Κρίσεις και η αποσύνδεση των πολιτών από τους θεσμούς και τα ΜΜΕ

Ζούμε στην εποχή των διαδοχικών κρίσεων. Πριν κοπάσει η κάλυψη/συζήτηση/διαχείριση μιας κρίσης εμφανίζεται και πρωταγωνιστεί μια νέα κρίση. Οι καταστροφές, φυσικές ή ανθρώπινες, είναι ΜΟΝΙΜΗ κατάσταση την οποία ζουν οι άνθρωποι. Συμβαίνουν πάντα, ή θα είμαστε ΜΕΤΑ από μια καταστροφή ή ΠΡΙΝ από μια άλλη. Ξεχνάμε όταν φεύγουν, υποφέρουμε όταν έρθουν. Πολλές φορές όμως, όπως γράφει η Ryoko Sekiguchi στο βιβλίο της «Δεν είναι από σύμπτωση», οι κρίσεις πηγάζουν από βλακεία και από άγνοια, κρίσεις που μπορούσαμε να αποφύγουμε. 

Στον 20^ο αιώνα τα έθνη κράτη αποτελούσαν σημαντικούς μηχανισμούς διατήρησης της ασφάλειας και ευημερίας των πολιτών τους, και η πίστη στους κρατικούς θεσμούς και οργανισμούς στηριζόταν στη βούληση και την ικανότητά τους να παρέχουν ασφάλεια και ευημερία. Σήμερα, όμως, όλοι αισθανόμαστε ότι οι πηγές της ανασφάλειάς μας δεν πηγάζουν μόνο από μια πιθανή εισβολή εχθρικών στρατών στο έδαφος των κρατών μας. Είμαστε αντιμέτωποι με την ανάπτυξη και διάδοση ανασφαλών χώρων (insecure spaces), όπου όλο και περισσότερο είμαστε αντιμέτωποι και ευάλωτοι σε φυσικές ή ανθρώπινες καταστροφές (πολιτικές, πολιτισμικές, κοινωνικές, οικονομικές, χρηματοπιστωτικές, περιβαλλοντικές, υγειονομικές). Πλέον, όπως καταγράφουν οι περισσότερες έρευνες, η απαισιοδοξία, ο φόβος και η αβεβαιότητα εμφανίζονται ως τα συχνότερα συναισθήματα, εξέλιξη που υπογραμμίζει τον κίνδυνο ανάδυσης μιας νέας «αντικανονικότητας» όπου κυριαρχεί η έλλειψη εμπιστοσύνης στην ικανότητα θεσμών και κυβερνήσεων να διαχειριστούν τις κρίσεις. Αυτή η δυσπιστία στους πολιτικούς/κρατικούς θεσμούς, σε συνδυασμό με την έλλειψη εμπιστοσύνης στα ΜΜΕ διευκολύνει την καλλιέργεια της παραπληροφόρησης από αρνητές της επιστήμης και υποστηρικτές θεωριών συνωμοσίας, επιτρέποντας σε κάθε λογής δρώντα να αμφισβητήσει εσωτερικούς και υπερεθνικούς πολιτικούς θεσμούς.

Η «αποσύνδεση» των πολιτών από το πολιτικό σύστημα και τα ΜΜΕ έχει τις ρίζες του όχι μόνο στην πολυπλοκότητα των σημερινών επιτευγμάτων και προβλημάτων της παγκοσμιοποίησης, αλλά και στην ολοένα και περισσότερο αυξανόμενη εξάρτηση των πολιτικών/κυβερνήσεων από εγχώριους ειδικούς/τεχνοκράτες και εξωτερικούς θεσμούς για να σχεδιάσουν και να υλοποιήσουν δημόσιες πολιτικές. Η «θεραπεία» του προβλήματος, ωστόσο, δεν θα προκύψει με την επαναφορά του πολιτικού συστήματος σε μορφές διαχείρισης των προβλημάτων χωρίς τους ειδικούς/τεχνοκράτες. Αυτό δεν είναι εφικτό. Οι ειδικοί/τεχνοκράτες είναι απαραίτητοι στη διαχείριση των σημερινών προβλημάτων. Για να υπάρξει λύση στο ζήτημα της εμπιστοσύνης, όμως, θα πρέπει οι θεσμοί, πολιτικοί και κρατικοί, να να ενισχύσουν τον ρόλο, τη διαφάνεια, τη νομιμοποίηση και αποτελεσματικότητά τους, αναπτύσσοντας διαδικασίες και χώρους που θα τους επιτρέψουν να «ακούσουν καλύτερα» τις κοινωνίες που ζουν σήμερα στην ανασφάλεια και τον φόβο. 

Συγκεκριμένα, η αντιμετώπιση της σημερινής κρίσης πρέπει να είναι ολιστική, καθώς δεν είναι μόνο υγειονομική. Τα κράτη και οι θεσμοί οφείλουν να προσαρμοστούν στον μετασχηματισμό των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών προβλημάτων/αναγκών του 21^ου αιώνα. Οι κρίσεις δεν θα έπρεπε να παράγουν απαραίτητα δυσπιστία και παραπληροφόρηση. Τα κράτη συνεχώς αντιμετωπίζουν κρίσεις και θα έπρεπε να διαθέτουν πολιτικές για την επίλυσή τους.  Αυτό σημαίνει ότι οι θεσμοί οφείλουν να ενθαρρύνουν και να ενισχύσουν τη συμμετοχή των πολιτών μέσα από διαλεκτικές στρατηγικές αναφορικά με τα κυρίαρχα, και θεμελιωδώς πολιτικά ζητήματα της σημερινής εποχής. Οφείλουν να λειτουργούν από τα «κάτω» προς τα «πάνω», συμμετέχοντας σε διάλογο όχι μόνο με τις ηγεσίες, αλλά και με ομάδες και πολίτες της κοινωνίας πολιτών, ομάδες πολιτών που ασχολούνται με ζητήματα εκπαίδευσης, ειρήνης,  ανάπτυξης, περιβάλλοντος, υγείας και ισότητας. Οφείλουν να αντιλαμβάνονται ζητήματα ανάπτυξης και ανασυγκρότησης και να διευκολύνουν τη συμμετοχή του πολιτών στον εντοπισμό και την επίλυση προβλημάτων.  

Με βάση τα παραπάνω και την εμπειρία του Covid-19, τόσο στο εσωτερικό των κρατών όσο και στη συνεργασία μεταξύ των κρατών στο πλαίσιο της παγκόσμιας διακυβέρνησης, πρέπει να ενθαρρυνθεί η ενίσχυση της προνοητικότητας και της προβλεψιμότητας. Αυτές χρειάζεται να μετατραπούν σε σημαντικές λειτουργίες των κρατών, που σήμερα, δυστυχώς, σπάνια αντιμετωπίζονται ως βασικές και με προτεραιότητα στη διαμόρφωση των στρατηγικών τους επιλογών. Υπάρχουν επιστήμονες και οργανισμοί που είχαν προειδοποιήσει για το ξέσπασμα μιας παγκόσμιας επιδημίας και μάταια καλούσαν τα κράτη να λάβουν προληπτικά μέτρα. Η αποτυχία αυτή οφείλει να λειτουργήσει καταλυτικά και να ενεργοποιήσει τους πολιτικούς και τους κρατικούς αξιωματούχους να λειτουργήσουν με μακροπρόθεσμη προοπτική, ενισχύοντας την αντοχή και την ανθεκτικότητα των κρατών και ειδικά των διεθνών οργανισμών απέναντι στις παγκόσμιες κρίσεις. Η αντιμετώπιση απειλών όπως ο Covid-19 και η κλιματική αλλαγή απαιτεί εκ των προτέρων όραμα, σαφή διαφανή σχεδιασμό, συμμετοχή όλων των δρώντων και  συνεργασία κυβερνήσεων, κρατικών μηχανισμών/θεσμών, πολιτών και ΜΜΕ, με πραγματικά στοιχεία και επιχειρήματα και στόχο να ανακτηθεί η εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς.

Η ερευνητική δημοσιογραφία έρχεται ως ένας τέτοιος εναλλακτικός τρόπος κατανόησης, κάλυψης και αντιμετώπισης των γεγονότων, αντιπροτείνοντας σφαιρική και πολύπλευρη και αντικειμενική ενημέρωση. Το ζητούμενο είναι η αναζήτηση νέων δημοσιογραφικών προτύπων για την καταπολέμηση της υπεραπλούστευσης που κυριαρχεί στην κάλυψη των κρίσεων, καθώς οδηγεί στη δημιουργία απλοϊκών σχημάτων αντίληψης και ερμηνείας σύνθετων κρίσεων με σημαντικές επιπτώσεις. Προτύπων που επιχειρούν να διορθώσουν τα κακώς κείμενα της παραδοσιακής δημοσιογραφίας, προβάλλοντας ένα πολυθεματικό μοντέλο κατανόησης και αναζητώντας πρωτοβουλίες και οπτικές, οι οποίες στοχεύουν στην αποκλιμάκωση, αντιμετώπιση και διαχείριση των κρίσεων. Σε έναν ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο, η πληροφορία για το τι συμβαίνει αποτελεί βασικό αγαθό και εκεί έγκειται η μεγάλη σημασία των μέσων μαζικής ενημέρωσης στην εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας.  Ο τρόπος με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν τις σύγχρονες συγκρούσεις καθορίζει σε σημαντικό βαθμό την αντίδραση του κόσμου σε αυτές και τη χάραξη πολιτικής από τους αρμόδιους φορείς.