Ίμια: μια επίκαιρη και αναγκαία συζήτηση, 30 χρόνια μετά

Τριάντα χρόνια μετά την κρίση των Ιμίων, η συζήτηση δεν αφορά μόνο ένα ιστορικό επεισόδιο ελληνοτουρκικής έντασης. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ένα κράτος μεσαίου μεγέθους, σε μια ευαίσθητη γεωγραφική ζώνη, διαχειρίζεται την ισχύ, τις συμμαχίες, τις αβεβαιότητες και –κυρίως– τις εσωτερικές πιέσεις. Τα Ίμια αποτέλεσαν μια στιγμή όπου η πολιτική της ευθύνης συγκρούστηκε με τη λογική της εντύπωσης. Και αυτή η σύγκρουση παραμένει επίκαιρη.

Η κρίση ανέδειξε πρώτα απ’ όλα μια θεμελιώδη αλήθεια της γεωπολιτικής: τα κράτη δεν κινούνται σε πεδίο ηθικών διακηρύξεων αλλά σε πεδίο συσχετισμών ισχύος. Η έννοια της αποτροπής δεν είναι αφηρημένη· είναι λειτουργική. Προϋποθέτει επιχειρησιακή ετοιμότητα, σαφή πολιτική κατεύθυνση, ικανότητα ελέγχου της κλιμάκωσης και διπλωματική κινητοποίηση. Όταν αυτά δεν είναι πλήρως ευθυγραμμισμένα, δημιουργούνται περιθώρια αμφισβήτησης. Και σε τέτοιες ζώνες ασάφειας, η ένταση μπορεί να κλιμακωθεί ταχύτατα.

Σε αυτό το περιβάλλον, η στάση του Κώστα Σημίτη δεν ήταν απλώς μια επιλογή τακτικής· ήταν στρατηγική τοποθέτηση. Η αποκλιμάκωση σε μια στιγμή όπου ο δημόσιος λόγος φορτιζόταν από πατριωτική πλειοδοσία δεν ήταν πολιτικά ανώδυνη. Ήταν όμως η μόνη επιλογή που απέτρεπε ένα ατύχημα με απρόβλεπτες συνέπειες. Η αποφυγή πολέμου, ιδίως όταν η κλιμάκωση μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο των αρχικών πρωταγωνιστών, αποτελεί μορφή στρατηγικής επιτυχίας — έστω και αν δεν προσφέρεται για θριαμβολογίες.

Η παρέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών υπήρξε καθοριστική για την αποτροπή σύγκρουσης. Όμως η αξιοποίηση αυτής της διαμεσολάβησης δεν ήταν αυτονόητη. Απαιτούσε εσωτερική πολιτική ωριμότητα, αποδοχή της διεθνούς πραγματικότητας και επίγνωση ότι η διαχείριση κρίσεων δεν γίνεται σε συνθήκες ιδεολογικής καθαρότητας. Οι ΗΠΑ δεν ενήργησαν ως κριτής δικαίου αλλά ως δύναμη σταθεροποίησης. Αυτό είναι συχνά παρεξηγημένο, αλλά γεωπολιτικά σαφές η προτεραιότητα των μεγάλων δυνάμεων είναι η αποτροπή αποσταθεροποίησης σε κρίσιμες περιοχές, όχι η ικανοποίηση των εθνικών αφηγήσεων.

Τα Ίμια, συνεπώς, υπενθύμισαν στην ελληνική πολιτική σκηνή ένα δύσκολο μάθημα: οι συμμαχικές παρεμβάσεις είναι εργαλείο διαχείρισης κινδύνου, όχι υποκατάστατο εθνικής στρατηγικής. Η ευθύνη της ηγεσίας είναι να ενσωματώνει αυτή την πραγματικότητα, όχι να την αρνείται στο όνομα εσωτερικών ισορροπιών. Σε στιγμές έντασης, η ηγεσία καλείται να σταθμίσει όχι μόνο τι είναι επιθυμητό, αλλά τι είναι διαχειρίσιμο.

Παράλληλα, η κρίση αποκάλυψε μια διαχρονική παθογένεια του δημόσιου λόγου, την πολιτική αμετροέπεια. Από τη μία πλευρά, η αντίληψη ότι η επίκληση του διεθνούς δικαίου και η ηθική υπεροχή επαρκούν ως στρατηγική. Από την άλλη, η βεβαιότητα ότι η αποφασιστική ρητορική μπορεί να υποκαταστήσει τον συσχετισμό ισχύος. Και οι δύο προσεγγίσεις απαλλάσσουν από τη δύσκολη διαδικασία εκτίμησης κινδύνων και συνεπειών.

Η πρώτη μορφή αμετροέπειας αγνοεί ότι το δίκαιο, χωρίς μηχανισμούς επιβολής και αποτροπής, παραμένει ευάλωτο σε αμφισβητήσεις. Η δεύτερη παραβλέπει ότι η κλιμάκωση σε ένα περιβάλλον διεθνών ισορροπιών μπορεί να παρασύρει τα εμπλεκόμενα μέρη σε εξελίξεις πέραν των αρχικών τους προθέσεων. Και οι δύο παράγουν πολιτική ψευδαίσθηση, αλλά όχι ασφάλεια.

Τριάντα χρόνια μετά, το περιβάλλον της Ανατολικής Μεσογείου παραμένει ρευστό. Οι διεθνείς ισορροπίες μεταβάλλονται, οι ανταγωνισμοί οξύνονται, οι κρίσεις πολλαπλασιάζονται. Σε αυτό το πλαίσιο, το δίδαγμα των Ιμίων αποκτά νέα βαρύτητα. Η πολιτική ευθύνη δεν ταυτίζεται με τη μέγιστη ένταση ρητορικής, αλλά με την ικανότητα ελέγχου της έντασης. Δεν ταυτίζεται με την ικανοποίηση του στιγμιαίου θυμικού, αλλά με τη διασφάλιση του μακροπρόθεσμου συμφέροντος.

Ο πατριωτισμός, τελικά, δεν είναι κραυγή. Είναι διαχείριση κινδύνου σε ασταθές περιβάλλον. Η στάση του Σημίτη στα Ίμια υπενθυμίζει ότι η ψυχραιμία μπορεί να είναι η πιο δύσκολη μορφή αποφασιστικότητας. Και ότι η ιστορία συχνά δικαιώνει εκείνους που απέτρεψαν μια σύγκρουση – όχι εκείνους που υποσχέθηκαν μια εύκολη νίκη.