Η Ευρώπη απέναντι στους γίγαντες του ηλεκτρονικού εμπορίου: Δαυίδ εναντίον Γολιάθ;

Στα πέντε λεπτά που θα σας πάρει για να διαβάσετε αυτό το άρθρο, 43 χιλιάδες ατομικά πακέτα ηλεκτρονικού εμπορίου θα έχουν περάσει τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από αυτά, το 91% θα προέρχεται από την Κίνα, και μόνο τα 4 θα έχουν ελεγχθεί από τα τελωνεία.

Κι όμως: το 60% δεν πληρούν τους κανόνες ασφαλείας της ΕΕ, και το 86% των παιχνιδιών είναι μάλιστα επικίνδυνα (Toy industry, μελέτη του 2025).

Αυτά τα νούμερα ακούστηκαν στο συνέδριο που οργάνωσε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε συνεργασία με την Γαλλική Εθνοσυνέλευση με θέμα: «Η Ευρώπη απέναντι στους γίγαντες του ηλεκτρονικού εμπορίου: Δαυίδ εναντίον Γολιάθ;». Η εκδήλωση ήταν πρωτοβουλία του ευρωβουλευτή François Kalfon και του βουλευτή Romain Eskenazi.

Το συνέδριο αποκάλυψε τις εγγενείς αδυναμίες του ευρωπαϊκού συστήματος να ανταπεξέλθει στον αδυσώπητο ανταγωνισμό, κυρίως από την Κίνα. Οι λόγοι της αδυναμίας είναι πολλαπλοί:

• Η δημογραφική καθίζηση της Ευρώπης: είναι αναμενόμενο οι χώρες σε ανάπτυξη να διεκδικούν μέρος της παγκόσμιας παραγωγής, εις βάρος των χωρών σε συρρίκνωση. Η ανάγκη σίτισης του πληθυσμού οδηγεί την Κίνα σε επιθετικές εμπορικές πολιτικές. Έτσι, αμέσως μετά την επιβολή υψηλών δασμών από τις ΗΠΑ, ενώ οι εξαγωγές της Κίνας προς τις ΗΠΑ μειώθηκαν κατά 16%, στην ΕΕ οι εισαγωγές από την Κίνα αυξήθηκαν κατά 11%.
• Η αποβιομηχάνιση της ΕΕ των τελευταίων δεκαετιών ως αποτέλεσμα της παγκοσμιοποίησης αλλά και της εύρυθμης λειτουργίας του διεθνούς εμπορίου: ενώ προ εικοσαετίας το 85% των φωτοβολταϊκών πάνελ παραγόταν στην Ευρώπη, με ευρωπαϊκή τεχνολογία, σήμερα το 95% παράγεται στην Κίνα. Σήμερα το 80% των ενδυμάτων που κυκλοφορούν στην Ευρώπη παράγονται εκτός ΕΕ. Η αποβιομηχάνιση συνοδεύεται από απώλεια τεχνογνωσίας: στην Ευρώπη απουσιάζει ανθρώπινο δυναμικό με συγκεκριμένες δεξιότητες, με ό,τι αυτό σημαίνει για τον επαναπατρισμό της βιομηχανικής παραγωγής.
• Η δομική αδυναμία για τη διεξαγωγή ελέγχων. Η δομή του εμπορίου έχει αλλάξει ριζικά: από τις «παλέτες» που εισάγονταν πριν, έχουμε φθάσει σε μαζική εισαγωγή ατομικών πακέτων – ο αγοραστής μετατρέπεται σε εισαγωγέα, χωρίς ενδιάμεσο μεσολαβητή. Και ενώ για παράδειγμα την Γαλλία οι εισαγωγές από την Κίνα έχουν αυξηθεί κατά 353% μεταξύ 2022 και 2024, το ανθρώπινο δυναμικό δεν επαρκεί για ελέγχους, ούτε κατά την εισαγωγή ούτε κατά τη διάθεση των προϊόντων. Επιπλέον, το νομικό οπλοστάσιο είναι παρωχημένο – πώς να επιβληθούν οι κανόνες ελέγχου της αλυσίδας παραγωγής στον ιδιώτη εισαγωγέα; η νομοθεσία μας έχει φτιαχτεί για τα φυσικά καταστήματα και δεν έχει ακόμη προσαρμοστεί στις αγορές μέσω διαδικτύου.
• Μία νέα «πάλη των τάξεων»: ο ευρωπαίος καταναλωτής δηλώνει περιβαλλοντικά και κοινωνικά ευαισθητοποιημένος. Όμως την ώρα της αγοράς καλείται να επιλέξει ανάμεσα στις πεποιθήσεις του και στο πορτοφόλι του. Η απόφαση είναι δύσκολη. Ο καταναλωτής βέβαια βλέπει μόνο το πρόσκαιρο όφελος από την φθηνή αγορά – δεν υπολογίζει το δυσανάλογα υψηλό κόστος διατήρησης του προϊόντος που είτε είναι ευτελούς κατασκευής με μικρή διάρκεια ζωής και βαρύ περιβαλλοντικό αποτύπωμα, είτε ακόμη και επικίνδυνο για την υγεία ή την ασφάλειά του.
• Δομική αδυναμία. Η έλλειψη «αλγοριθμικής καινοτομίας» και επαρκών υποδομών για υποστήριξη της ψηφιακής ανάπτυξης μάς εμποδίζουν από το να ανταγωνιστούμε τους ισχυρούς, επιθετικούς παίκτες όπως η Shein ή η Temu. Και ενώ η ευρωπαϊκή νομοθεσία ρυθμίζει θέματα όπως η χρήση μεθόδων που οδηγούν σε εθισμό ή επαναλαμβανόμενες αγορές, η εφαρμογή σε κολοσσούς με τεράστια κέρδη και την αμέριστη υποστήριξη των κινεζικών αρχών προσκρούει στην πραγματικότητα των ορίων της.

Όπως γλαφυρά είπε ένας ομιλητής, έχουμε καταντήσει ηλεκτρονική αποικία των ΗΠΑ (software) και βιομηχανική αποικία της Κίνας (hardware). Αυτό είναι το αποτέλεσμα της επιμονής (εμμονής;) της ΕΕ για ελεύθερο εμπόριο και της αδυναμίας μας να εφαρμόσουμε τους κανόνες μας.

Τι σημαίνουν αυτά για εμάς;

• Σταθερή και συνεχής καταστροφή θέσεων εργασίας στην Ευρώπη, μέσω της αποβιομηχάνισης. Η αντιστροφή της κατάστασης απαιτεί μακροπρόθεσμες και συντονισμένες πολιτικές σε πολλούς τομείς: εκπαίδευση σε δεξιότητες, χωροταξικές και περιβαλλοντικές ρυθμίσεις, πολιτικές ενίσχυσης της εγκατάστασης επιχειρήσεων αλλά και της μεγέθυνσης (δίκαιο του ανταγωνισμού), πολιτικές επιστροφής της διοχέτευσης επενδυτικών κεφαλαίων στην ΕΕ και όχι στις ΗΠΑ (ένωση κεφαλαιαγορών και ασφαλιστικών υπηρεσιών).
• Ειδικά για το ηλεκτρονικό εμπόριο, μία αθέατη συνέπεια είναι η ερήμωση των αστικών εμπορικών κέντρων. Αν αντί να ψωνίζουμε από τη γειτονιά ψωνίζουμε από το διαδίκτυο προϊόντα κατασκευασμένα στην Κίνα, τότε τα μαγαζιά αργά ή γρήγορα κλείνουν. Αυτό σημαίνει δομική αλλαγή στις κοινωνίες μας: δεν υπάρχει πια η έξοδος στην πόλη για βόλτα στα μαγαζιά και καφεδάκι. Χωρίς να το συνειδητοποιήσουμε, συμβάλουμε στην ερήμωση των κέντρων των πόλεων και στην απώλεια θέσεων εργασίας, ενώ αποποιούμεθα ενός τμήματος της απόλαυσης και της κοινωνικοποίησής μας, έως ότου θα είναι πια αργά.
• Αύξηση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος με «εισαγόμενα αέρια του θερμοκηπίου». Πράγματι, ενώ η ΕΕ έχει ρυθμίσει τις εκπομπές εντός των συνόρων της, με ένα μαγικό τρόπο έχει εξωτερικεύσει μέρος των εκπομπών της στις χώρες όπου παράγονται τα προϊόντα που εισάγει μαζικά και ανεξέλεγκτα. Δηλαδή η αποβιομηχάνιση εντός έχει και ως συνέπεια την αύξηση των εκπομπών εκτός. Αυτό σε συνδυασμό με την αποκέντρωση των αλυσίδων αξίας ανάλογα με το συγκριτικό πλεονέκτημα κάθε χώρας οδηγεί σε αλματώδη αύξηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.
• Στο περιβαλλοντικό αποτύπωμα πρέπει να συνυπολογίσουμε και τα χιλιόμετρα μεταφοράς για κάθε πακετάκι, αλλά και την δυσκολία ανακύκλωσης ή επαναχρησιμοποίησης των ευτελών υλικών που χρησιμοποιούνται. Στην ΕΕ δεν ανακυκλώνεται παρά το 1% των υφασμάτων, ακόμη και σήμερα.
• «Η φτήνια τρώει τον παρά»: νομίζουμε ότι η μία συνήθως παρορμητική αγορά ενός τζιν σε τιμή ενός κιλού τομάτες είναι ευκαιρία. Στην πραγματικότητα το τζίν έχει κατασκευαστεί με ευτελή υλικά και θα φορεθεί λίγο. Και βεβαίως το κόστος παραγωγής του σημαίνει ότι κάποιοι, ίσως και παιδιά, εργάζονται σε άθλιες συνθήκες, πιθανώς καταναγκαστικά, χωρίς βασικά μέτρα ασφαλείας και υγιεινής. Η υπερ-γρήγορη μόδα και η γρήγορη υπερκατανάλωση μας κάνουν συνενόχους των εκμεταλλευτών εργαζομένων κάπου αλλού, μακριά από εμάς.

Και τι να κάνουμε λοιπόν;

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αργά αλλά σταθερά, κυοφορούνται αλλαγές:

• Εφαρμογή των διατάξεων του Digital services Act: υπάρχει ρύθμιση που ορίζει ως εισαγωγείς τις πολύ μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες (Amazon, Shein, Temu), και όχι τους καταναλωτές. Η πλατφόρμα έχει την υποχρέωση ελέγχου της αλυσίδας παραγωγής, για θέματα εργασιακής νομοθεσίας και περιβαλλοντικών πρακτικών. Η συμμόρφωση περιλαμβάνει αυθεντικοποίηση των πωλητών (διαδικτυακά καταστήματα της πλατφόρμας) και τον έλεγχο της πώλησης παράνομων αγαθών. Μένει να δούμε αν πραγματικά θα εφαρμοστεί. Ούτως ή άλλως, η ρύθμιση αφορά μόνο τις πολύ μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες, καθώς τα λόμπυ και οι πολιτικές ευαισθησίες δεν επέτρεψαν την ευρύτερη εφαρμογή της. Αλλά κάτι είναι κι αυτό.
• Δημιουργείται (ίσως στην Λιλ, αλλά διεκδικείται και από Βαρσοβία και Ρώμη) η Ευρωπαϊκή Τελωνειακή Αρχή. Αυτό θα επιτρέψει τον καλύτερο συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ. Η τροποποίηση του τελωνειακού κώδικα της ΕΕ θα επιτρέψει επίσης την εφαρμογή του «ηλεκτρονικού διαβατηρίου» των προϊόντων που θα δείχνει την ιχνηλασιμότητά τους, την προέλευσή τους, τις περιβαλλοντικές τους επιπτώσεις, με παράλληλη αναθεώρηση των ευρωπαϊκών κανόνων επιτήρησης των ηλεκτρονικών αγορών.
• Τροποποιείται ο ορισμός των εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην ΕΕ, ενσωματώνοντας τον κύκλο εργασιών ως κριτήριο και όχι τον αριθμό των εργαζομένων. Τα διαδικτυακά μεγαθήρια σχεδόν δεν έχουν εργαζομένους στην Ευρώπη και μέχρι σήμερα ξεφεύγουν από την σχετική νομοθεσία.
• Αποσαφηνίζεται η νομοθεσία ως προς τον ορισμό του «made in EU». Ο Επίτροπος Βιομηχανίας, ΜΜΕ και Ενιαίας Αγοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης Στεφάν Σεζουρνέ έχει προτείνει την σχετική νομοθεσία. Ανάλογα με το αν ένα προϊόν ή υπηρεσία παράγεται στην Ευρώπη, θα εξαρτάται η χρηματοδότηση της εταιρείας από ευρωπαϊκούς πόρους αλλά και η συμμετοχή της στις ευρωπαϊκές προμήθειες.
• Οι δασμοί θα υπολογίζονται από την 1η Ιουλίου με ενιαίο τρόπο και όχι ανά κόστος αγοράς, διευκολύνοντας έτσι την είσπραξή τους από τα τελωνεία. Ο φόρος για τα μικρά δέματα τίθεται σε ισχύ από τον Νοέμβριο του 2026.
• Το μελλοντικό Digital Fairness Act θα συμπληρώσει το Digital Services Act: απαγόρευση παραπλανητικών και εθιστικών αλγορίθμων, καθώς και επιβλαβών διαφημίσεων από πλατφόρμες που στοχεύουν σε πώληση σε ευάλωτο κοινό.
• Το δίκτυο προστασίας του Καταναλωτή θα ενισχυθεί και ίσως συνενωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, για παράδειγμα για την καλύτερη διάδοση των πληροφοριών μεταξύ των κρατών μελών.
• Τέλος, από το 2029 και μετά, οι οδηγίες σχετικά με την υποχρέωση επαγρύπνησης και διαφάνειας των πολυεθνικών (CSRD και CS3D) θα απαιτούν από αυτές να δημοσιεύουν λεπτομερείς δείκτες βιωσιμότητας (εκπομπές, συνθήκες εργασίας, κοινωνικές επιπτώσεις κ.λπ.) και να εντοπίζουν και να διαχειρίζονται ενεργά τους ανθρώπινους και περιβαλλοντικούς κινδύνους στις αλυσίδες αξίας τους.

Καλά όλα αυτά, αν και μένει να δούμε την εφαρμογή. Στην τελική όμως, η ευθύνη είναι ατομική. Είμαστε εμείς με τις πράξεις μας που φτιάχνουμε το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Σε ατομικό επίπεδο λοιπόν, να προσπαθήσουμε να κάνουμε τις αγορές μας είτε από φυσικά καταστήματα, είτε διαδικτυακά αλλά ευρωπαϊκά. Διαδικτυακά καταστήματα όπως το zalando ή το cocorico προτείνουν προϊόντα που παράγονται εντός ΕΕ και με σεβασμό στο εργατικό δίκαιο και τους κανόνες ασφαλείας της ΕΕ. Ενισχύοντας τέτοιες πλατφόρμες συμβάλλουμε στην ενδυνάμωση της Ευρώπης και των οικονομιών μας.

Τελικά, η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει μόνο τους γίγαντες του ηλεκτρονικού εμπορίου – αντιμετωπίζει τον εαυτό της. Θα συνεχίσουμε να είμαστε οι «ηλεκτρονικές αποικίες» των ΗΠΑ και η «βιομηχανική αποικία» της Κίνας; Ή θα βρούμε τη δύναμη να μετατρέψουμε τις αδυναμίες μας σε ευκαιρίες; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στις Βρυξέλλες ή στα εθνικά κοινοβούλια. Βρίσκεται σε κάθε κλικ, σε κάθε αγορά, σε κάθε επιλογή που κάνουμε ως καταναλωτές και ως πολίτες. Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να γίνει Γολιάθ. Αρκεί να θυμηθεί ότι ο Δαυίδ νίκησε όχι με δύναμη, αλλά με επινοητικότητα, θάρρος και πίστη στις αξίες του.