Κατανοώντας τον εκφοβισμό

Το πρόσφατο περιστατικό ακραίου σχολικού εκφοβισμού που οδήγησε στον ομαδικό ξυλοδαρμό ενός μαθητή στο 1ο Γενικό Λύκειο Βύρωνα, τοποθέτησε το θέμα του bullying για άλλη μία φορά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος.

Παρακολουθώντας κανείς τα σχόλια των χρηστών των Μέσων Μαζικής Δικτύωσης αλλά και κάποιες τηλεοπτικές συζητήσεις για το ζήτημα, διαπιστώνει ότι επικρατούν ορισμένα ιδεολογήματα σε σχέση με τις αιτίες τού εκφοβισμού καθώς και την προσωπικότητα θυμάτων και θυτών. Ο εκφοβισμός είναι ένα περίπλοκο θέμα με ψυχικές, κοινωνικές και πολιτισμικές διαστάσεις που δεν μπορούν να καλυφθούν σε ένα σύντομο κείμενο. Υπάρχουν ωστόσο κάποια σημεία τα οποία καλό είναι να μην παρανοούμε.

Πρώτον, αν και αρκετοί πιστεύουν πως η κύρια αιτία πίσω από τις επιθέσεις εκφοβισμού είναι η απουσία ενσυναίσθησης του θύτη, η  αλήθεια είναι ότι  αυτή η άποψη δεν έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά. Από όσο γνωρίζουμε δεν ισχύει πως ο θύτης δρα εν αγνοία των αρνητικών συνεπειών που έχουν οι πράξεις του.

Φαίνεται, αντίθετα, ότι οι περισσότεροι θύτες έχουν την ικανότητα να κατανοήσουν ότι με την βίαιη ή προσβλητική συμπεριφορά τους προκαλούν στο θύμα ψυχική οδύνη. Άλλωστε, επειδή ο θύτης καταλαβαίνει τι είναι αυτό που πραγματικά θα πληγώσει το θύμα, μπορεί σε πολλές περιπτώσεις να επιφέρει το καίριο ψυχικό τραύμα και να επιτύχει τον στόχο του που συνήθως είναι η σταδιακή αποδυνάμωση του θύματος και η απομόνωσή του από την κοινότητα.

Δεύτερον, ορισμένοι ισχυρίζονται ότι το θύμα φέρει και αυτό τις ευθύνες του όταν μέσω της «προκλητικής» εμφάνισης, ή του διαφορετικού τρόπου ζωής ξεχωρίζει, παραβαίνοντας ρητούς ή άρρητους κανόνες για το πώς πρέπει να δείχνει ή να συμπεριφέρεται ένα άτομο του φύλου, της ηλικίας ή της κοινωνικής του ομάδας.

Τέτοιου είδους εσφαλμένοι ισχυρισμοί αποτελούν έκφραση των προκαταλήψεων που οδηγούν πολλούς, αντί να απορρίπτουν τον θύτη, να αμφισβητούν βασικά δικαιώματα αυτού που δέχεται την επίθεση - αφήνοντας έτσι το πεδίο ελεύθερο για την εμφάνιση ακόμα περισσότερων περιστατικών εκφοβισμού.

Τρίτον, είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι τα περιστατικά εκφοβισμού είτε εκτυλίσσονται στην αυλή του σχολείου μεταξύ παιδιών είτε στον στρατό, τον εργασιακό χώρο, τις προσωπικές σχέσεις ανάμεσα σε ενήλικες, δεν αφορούν αποκλειστικά αυτόν που εκφοβίζει και εκείνον που εκφοβίζεται αλλά και το «κοινό» που παρακολουθεί το περιστατικό.

Οι αντιδράσεις των τρίτων έχουν καθοριστική σημασία για την εξέλιξη της πράξης καθώς ο θύτης θρέφεται από την σιωπή τους, την οποία μεταφράζει ως επιβράβευση της συμπεριφοράς του. Δυστυχώς συχνά έτσι την αντιλαμβάνεται και το θύμα. Όταν ισχύει κάτι τέτοιο, η ηθική ευθύνη βαρύνει όχι μόνο τον θύτη αλλά και τους παρατηρητές των περιστατικών εκφοβισμού που για διάφορους λόγους αποφασίζουν να παραμείνουν αμέτοχοι.

Η μητέρα που δεν επεμβαίνει όταν ο σύντροφός της εκφοβίζει τα παιδιά τους, ο δάσκαλος που δεν σταματάει την βίαιη επίθεση ενός ή περισσοτέρων μαθητών εναντίον κάποιου συμμαθητή τους, ο εργαζόμενος που με την σιωπή ή το χαμόγελό του επικροτεί την προσβλητική συμπεριφορά του προϊσταμένου κατά κάποιου συναδέλφου, ίσως δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο εκφοβισμός σε κάθε πλαίσιο είναι πράξη παραβατική - η οποία σε πολλές περιπτώσεις έχει ως φυσική κατάληξη την εγκληματικότητα.