Γραφείο Προϋπολογισμού της Βουλής: Νέοι δημοσιονομικοί κανόνες στην ΕΕ και την Ελλάδα

Τη φιλοσοφία και την πρακτική εφαρμογή των νέων δημοσιονομικών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναλύει σε ειδικό σημείωμά του το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, εστιάζοντας στο πώς λειτουργεί το επικαιροποιημένο πλαίσιο στην Ελλάδα, μέσα από συγκεκριμένα αριθμητικά παραδείγματα.

Οι νέοι κανόνες, που τέθηκαν σε ισχύ το 2024, καθορίζουν πόσο μπορούν να δαπανούν και να δανείζονται τα κράτη-μέλη και πώς διαχειρίζονται το δημόσιο χρέος τους. Είναι απλούστεροι από το προηγούμενο σύστημα και στοχεύουν στον συνδυασμό δημοσιονομικής σταθερότητας με περιθώριο για επενδύσεις και ανάπτυξη, μέσω «απλών, διαφανών και ειδικών για κάθε χώρα μεσοπρόθεσμων πορειών δαπανών».

Σύμφωνα με το σημείωμα του Γραφείου Προϋπολογισμού, παραμένουν σε ισχύ τα όρια του Μάαστριχτ για έλλειμμα (3% του ΑΕΠ) και χρέος (60% του ΑΕΠ), ενώ προστίθενται νέες δικλείδες ασφαλείας. Ειδικότερα, όταν το δημόσιο χρέος υπερβαίνει το 90% του ΑΕΠ, απαιτείται μέση ετήσια μείωση τουλάχιστον κατά 1 ποσοστιαία μονάδα. Παράλληλα, το διαρθρωτικό ισοζύγιο πρέπει να είναι τουλάχιστον 1,5 μονάδα του ΑΕΠ καλύτερο από το όριο του 3%, ενώ έως την επίτευξη αυτού του στόχου το διαρθρωτικό πρωτογενές ισοζύγιο οφείλει να βελτιώνεται κατά 0,4% του ΑΕΠ ετησίως σε τετραετές σχέδιο ή κατά 0,25% σε επταετές.

Κάθε κράτος-μέλος καταρτίζει τετραετές δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, με δυνατότητα επέκτασης σε επταετές, στο οποίο καθορίζεται η πορεία των καθαρών πρωτογενών δαπανών, περιγράφεται η τροχιά του χρέους και ενσωματώνονται δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις και επενδύσεις. Το σχέδιο συμφωνείται με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και, μετά την έγκρισή του, καθίσταται δεσμευτικό.

Γραφείο Προϋπολογισμού Βουλής: Καθαρές πρωτογενείς δαπάνες και «Λογαριασμός Ελέγχου»

Κεντρικός δείκτης του νέου πλαισίου είναι οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες, οι οποίες περιλαμβάνουν μισθούς, αγαθά και υπηρεσίες, επενδύσεις και κοινωνικές μεταβιβάσεις. Εξαιρούνται οι πληρωμές τόκων, οι δαπάνες που χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από την ΕΕ (όπως το Ταμείο Ανάκαμψης), οι συγχρηματοδοτούμενες δαπάνες, καθώς και τα εφάπαξ ή προσωρινά μέτρα και οι δαπάνες για την κυκλική ανεργία.

Οι δαπάνες αυτές προσαρμόζονται βάσει των φορολογικών παρεμβάσεων: οι μειώσεις φόρων λογίζονται ως πρόσθετες δαπάνες, ενώ οι αυξήσεις φόρων ως εξοικονομήσεις.

Για την παρακολούθηση της συμμόρφωσης εισάγεται ο «Λογαριασμός Ελέγχου», ο οποίος συγκρίνει ετησίως τις πραγματικές καθαρές δαπάνες με τη συμφωνηθείσα πορεία. Αν καταγραφούν αποκλίσεις άνω του 0,3% του ΑΕΠ σε ένα έτος ή 0,6% σωρευτικά, και δεν δικαιολογούνται από έκτακτες περιστάσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει διορθωτική διαδικασία.

Μόνιμα έσοδα το «κλειδί» για παροχές – Τα στοιχεία για την Ελλάδα

Σε αντίθεση με το προηγούμενο καθεστώς, η υπέρβαση των στόχων πρωτογενούς πλεονάσματος δεν δημιουργεί πλέον αυτόματα δημοσιονομικό χώρο για νέες παροχές ή φοροελαφρύνσεις, καθώς κάτι τέτοιο θα παραβίαζε τη συμφωνημένη πορεία δαπανών. Η υπεραπόδοση μπορεί να αξιοποιηθεί μόνο για τη μείωση του χρέους και τη δημιουργία δημοσιονομικών «μαξιλαριών».

Πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος προκύπτει αποκλειστικά μέσω μόνιμων μέτρων στο σκέλος των εσόδων (DRMs), όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή οι αλλαγές συντελεστών. Τα μέτρα αυτά επιτρέπουν την αναθεώρηση της τροχιάς των καθαρών δαπανών, ώστε να νομοθετηθούν μόνιμες φοροελαφρύνσεις ή πρόσθετες δημόσιες δαπάνες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ, οι οποίες κατέστησαν εφικτές χάρη στα υψηλότερα μόνιμα φορολογικά έσοδα και την αρχική υποεκτέλεση των καθαρών δαπανών.

Για την Ελλάδα, οι καθαρές δαπάνες μειώθηκαν κατά 0,2% το 2024, ενώ σύμφωνα με την Εισηγητική Έκθεση του Κρατικού Προϋπολογισμού 2026 προβλέπεται αύξηση 4,4% το 2025 και 5,7% το 2026. Η σωρευτική αύξηση της περιόδου 2024–2026 ευθυγραμμίζεται με τη σύσταση του Συμβουλίου για συνολική άνοδο 9,9%.

Παρότι η πρόβλεψη για το 2025 υπερβαίνει την ετήσια οροφή, η τριετής εικόνα παραμένει συμβατή, καθώς η μείωση του 2024 και η ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής για τις αμυντικές δαπάνες οδηγούν σε αρνητικό σωρευτικό υπόλοιπο περίπου -0,3% του ΑΕΠ το 2026, κάτω από το ανώτατο όριο.

Όπως καταλήγει το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, «μεγάλο μέρος της μόνιμης φορολογικής ελάφρυνσης χρηματοδοτείται από τα ενεργητικά μέτρα εσόδων του 2024 και από την αρχική υποεκτέλεση των καθαρών δαπανών, ώστε να τηρούνται η συμφωνηθείσα πορεία και οι δικλείδες ασφαλείας για τη βιωσιμότητα του χρέους».

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ