτούρα της επιχειρηματικότητας και του ρίσκου, με στόχο την παραγωγή προστιθέμενης αξίας. Θα επιτηρεί, ενισχύει και απλοποιεί τους μηχανισμούς μεταφοράς τεχνολογίας και της αξιοποίησης διανοητικής ιδιοκτησίας και θα διευκολύνει τη σύμπραξη ερευνητικών φορέων με τη βιομηχανία και τα επενδυτικά κεφάλαια. Τέλος, θα δίνει θεσμικά και χρηματοδοτικά κίνητρα ώστε ο ιδιωτικός τομέας να επενδύει συστηματικά στην έρευνα, αυτόνομα ή σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα.

Σταδιοδρομίας και Διασύνδεσης με την Αγορά Εργασίας: Η Γραμματεία αυτή θα συνεργάζεται με το Υπουργείο Εργασίας για την κατανόηση των αναγκών της οικονομίας, θα συντονίζει τις δομές επαγγελματικού προσανατολισμού των πανεπιστημίων, θα σχεδιάζει προγράμματα πρακτικής άσκησης και τοποθέτησης αποφοίτων και θα παρακολουθεί σε εθνικό επίπεδο δείκτες απασχόλησης αποφοίτων, σε ένα μοντέλο συνεχούς ανατροφοδότησης με βάση τα νέα δεδομένα για την προσαρμογή των προγραμμάτων σπουδών.

Η προτεινόμενη διαδικασία ενοποίησης δεν σημαίνει κατ’ανάγκη συγκεντρωτισμό αλλά θεσμική συνοχή. Το σημερινό μοντέλο όπου οι αρμοδιότητες μοιράζονται χωρίς κανείς να έχει τον τελικό λόγο είναι αυτό που οδηγεί σε συγκεντρωτισμό αφού ο συγκεντρωτισμός είναι ο μόνο τρόπος τελικά να λυθούν τα ανυπέρβλητα προβλήματα δεκαετιών. Στην εποχή της ενεργειακής μετάβασης, του ψηφιακού μετασχηματισμού και των γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η διοικητική διάσπαση της γνώσης δεν αποτελεί απλώς οργανωτική αδυναμία αλλά κατατείνει να γίνει ένα στρατηγικό μειονέκτημα.

Το νέο Υπουργείο δεν θα είναι απλώς μια ακόμη ταμπέλα στο οργανόγραμμα του κράτους. Θα είναι το θεσμικό εργαλείο μέσα από το οποίο η Ελλάδα θα επενδύσει συστηματικά στη γνώση ως πυλώνα ανάπτυξης και διεθνούς ανταγωνιστικότητας.

Διαβάστε επίσης → To νέο Υπουργείο Έρευνας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης ως μία πραγματική θεσμική τομή