Σε ποιον ανήκει το σώμα σου;

Όταν κάνω την ερώτηση αυτή στους φοιτητές μου, συνήθως αντιμετωπίζω συνοφρυωμένα βλέμματα και αμήχανα χαμόγελα: «Τι εννοείς “σε ποιον ανήκει το σώμα μου’’; Προφανώς σ’ εμένα».

Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία 200 χρόνια έχουμε δώσει μεγάλες μάχες στη Δύση για να αποκτήσουμε τον έλεγχο του σώματός μας, είτε πρόκειται για την κατάργηση της δουλείας, είτε για το δικαίωμα στην άμβλωση, είτε για την αποποινικοποίηση και απελευθέρωση της σεξουαλικότητας, είτε για την αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και τη δυνατότητα αλλαγής αυτού.

Θεωρητικά και νομικά, το σώμα σου ανήκει σε εσένα. Περίπου. Όχι ακριβώς.
Εάν είσαι σε μάχιμη ηλικία, ο πρωθυπουργός της χώρας έχει το δικαίωμα –ενδεχομένως και τη συνταγματική και ηθική υποχρέωση– να σε στείλει στον πόλεμο, ακόμη κι αν αυτό πρόκειται να οδηγήσει στον βέβαιο θάνατό σου.

Εάν παραβείς κάποιους νόμους, οι αστυνομικές και δικαστικές αρχές έχουν το δικαίωμα –και την υποχρέωση– να πάρουν το σώμα σου και να το κλείσουν σ’ ένα μικρό κελί για πολλά χρόνια.

Εάν αρρωστήσεις, οι γιατροί και οι νοσοκόμοι έχουν νομική υποχρέωση να κάνουν ό,τι μπορούν για να κρατήσουν το σώμα σου ζωντανό, ακόμη κι αν εσύ δεν το θέλεις∙ ακόμη κι αν εσύ δεν το καταλαβαίνεις καν.

Νομικά μιλώντας, ένα μέρος του σώματός σου, της βιολογικής σου ύπαρξης, δεν ανήκει σ’ εσένα∙ ανήκει στο κοινωνικό σύνολο, το οποίο υπηρετεί και στο οποίο το σώμα σου υποτάσσεται, ώστε να μπορεί και αυτό (το σώμα σου) με τη σειρά του να λειτουργεί και να επιβιώνει.

Ωστόσο, οι περιορισμοί στον έλεγχο και την «ιδιοκτησία» του σώματός σου δεν τελειώνουν εδώ∙ για την ακρίβεια, μόλις άρχισαν.

Όταν περνάς 12 ώρες τη μέρα καταπονώντας το σώμα σου στη δουλειά για να επιβιώσεις –σκοτώνοντάς το λίγο-λίγο κάθε μέρα στο εργοστάσιο, στην οικοδομή, στην κουζίνα, στον δρόμο ή σε μια καρέκλα– πόσο ουσιαστικό έλεγχο έχεις πάνω στο σώμα σου;

Αν ο Τραμπ ή ο Πούτιν ή ο Κιμ Γιονγκ Ουν ή, τέλος πάντων κάποιος άλλος στις εννιά χώρες που έχουν πυρηνικά όπλα, πατήσει το κουμπί και σε κάνει σκόνη, σε ποιον ανήκει τότε το σώμα σου;

Αν ένας ακροδεξιός ή ακροαριστερός ή τζιχαντιστής τρομοκράτης σε πάρει μαζί του σε μια επίθεση αυτοκτονίας, σε ποιον ανήκει τότε το σώμα σου;

Αν η εγκληματικότητα αυξηθεί τόσο ώστε με το που βγαίνεις απ’ το σπίτι σου να σε μαχαιρώνουν∙ αν ο άλλος δεν σταματήσει στο κόκκινο φανάρι, ή πιει και βγει να οδηγήσει, είσαι σίγουρος ότι σου ανήκει το σώμα σου;

Όταν περνάς 12 ώρες τη μέρα καταπονώντας το σώμα σου στη δουλειά για να επιβιώσεις –σκοτώνοντάς το λίγο-λίγο κάθε μέρα στο εργοστάσιο, στην οικοδομή, στην κουζίνα, στον δρόμο ή σε μια καρέκλα– πόσο ουσιαστικό έλεγχο έχεις πάνω στο σώμα σου;

Όταν το φαγητό που τρως είναι δηλητηριασμένο από τοξίνες ή αντιβιοτικά, όταν εισπνέεις τον καπνό απ’ το τσιγάρο του διπλανού ή τους ρύπους του αυτοκινήτου του και παθαίνεις καρκίνο, πόσο σίγουρος είσαι ότι το σώμα σου σού ανήκει;

Όταν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα μιας χώρας στην άλλη άκρη του κόσμου καταστρέφουν το οικοσύστημα του οποίου είσαι κι εσύ οργανικό και αναπόσπαστο μέρος, σε ποιον αλήθεια ανήκει το σώμα σου;

Όταν το σώμα σου εξαρτάται από ουσίες –αλκοόλ, ναρκωτικά, ζάχαρη, καφέ– για να λειτουργήσει κάθε μέρα, πόσο ελεύθερο είναι; Όταν είσαι διαβητικός ή καρδιοπαθής ή χρειάζεσαι στεροειδή κάθε λίγες ώρες για να παραμείνεις ζωντανός –φάρμακα τα οποία τα παρασκευάζουν κάποιοι άλλοι, κάπου αλλού, με κάποιες πρώτες ύλες, και τα πακετάρουν, και τα μεταφέρουν, και τα πουλάνε κάποιοι άλλοι, μέχρι να φτάσουν σ’ εσένα, αν φτάσουν – τότε είσαι σίγουρος ότι σου ανήκει το σώμα σου; Θα σου ανήκει κι όταν διακοπεί αυτή η γραμμή τροφοδοσίας; Κι αν πάλι το σώμα σου αρχίσει και συμπεριφέρεται με τρόπο που δεν βγάζει νόημα, με τρόπο που δεν τον ελέγχεις, και δεν υπάρχει κανείς να σου εξηγήσει τι συμβαίνει και να σε βοηθήσει, τότε σε ποιον ανήκει το σώμα σου;

Κι αν το δικό σου σώμα αφήνει πίσω του ένα σύννεφο από θάνατο, αν όπως προχωράς στην καθημερινότητά σου αφήνεις πίσω σου ίχνη απ’ το αίμα των διπλανών σου, αν το σώμα σου παράγει δηλητήριο που σκοτώνει τους άλλους, τότε σε ποιον ανήκει πραγματικά;

Η μεγαλύτερη απάτη της ύστερης νεωτερικότητας –του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα– είναι η αφελής βεβαιότητα, η αξιωματική απολυτότητα, ότι το σώμα μας ανήκει μόνο σ’ εμάς. Το κόστος αυτής της απάτης το πληρώνουμε σήμερα.

Το μεγάλο παράδοξο της ελευθερίας σε ένα πεπερασμένο σύστημα –σε ένα περιβάλλον περιορισμένων πόρων, αντίξοων συνθηκών κι αλληλεπίδρασης όπως είναι ο κόσμος μας, το περιβάλλον μας, οι κοινωνίες μας– είναι ότι η ελευθερία φτάνει στον μέγιστο βαθμό της μόνο όταν είναι σχετική, όταν ρυθμίζεται. Για να ανήκει όσο το δυνατόν περισσότερο σ’ εσένα το σώμα σου, χρειάζεσαι τη συνεργασία και την υποστήριξη των άλλων. Πρέπει, δηλαδή, να παραδώσεις ένα μέρος του ελέγχου –δηλαδή της εξουσίας– που έχεις πάνω στον εαυτό σου, σε αυτούς, τους άλλους. Η λέξη κλειδί είναι η εμπιστοσύνη. Για να μπορέσεις, με άλλα λόγια, να αποκτήσεις έστω κάποια μορφή ελευθερίας, πρέπει να εμπιστευτείς τους άλλους, αλλιώς δεν βγαίνει η εξίσωση.

Ακριβώς γι’ αυτό δημιουργούμε οργανωμένες κοινότητες και κοινωνίες, με δομή, με ιεραρχία, με νόμους και κανόνες, και φόρους, και γραφειοκρατία, και θεσμούς, κράτος και αστυνομία, και επιστήμονες και ειδικούς που τρώνε τη ζωή τους σε ένα εργαστήριο. Για να μπορούμε να περιορίζουμε τους τρόπους με τους οποίους άλλοι μπορούν να βλάψουν το σώμα σου. Για να μπορεί το σώμα σου τελικά να ανήκει σ’ εσένα.